दुकनिक्खेपकथा
१०६२. दुकेसु अदोसनिद्देसे मेत्तायनवसेन मेत्ति. मेत्ताकारो मेत्तायना. मेत्ताय अयितस्स मेत्तासमङ्गिनो चित्तस्स भावो मेत्तायितत्तं. अनुदयतीति अनुद्दा, रक्खतीति अत्थो. अनुद्दाकारो अनुद्दायना. अनुद्दायितस्स भावो अनुद्दायितत्तं. हितस्स एसनवसेन हितेसिता. अनुकम्पनवसेन अनुकम्पा. सब्बेहिपि इमेहि पदेहि उपचारप्पनाप्पत्ता मेत्ताव वुत्ता. सेसपदेहि लोकियलोकुत्तरो अदोसो कथितो.
१०६३. अमोहनिद्देसे दुक्खे ञाणन्ति दुक्खसच्चे पञ्ञा. दुक्खसमुदयेतिआदीसुपि एसेव नयो. एत्थ च दुक्खे ञाणं सवनसम्मसनपटिवेधपच्चवेक्खणासु वत्तति. तथा दुक्खसमुदये. निरोधे पन सवनपटिवेधपच्चवेक्खणासु एव. तथा पटिपदाय. पुब्बन्तेति अतीतकोट्ठासे. अपरन्तेति अनागतकोट्ठासे. पुब्बन्तापरन्तेति तदुभये. इदप्पच्चयतापटिच्चसमुप्पन्नेसु धम्मेसु ञाणन्ति अयं पच्चयो, इदं पच्चयुप्पन्नं, इदं पटिच्च इदं निब्बत्तन्ति, एवं पच्चयेसु च पच्चयुप्पन्नधम्मेसु च ञाणं.
१०६५. लोभनिद्देसेपि हेट्ठा अनागतानं पदानं अयमत्थो – रञ्जनवसेन रागो. बलवरञ्जनट्ठेन सारागो. विसयेसु सत्तानं अनुनयनतो अनुनयो. अनुरुज्झतीति अनुरोधो, कामेतीति अत्थो. यत्थ कत्थचि भवे सत्ता एताय नन्दन्ति, सयं वा नन्दतीति नन्दी. नन्दी च सा रञ्जनट्ठेन रागो चाति नन्दीरागो. तत्थ एकस्मिं आरम्मणे सकिं उप्पन्ना तण्हा ‘नन्दी’. पुनप्पुनं उप्पज्जमाना ‘नन्दीरागो’ति वुच्चति. चित्तस्स सारागोति यो हेट्ठा बलवरञ्जनट्ठेन सारागोति वुत्तो, सो न सत्तस्स, चित्तस्सेव सारागोति अत्थो.
इच्छन्ति एताय आरम्मणानीति इच्छा. बहलकिलेसभावेन मुच्छन्ति एताय पाणिनोति मुच्छा. गिलित्वा परिनिट्ठपेत्वा गहणवसेन अज्झोसानं. इमिना सत्ता गिज्झन्ति, गेधं आपज्जन्तीति गेधो; बहलट्ठेन वा गेधो. ‘‘गेधं वा पवनसण्ड’’न्ति हि बहलट्ठेनेव वुत्तं. अनन्तरपदं उपसग्गवसेन वड्ढितं. सब्बतोभागेन वा गेधोति पलिगेधो. सञ्जन्ति एतेनाति सङ्गो; लग्गनट्ठेन वा सङ्गो. ओसीदनट्ठेन पङ्को. आकड्ढनवसेन एजा. ‘‘एजा इमं पुरिसं परिकड्ढति तस्स तस्सेव भवस्स अभिनिब्बत्तिया’’ति हि वुत्तं. वञ्चनट्ठेन माया. वट्टस्मिं सत्तानं जननट्ठेन जनिका. ‘‘तण्हा जनेति पुरिसं चित्तमस्स विधावती’’ति (सं. नि. १.५५-५७) हि वुत्तं. वट्टस्मिं सत्ते दुक्खेन संयोजयमाना जनेतीति सञ्जननी. घटनट्ठेन सिब्बिनी. अयञ्हि वट्टस्मिं सत्ते चुतिपटिसन्धिवसेन सिब्बति घटेति, तुन्नकारो विय पिलोतिकाय पिलोतिकं; तस्मा घटनट्ठेन सिब्बिनीति वुत्ता. अनेकप्पकारं विसयजालं तण्हाविप्फन्दितनिवेससङ्खातं वा जालमस्सा अत्थीति जालिनी.
आकड्ढनट्ठेन सीघसोता सरिता वियाति सरिता. अल्लट्ठेन वा सरिता. वुत्तञ्हेतं – ‘‘सरितानि सिनेहितानि च सोमनस्सानि भवन्ति जन्तुनो’’ति (ध. प. ३४१). अल्लानि चेव सिनिद्धानि चाति अयञ्हेत्थ अत्थो. विसताति विसत्तिका. विसटाति विसत्तिका. विसालाति विसत्तिका. विसक्कतीति विसत्तिका. विसंवादिकाति विसत्तिका. विसंहरतीति विसत्तिका. विसमूलाति विसत्तिका. विसफलाति विसत्तिका. विसपरिभोगाति विसत्तिका. विसता वा पन सा तण्हा रूपे सद्दे गन्धे रसे फोट्ठब्बे धम्मे कुले गणे वित्थताति विसत्तिका (महानि. ३). अनयब्यसनपापनट्ठेन कुम्मानुबन्धसुत्तकं वियाति सुत्तं. वुत्तञ्हेतं – ‘‘सुत्तकन्ति खो, भिक्खवे, नन्दीरागस्सेतं अधिवचन’’न्ति (सं. नि. २.१५९). रूपादीसु वित्थतट्ठेन विसटा. तस्स तस्स पटिलाभत्थाय सत्ते आयूहापेतीति आयूहिनी. उक्कण्ठितुं अप्पदानतो सहायट्ठेन दुतिया. अयञ्हि सत्तानं वट्टस्मिं उक्कण्ठितुं न देति, गतगतट्ठाने पियसहायो विय अभिरमापेति. तेन वुत्तं –
‘‘तण्हादुतियो पुरिसो, दीघमद्धान संसरं;
इत्थभावञ्ञथाभावं, संसारं नातिवत्तती’’ति. (अ. नि. ४.९; इतिवु. १५; महानि. १९१; चूळनि. पारायनानुगीतिगाथानिद्देस १०७);
पणिधानकवसेन पणिधि. भवनेत्तीति भवरज्जु. एताय हि सत्ता, रज्जुया गीवाय बद्धा गोणा विय, इच्छितिच्छितट्ठानं निय्यन्ति. तं तं आरम्मणं वनति भजति अल्लीयतीति वनं. वनति याचतीति वा वनं. वनथोति ब्यञ्जनेन पदं वड्ढितं. अनत्थदुक्खानं वा समुट्ठापनट्ठेन गहनट्ठेन च वनं वियाति ‘वनं’; बलवतण्हायेतं नामं. गहनतरट्ठेन पन ततो बलवतरो ‘वनथो’ नाम. तेन वुत्तं –
‘‘वनं छिन्दथ मा रुक्खं, वनतो जायते भयं;
छेत्वा वनञ्च वनथञ्च, निब्बना होथ भिक्खवो’’ति. (ध. प. २८३);
सन्थवनवसेन सन्थवो; संसग्गोति अत्थो. सो दुविधो – तण्हासन्थवो मित्तसन्थवो च. तेसु इध तण्हासन्थवो अधिप्पेतो. सिनेहवसेन सिनेहो. आलयकरणवसेन अपेक्खतीति अपेक्खा. वुत्तम्पि चेतं – ‘‘इमानि ते देव चतुरासीतिनगरसहस्सानि कुसावतीराजधानीपमुखानि. एत्थ देव छन्दं जनेहि, जीविते अपेक्खं करोही’’ति (दी. नि. २.२६६). आलयं करोहीति अयञ्हेत्थ अत्थो. पाटियेक्के पाटियेक्के आरम्मणे बन्धतीति पटिबन्धु. ञातकट्ठेन वा पाटियेक्को बन्धूतिपि पटिबन्धु. निच्चसन्निस्सितट्ठेन हि सत्तानं तण्हासमो बन्धु नाम नत्थि.
आरम्मणानं असनतो आसा. अज्झोत्थरणतो चेव तित्तिं अनुपगन्त्वाव परिभुञ्जनतो चाति अत्थो. आसिसनवसेन आसिसना. आसिसितस्स भावो आसिसितत्तं. इदानि तस्सा पवत्तिट्ठानं दस्सेतुं रूपासातिआदि वुत्तं. तत्थ आसिसनवसेन आसाति आसाय अत्थं गहेत्वा रूपे आसा रूपासाति एवं नवपि पदानि वेदितब्बानि. एत्थ च पुरिमानि पञ्च पञ्चकामगुणवसेन वुत्तानि. परिक्खारलोभवसेन छट्ठं. तं विसेसतो पब्बजितानं. ततो परानि तीणि अतित्तियवत्थुवसेन गहट्ठानं. न हि तेसं धनपुत्तजीवितेहि अञ्ञं पियतरं अत्थि. ‘एतं मय्हं एतं मय्ह’न्ति वा ‘असुकेन मे इदं दिन्नं इदं दिन्न’न्ति वा एवं सत्ते जप्पापेतीति जप्पा. परतो द्वे पदानि उपसग्गेन वड्ढितानि. ततो परं अञ्ञेनाकारेन विभजितुं आरद्धत्ता पुन जप्पाति वुत्तं. जप्पनाकारो जप्पना. जप्पितस्स भावो जप्पितत्तं. पुनप्पुनं विसये लुम्पति आकड्ढतीति लोलुपो. लोलुपस्स भावो लोलुप्पं. लोलुप्पाकारो लोलुप्पायना. लोलुप्पसमङ्गिनो भावो लोलुप्पायितत्तं.
पुच्छञ्जिकताति याय तण्हाय लाभट्ठानेसु, पुच्छं चालयमाना सुनखा विय, कम्पमाना विचरन्ति, तं तस्सा कम्पनतण्हाय नामं. साधु मनापमनापे विसये कामेतीति साधुकामो. तस्स भावो साधुकम्यता. माता मातुच्छातिआदिके अयुत्तट्ठाने रागोति अधम्मरागो. युत्तट्ठानेपि बलवा हुत्वा उप्पन्नलोभो विसमलोभो. ‘‘रागो विसम’’न्तिआदिवचनतो (विभ. ९२४) वा युत्तट्ठाने वा अयुत्तट्ठाने वा उप्पन्नो छन्दरागो अधम्मट्ठेन ‘अधम्मरागो’, विसमट्ठेन ‘विसमलोभो’ति वेदितब्बो.
आरम्मणानं निकामनवसेन निकन्ति. निकामनाकारो निकामना. पत्थनावसेन पत्थना. पिहायनवसेन पिहना. सुट्ठु पत्थना सम्पत्थना. पञ्चसु कामगुणेसु तण्हा कामतण्हा. रूपारूपभवे तण्हा भवतण्हा. उच्छेदसङ्खाते विभवे तण्हा विभवतण्हा. सुद्धे रूपभवस्मिंयेव तण्हा रूपतण्हा. अरूपभवे तण्हा अरूपतण्हा. उच्छेददिट्ठिसहगतो रागो दिट्ठिरागो. निरोधे तण्हा निरोधतण्हा. रूपे तण्हा रूपतण्हा. सद्दे तण्हा सद्दतण्हा. गन्धतण्हादीसुपि एसेव नयो. ओघादयो वुत्तत्थाव.
कुसलधम्मे आवरतीति आवरणं. छादनवसेन छादनं. सत्ते वट्टस्मिं बन्धतीति बन्धनं. चित्तं उपगन्त्वा किलिस्सति संकिलिट्ठं करोतीति उपक्किलेसो. थामगतट्ठेन अनुसेतीति अनुसयो. उप्पज्जमाना चित्तं परियुट्ठातीति परियुट्ठानं; उप्पज्जितुं अप्पदानेन कुसलचारं गण्हातीति अत्थो. ‘‘चोरा मग्गे परियुट्ठिंसु धुत्ता मग्गे परियुट्ठिंसू’’तिआदीसु (चूळव. ४३०) हि मग्गं गण्हिंसूति अत्थो. एवमिधापि गहणट्ठेन परियुट्ठानं वेदितब्बं. पलिवेठनट्ठेन लता वियाति लता. ‘‘लता उब्भिज्ज तिट्ठती’’ति (ध. प. ३४०) आगतट्ठानेपि अयं तण्हा लताति वुत्ता. विविधानि वत्थूनि इच्छतीति वेविच्छं. वट्टदुक्खस्स मूलन्ति दुक्खमूलं. तस्सेव दुक्खस्स निदानन्ति दुक्खनिदानं. तं दुक्खं इतो पभवतीति दुक्खप्पभवो. बन्धनट्ठेन पासो वियाति पासो. मारस्स पासो मारपासो. दुरुग्गिलनट्ठेन बळिसं वियाति बळिसं. मारस्स बळिसं मारबळिसं. तण्हाभिभूता मारस्स विसयं नातिक्कमन्ति, तेसं उपरि मारो वसं वत्तेतीति इमिना परियायेन मारस्स विसयोति मारविसयो. सन्दनट्ठेन तण्हाव नदी तण्हानदी. अज्झोत्थरणट्ठेन तण्हाव जालं तण्हाजालं. यथा सुनखा गद्दुलबद्धा यदिच्छकं नीयन्ति, एवं तण्हाबद्धा सत्तापीति दळ्हबन्धनट्ठेन गद्दुलं वियाति गद्दुलं. तण्हाव गद्दुलं तण्हागद्दुलं. दुप्पूरणट्ठेन तण्हाव समुद्दो तण्हासमुद्दो.
१०६६. दोसनिद्देसे अनत्थं मे अचरीति अवुड्ढिं मे अकासि. इमिना उपायेन सब्बपदेसु अत्थो वेदितब्बो. अट्ठाने वा पन आघातोति अकारणे कोपो – एकच्चो हि ‘देवो अतिवस्सती’ति कुप्पति, ‘न वस्सती’ति कुप्पति, ‘सूरियो तप्पती’ति कुप्पति, ‘न तप्पती’ति कुप्पति, वाते वायन्तेपि कुप्पति, अवायन्तेपि कुप्पति, सम्मज्जितुं असक्कोन्तो बोधिपण्णानं कुप्पति, चीवरं पारुपितुं असक्कोन्तो वातस्स कुप्पति, उपक्खलित्वा खाणुकस्स कुप्पति इदं सन्धाय वुत्तं – अट्ठाने वा पन आघातो जायतीति. तत्थ हेट्ठा नवसु ठानेसु सत्ते आरब्भ उप्पन्नत्ता कम्मपथभेदो होति. अट्ठानाघातो पन सङ्खारेसु उप्पन्नो कम्मपथभेदं न करोति. चित्तं आघातेन्तो उप्पन्नोति चित्तस्स आघातो. ततो बलवतरो पटिघातो. पटिहञ्ञनवसेन पटिघं. पटिविरुज्झतीति पटिविरोधो. कुप्पनवसेन कोपो. पकोपो सम्पकोपोति उपसग्गेन पदं वड्ढितं. दुस्सनवसेन दोसो. पदोसो सम्पदोसोति उपसग्गेन पदं वड्ढितं. चित्तस्स ब्यापत्तीति चित्तस्स विपन्नता, विपरिवत्तनाकारो. मनं पदूसयमानो उप्पज्जतीति मनोपदोसो. कुज्झनवसेन कोधो. कुज्झनाकारो कुज्झना. कुज्झितस्स भावो कुज्झितत्तं.
इदानि अकुसलनिद्देसे वुत्तनयं दस्सेतुं दोसो दुस्सनातिआदि वुत्तं. तस्मा ‘‘यो एवरूपो चित्तस्स आघातो…पे… कुज्झितत्त’’न्ति च इध वुत्तो, ‘‘दोसो दुस्सना’’तिआदिना नयेन हेट्ठा वुत्तो, अयं वुच्चति दोसोति. एवमेत्थ योजना कातब्बा. एवञ्हि सति पुनरुत्तिदोसो पटिसेधितो होति. मोहनिद्देसो अमोहनिद्देसे वुत्तपटिपक्खनयेन वेदितब्बो. सब्बाकारेन पनेस विभङ्गट्ठकथायं आवि भविस्सति.
१०७९. तेहि धम्मेहि ये धम्मा सहेतुकाति तेहि हेतुधम्मेहि ये अञ्ञे हेतुधम्मा वा नहेतुधम्मा वा ते सहेतुका. अहेतुकपदेपि एसेव नयो. एत्थ च हेतु हेतुयेव च होति, तिण्णं वा द्विन्नं वा एकतो उप्पत्तियं सहेतुको च. विचिकिच्छुद्धच्चसहगतो पन मोहो हेतु अहेतुको. हेतुसम्पयुत्तदुकनिद्देसेपि एसेव नयो.
१०९१. सङ्खतदुकनिद्देसे पुरिमदुके वुत्तं असङ्खतधातुं सन्धाय यो एव सो धम्मोति एकवचननिद्देसो कतो. पुरिमदुके पन बहुवचनवसेन पुच्छाय उद्धटत्ता इमे धम्मा अप्पच्चयाति पुच्छानुसन्धिनयेन बहुवचनं कतं. इमे धम्मा सनिदस्सनातिआदीसुपि एसेव नयो.
११०१. केनचि विञ्ञेय्यदुकनिद्देसे चक्खुविञ्ञेय्याति चक्खुविञ्ञाणेन विजानितब्बा. सेसपदेसुपि एसेव नयो. एत्थ च केनचि विञ्ञेय्याति चक्खुविञ्ञाणादीसु केनचि एकेन चक्खुविञ्ञाणेन वा सोतविञ्ञाणेन वा विजानितब्बा. केनचि न विञ्ञेय्याति तेनेव चक्खुविञ्ञाणेन वा सोतविञ्ञाणेन वा न विजानितब्बा. ‘एवं सन्ते द्विन्नम्पि पदानं अत्थनानत्ततो दुको होती’ति हेट्ठा वुत्तत्ता ‘ये ते धम्मा चक्खुविञ्ञेय्या न ते धम्मा सोतविञ्ञेय्या’ति अयं दुको न होति. रूपं पन चक्खुविञ्ञेय्यं सद्दो न चक्खुविञ्ञेय्योति इममत्थं गहेत्वा ‘ये ते धम्मा चक्खुविञ्ञेय्या न ते धम्मा सोतविञ्ञेय्या, ये वा पन ते धम्मा सोतविञ्ञेय्या न ते धम्मा चक्खुविञ्ञेय्या’ति अयमेको दुकोति वेदितब्बो. एवं एकेकइन्द्रियमूलके चत्तारो चत्तारो कत्वा वीसति दुका विभत्ताति वेदितब्बा.
किं पन ‘मनोविञ्ञाणेन केनचि विञ्ञेय्या केनचि न विञ्ञेय्या’ नत्थि? तेनेत्थ दुका न वुत्ताति? नो नत्थि, ववत्थानाभावतो पन न वुत्ता. न हि, यथा चक्खुविञ्ञाणेन अविञ्ञेय्या एवाति ववत्थानं अत्थि, एवं मनोविञ्ञाणेनापीति ववत्थानाभावतो एत्थ दुका न वुत्ता. मनोविञ्ञाणेन पन केनचि विञ्ञेय्या चेव अविञ्ञेय्या चाति अयमत्थो अत्थि. तस्मा सो अवुत्तोपि यथालाभवसेन वेदितब्बो. मनोविञ्ञाणन्ति हि सङ्ख्यं गतेहि कामावचरधम्मेहि कामावचरधम्मा एव ताव केहिचि विञ्ञेय्या केहिचि अविञ्ञेय्या. तेहियेव रूपावचरादिधम्मापि केहिचि विञ्ञेय्या केहिचि अविञ्ञेय्या. रूपावचरेहिपि कामावचरा केहिचि विञ्ञेय्या केहिचि अविञ्ञेय्या. तेहेव रूपावचरादयोपि केहिचि विञ्ञेय्या केहिचि अविञ्ञेय्या. अरूपावचरेहि पन कामावचरा रूपावचरा अपरियापन्ना च नेव विञ्ञेय्या. अरूपावचरा पन केहिचि विञ्ञेय्या केहिचि अविञ्ञेय्या. तेपि च केचिदेव विञ्ञेय्या केचि अविञ्ञेय्या. अपरियापन्नेहि कामावचरादयो नेव विञ्ञेय्या. अपरियापन्ना पन निब्बानेन अविञ्ञेय्यत्ता केहिचि विञ्ञेय्या केहिचि अविञ्ञेय्या. तेपि च मग्गफलानं अविञ्ञेय्यत्ता केचिदेव विञ्ञेय्या केचि अविञ्ञेय्याति.
११०२. आसवनिद्देसे पञ्चकामगुणिको रागो कामासवो नाम. रूपारूपभवेसु छन्दरागो झाननिकन्ति सस्सतदिट्ठिसहजातो रागो भववसेन पत्थना भवासवो नाम. द्वासट्ठि दिट्ठियो दिट्ठासवो नाम. अट्ठसु ठानेसु अञ्ञाणं अविज्जासवो नाम. तत्थ तत्थ आगतेसु पन आसवेसु असम्मोहत्थं एकविधादिभेदो वेदितब्बो. अत्थतो हेते चिरपारिवासियट्ठेन आसवाति एवं एकविधाव होन्ति. विनये पन ‘‘दिट्ठधम्मिकानं आसवानं संवराय सम्परायिकानं आसवानं पटिघाताया’’ति (पारा. ३९) दुविधेन आगता. सुत्तन्ते सळायतने ताव ‘‘तयोमे, आवुसो, आसवा – कामासवो भवासवो अविज्जासवो’’ति (सं. नि. ४.३२१) तिविधेन आगता. निब्बेधिकपरियाये ‘‘अत्थि, भिक्खवे, आसवा निरयगमनीया, अत्थि आसवा तिरच्छानयोनिगमनीया, अत्थि आसवा पेत्तिविसयगमनीया, अत्थि आसवा मनुस्सलोकगमनीया, अत्थि आसवा देवलोकगमनीया’’ति (अ. नि. ६.६३) पञ्चविधेन आगता. छक्कनिपाते आहुनेय्यसुत्ते – ‘‘अत्थि आसवा संवरा पहातब्बा, अत्थि आसवा पटिसेवना पहातब्बा, अत्थि आसवा अधिवासना पहातब्बा, अत्थि आसवा परिवज्जना पहातब्बा, अत्थि आसवा विनोदना पहातब्बा, अत्थि आसवा भावना पहातब्बा’’ति (अ. नि. ६.५८) छब्बिधेन आगता. सब्बासवपरियाये (म. नि. १.१४ आदयो) ‘दस्सनपहातब्बेहि’ सद्धिं सत्तविधेन आगता. इध पनेते कामासवादिभेदतो चतुब्बिधेन आगता. तत्रायं वचनत्थो – पञ्चकामगुणसङ्खाते कामे आसवो ‘कामासवो’. रूपारूपसङ्खाते कम्मतो च उपपत्तितो च दुविधेपि भवे आसवो ‘भवासवो’. दिट्ठि एव आसवो ‘दिट्ठासवो’. अविज्जाव आसवो ‘अविज्जासवो’.
११०३. कामेसूति पञ्चसु कामगुणेसु. कामच्छन्दोति कामसङ्खातो छन्दो, न कत्तुकम्यताछन्दो, न धम्मच्छन्दो. कामनवसेन रज्जनवसेन च कामोयेव रागो कामरागो. कामनवसेन नन्दनवसेन च कामोव नन्दीति कामनन्दी. एवं सब्बत्थ कामत्थं विदित्वा तण्हायनट्ठेन कामतण्हा, सिनेहनट्ठेन कामसिनेहो, परिडय्हनट्ठेन कामपरिळाहो, मुच्छनट्ठेन काममुच्छा, गिलित्वा परिनिट्ठापनट्ठेन कामज्झोसानन्ति वेदितब्बं. अयं वुच्चतीति अयं अट्ठहि पदेहि विभत्तो कामासवो नाम वुच्चति.
११०४. भवेसु भवछन्दोति रूपारूपभवेसु भवपत्थनावसेनेव पवत्तो छन्दो ‘भवछन्दो’. सेसपदानिपि इमिनाव नयेन वेदितब्बानि.
११०५. सस्सतो लोकोति वातिआदीहि दसहाकारेहि दिट्ठिप्पभेदोव वुत्तो. तत्थ सस्सतो लोकोति एत्थ खन्धपञ्चकं लोकोति गहेत्वा ‘अयं लोको निच्चो धुवो सब्बकालिको’ति गण्हन्तस्स ‘सस्सत’न्ति गहणाकारप्पवत्ता दिट्ठि. असस्सतोति तमेव लोकं ‘उच्छिज्जति विनस्सती’ति गण्हन्तस्स उच्छेदगहणाकारप्पवत्ता दिट्ठि. अन्तवाति परित्तकसिणलाभिनो ‘सुप्पमत्ते वा सरावमत्ते वा’ कसिणे समापन्नस्स अन्तोसमापत्तियं पवत्तितरूपारूपधम्मे लोकोति च कसिणपरिच्छेदन्तेन च ‘अन्तवा’ति गण्हन्तस्स ‘अन्तवा लोको’ति गहणाकारप्पवत्ता दिट्ठि. सा सस्सतदिट्ठिपि होति उच्छेददिट्ठिपि. विपुलकसिणलाभिनो पन तस्मिं कसिणे समापन्नस्स अन्तोसमापत्तियं पवत्तितरूपारूपधम्मे लोकोति च कसिणपरिच्छेदन्तेन च ‘अनन्तो’ति गण्हन्तस्स ‘अनन्तवा लोको’ति गहणाकारप्पवत्ता दिट्ठि. सा सस्सतदिट्ठिपि होति, उच्छेददिट्ठिपि.
तं जीवं तं सरीरन्ति भेदनधम्मस्स सरीरस्सेव ‘जीव’न्ति गहितत्ता सरीरे उच्छिज्जमाने ‘जीवम्पि उच्छिज्जती’ति उच्छेदगहणाकारप्पवत्ता दिट्ठि. दुतियपदे सरीरतो अञ्ञस्स जीवस्स गहितत्ता सरीरे उच्छिज्जमानेपि ‘जीवं न उच्छिज्जती’ति सस्सतगहणाकारप्पवत्ता दिट्ठि. होति तथागतो परं मरणातिआदीसु सत्तो तथागतो नाम. सो परं मरणा होतीति गण्हतो पठमा सस्सतदिट्ठि. न होतीति गण्हतो दुतिया उच्छेददिट्ठि. होति च न च होतीति गण्हतो ततिया एकच्चसस्सतदिट्ठि. नेव होति न नहोतीति गण्हतो चतुत्था अमराविक्खेपदिट्ठि. इमे धम्मा आसवाति इमे कामासवञ्च भवासवञ्च रागवसेन एकतो कत्वा, सङ्खेपतो तयो, वित्थारतो चत्तारो धम्मा आसवा नाम.
यो पन ब्रह्मानं विमानकप्परुक्खआभरणेसु छन्दरागो उप्पज्जति, सो कामासवो होति न होतीति? न होति. कस्मा? पञ्चकामगुणिकस्स रागस्स इधेव पहीनत्ता. हेतुगोच्छकं पन पत्वा लोभो हेतु नाम होति. गन्थगोच्छकं पत्वा अभिज्झाकायगन्थो नाम. किलेसगोच्छकं पत्वा लोभो किलेसो नाम होति. दिट्ठिसहजातो पन रागो कामासवो होति न होतीति? न होति; दिट्ठिरागो नाम होति. वुत्तञ्हेतं ‘‘दिट्ठिरागरत्ते पुरिसपुग्गले दिन्नदानं न महप्फलं होति, न महानिसंस’’न्ति (पटि. म. १.१२९).
इमे पन आसवे किलेसपटिपाटियापि आहरितुं वट्टति, मग्गपटिपाटियापि. किलेसपटिपाटिया कामासवो अनागामिमग्गेन पहीयति, भवासवो अरहत्तमग्गेन, दिट्ठासवो सोतापत्तिमग्गेन, अविज्जासवो अरहत्तमग्गेन. मग्गपटिपाटिया सोतापत्तिमग्गेन दिट्ठासवो पहीयति, अनागामिमग्गेन कामासवो, अरहत्तमग्गेन भवासवो अविज्जासवो चाति.
११२१. संयोजनेसु माननिद्देसे सेय्योहमस्मीति मानोति उत्तमट्ठेन ‘अहं सेय्यो’ति एवं उप्पन्नमानो. सदिसोहमस्मीति मानोति समसमट्ठेन ‘अहं सदिसो’ति एवं उप्पन्नमानो. हीनोहमस्मीति मानोति लामकट्ठेन ‘अहं हीनो’ति एवं उप्पन्नमानो. एवं सेय्यमानो सदिसमानो हीनमानोति इमे तयो माना तिण्णं जनानं उप्पज्जन्ति. सेय्यस्सापि हि ‘अहं सेय्यो सदिसो हीनो’ति तयो माना उप्पज्जन्ति. सदिसस्सापि, हीनस्सापि. तत्थ सेय्यस्स सेय्यमानोव याथावमानो, इतरे द्वे अयाथावमाना. सदिसस्स सदिसमानोव…पे… हीनस्स हीनमानोव याथावमानो, इतरे द्वे अयाथावमाना. इमिना किं कथितं? एकस्स तयो माना उप्पज्जन्तीति कथितं. खुद्दकवत्थुके पन पठमकमानभाजनीये एको मानो तिण्णं जनानं उप्पज्जतीति कथितो.
मानकरणवसेन मानो. मञ्ञना मञ्ञितत्तन्ति आकारभावनिद्देसा. उस्सितट्ठेन उन्नति. यस्सुप्पज्जति तं पुग्गलं उन्नामेति, उक्खिपित्वा ठपेतीति उन्नमो. समुस्सितट्ठेन धजो. उक्खिपनट्ठेन चित्तं सम्पग्गण्हातीति सम्पग्गाहो. केतु वुच्चति बहूसु धजेसु अच्चुग्गतधजो. मानोपि पुनप्पुनं उप्पज्जमानो अपरापरे उपादाय अच्चुग्गतट्ठेन केतु वियाति ‘केतु’. केतुं इच्छतीति केतुकम्यं, तस्स भावो केतुकम्यता. सा पन चित्तस्स, न अत्तनो. तेन वुत्तं – ‘केतुकम्यता चित्तस्सा’ति. मानसम्पयुत्तञ्हि चित्तं केतुं इच्छति. तस्स च भावो केतुकम्यता; केतुसङ्खातो मानोति.
११२६. इस्सानिद्देसे या परलाभसक्कारगरुकारमाननवन्दनपूजनासु इस्साति या एतेसु परेसं लाभादीसु ‘किं इमिना इमेस’न्ति परसम्पत्तिखिय्यनलक्खणा इस्सा. तत्थ लाभोति चीवरादीनं चतुन्नं पच्चयानं पटिलाभो. इस्सुकी हि पुग्गलो परस्स तं लाभं खिय्यति, ‘किं इमस्स इमिना’ति न इच्छति. सक्कारोति तेसंयेव पच्चयानं सुकतानं सुन्दरानं पटिलाभो. गरुकारोति गरुकिरिया, भारियकरणं. माननन्ति मनेन पियकरणं. वन्दनन्ति पञ्चपतिट्ठितेन वन्दनं. पूजनाति गन्धमालादीहि पूजना. इस्सायनवसेन इस्सा. इस्साकारो इस्सायना. इस्सायितभावो इस्सायितत्तं. उसूयादीनि इस्सादिवेवचनानि.
इमिस्सा पन इस्साय खिय्यनलक्खणं आगारिकेनापि अनागारिकेनापि दीपेतब्बं. आगारिको हि एकच्चो कसिवणिज्जादीसु अञ्ञतरेन आजीवेन अत्तनो पुरिसकारं निस्साय भद्दकं यानं वा वाहनं वा रतनं वा लभति. अपरो तस्स अलाभत्थिको तेन लाभेन न तुस्सति. ‘कदा नु खो एस इमाय सम्पत्तिया परिहायित्वा कपणो हुत्वा चरिस्सती’ति चिन्तेत्वा एकेन कारणेन तस्मिं ताय सम्पत्तिया परिहीने अत्तमनो होति. अनागारिकोपि एको इस्सामनको अञ्ञं अत्तनो सुतपरियत्तिआदीनि निस्साय उप्पन्नलाभादिसम्पत्तिं दिस्वा ‘कदा नु खो एसो इमेहि लाभादीहि परिहायिस्सती’ति चिन्तेत्वा, यदा तं एकेन कारणेन परिहीनं पस्सति, तदा अत्तमनो होति. एवं परसम्पत्तिखिय्यनलक्खणा ‘इस्सा’ति वेदितब्बा.
११२७. मच्छरियनिद्देसे वत्थुतो मच्छरियदस्सनत्थं ‘पञ्च मच्छरियानि आवासमच्छरिय’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ आवासे मच्छरियं आवासमच्छरियं. सेसपदेसुपि एसेव नयो.
आवासो नाम सकलारामोपि परिवेणम्पि एकोवरकोपि रत्तिट्ठानदिवाट्ठानादीनिपि. तेसु वसन्ता सुखं वसन्ति पच्चये लभन्ति. एको भिक्खु वत्तसम्पन्नस्सेव पेसलस्स भिक्खुनो तत्थ आगमनं न इच्छति. आगतोपि ‘खिप्पं गच्छतू’ति चिन्तेति. इदं ‘आवासमच्छरियं’ नाम. भण्डनकारकादीनं पन तत्थ वासं अनिच्छतो आवासमच्छरियं नाम न होति.
कुलन्ति उपट्ठाककुलम्पि ञातिकुलम्पि. तत्थ अञ्ञस्स उपसङ्कमनं अनिच्छतो कुलमच्छरियं होति. पापपुग्गलस्स पन उपसङ्कमनं अनिच्छन्तोपि मच्छरी नाम न होति. सो हि तेसं पसादभेदाय पटिपज्जति. पसादं रक्खितुं समत्थस्सेव पन भिक्खुनो तत्थ उपसङ्कमनं अनिच्छन्तो मच्छरी नाम होति.
लाभोति चतुपच्चयलाभोव. तं अञ्ञस्मिं सीलवन्तेयेव लभन्ते ‘मा लभतू’ति चिन्तेन्तस्स लाभमच्छरियं होति. यो पन सद्धादेय्यं विनिपातेति, अपरिभोगदुप्परिभोगादिवसेन विनासेति, पूतिभावं गच्छन्तम्पि अञ्ञस्स न देति, तं दिस्वा ‘सचे इमं एस न लभेय्य, अञ्ञो सीलवा लभेय्य, परिभोगं गच्छेय्या’ति चिन्तेन्तस्स मच्छरियं नाम नत्थि.
वण्णो नाम सरीरवण्णोपि गुणवण्णोपि. तत्थ सरीरवण्णे मच्छरिपुग्गलो ‘परो पासादिको रूपवा’ति वुत्ते तं न कथेतुकामो होति. गुणवण्णमच्छरी सीलेन धुतङ्गेन पटिपदाय आचारेन वण्णं न कथेतुकामो होति.
धम्मोति परियत्तिधम्मो च पटिवेधधम्मो च. तत्थ अरियसावका पटिवेधधम्मं न मच्छरायन्ति, अत्तना पटिविद्धधम्मे सदेवकस्स लोकस्स पटिवेधं इच्छन्ति. तं पन पटिवेधं ‘परे जानन्तू’ति इच्छन्ति. तन्तिधम्मेयेव पन धम्ममच्छरियं नाम होति. तेन समन्नागतो पुग्गलो यं गुळ्हं गन्थं वा कथामग्गं वा जानाति तं अञ्ञं न जानापेतुकामो होति. यो पन पुग्गलं उपपरिक्खित्वा धम्मानुग्गहेन, धम्मं वा उपपरिक्खित्वा पुग्गलानुग्गहेन न देति, अयं धम्ममच्छरी नाम न होति.
तत्थ एकच्चो पुग्गलो लोलो होति, कालेन समणो होति, कालेन ब्राह्मणो, कालेन निगण्ठो. यो हि भिक्खु ‘अयं पुग्गलो पवेणिआगतं तन्तिं सण्हं सुखुमं धम्मन्तरं भिन्दित्वा आलुळिस्सती’ति न देति, अयं पुग्गलं उपपरिक्खित्वा धम्मानुग्गहेन न देति नाम. यो पन ‘अयं धम्मो सण्हो सुखुमो, सचायं पुग्गलो गण्हिस्सति अञ्ञं ब्याकरित्वा अत्तानं आविकत्वा नस्सिस्सती’ति न देति, अयं धम्मं उपपरिक्खित्वा पुग्गलानुग्गहेन न देति नाम. यो पन ‘सचायं इमं धम्मं गण्हिस्सति, अम्हाकं समयं भिन्दितुं समत्थो भविस्सती’ति न देति, अयं धम्ममच्छरी नाम होति.
इमेसु पञ्चसु मच्छरियेसु आवासमच्छरियेन ताव यक्खो वा पेतो वा हुत्वा तस्सेव आवासस्स सङ्कारं सीसेन उक्खिपित्वा विचरति. कुलमच्छरियेन तस्मिं कुले अञ्ञेसं दानमाननादीनि करोन्ते दिस्वा ‘भिन्नं वतिदं कुलं ममा’ति चिन्तयतो लोहितम्पि मुखतो उग्गच्छति, कुच्छिविरेचनम्पि होति, अन्तानिपि खण्डाखण्डानि हुत्वा निक्खमन्ति. लाभमच्छरियेन सङ्घस्स वा गणस्स वा सन्तके लाभे मच्छरायित्वा पुग्गलिकपरिभोगं विय परिभुञ्जित्वा यक्खो वा पेतो वा महाअजगरो वा हुत्वा निब्बत्तति. सरीरवण्णगुणवण्णमच्छरेन परियत्तिधम्ममच्छरियेन च अत्तनोव वण्णं वण्णेति, परेसं वण्णे ‘किं वण्णो एसो’ति तं तं दोसं वदन्तो परियत्तिधम्मञ्च कस्सचि किञ्चि अदेन्तो दुब्बण्णो चेव एळमूगो च होति.
अपिच आवासमच्छरियेन लोहगेहे पच्चति. कुलमच्छरियेन अप्पलाभो होति. लाभमच्छरियेन गूथनिरये निब्बत्तति. वण्णमच्छरियेन भवे भवे निब्बत्तस्स वण्णो नाम न होति. धम्ममच्छरियेन कुक्कुळनिरये निब्बत्ततीति.
मच्छरायनवसेन मच्छेरं. मच्छरायनाकारो मच्छरायना. मच्छरेन अयितस्स मच्छेरसमङ्गिनो भावो मच्छरायितत्तं. ‘मय्हमेव होन्तु मा अञ्ञस्सा’ति सब्बापि अत्तनो सम्पत्तियो ब्यापेतुं न इच्छतीति विविच्छो. विविच्छस्स भावो वेविच्छं, मुदुमच्छरियस्सेतं नामं. कदरियो वुच्चति अनादरो. तस्स भावो कदरियं. थद्धमच्छरियस्सेतं नामं. तेन हि समन्नागतो पुग्गलो परम्पि परेसं ददमानं निवारेति. वुत्तम्पि चेतं –
कदरियो पापसङ्कप्पो, मिच्छादिट्ठि अनादरो;
ददमानं निवारेति, याचमानान भोजनन्ति. (सं. नि. १.१३२);
याचके दिस्वा कटुकभावेन चित्तं अञ्चति सङ्कोचेतीति कटुकञ्चुको. तस्स भावो कटुकञ्चुकता. अपरो नयो – कटुकञ्चुकता वुच्चति कटच्छुग्गाहो. समतित्तिकपुण्णाय हि उक्खलिया भत्तं गण्हन्तो सब्बतोभागेन सङ्कुटितेन अग्गकटच्छुना गण्हाति, पूरेत्वा गहेतुं न सक्कोति; एवं मच्छरिपुग्गलस्स चित्तं सङ्कुचति. तस्मिं सङ्कुचिते कायोपि तथेव सङ्कुचति, पटिकुटति, पटिनिवत्तति, न सम्पसारियतीति मच्छेरं ‘कटुकञ्चुकता’ति वुत्तं.
अग्गहितत्तं चित्तस्साति परेसं उपकारकरणे दानादिना आकारेन यथा न सम्पसारियति, एवं आवरित्वा गहितभावो चित्तस्स. यस्मा पन मच्छरिपुग्गलो अत्तनो सन्तकं परेसं अदातुकामो होति परसन्तकं गण्हितुकामो, तस्मा ‘इदं अच्छरियं मय्हमेव होतु, मा अञ्ञस्सा’ति पवत्तिवसेनस्स अत्तसम्पत्तिनिगूहनलक्खणता अत्तसम्पत्तिग्गहणलक्खणता वा वेदितब्बा. सेसं इमस्मिं गोच्छके उत्तानत्थमेव.
इमानि पन संयोजनानि किलेसपटिपाटियापि आहरितुं वट्टति मग्गपटिपाटियापि. किलेसपटिपाटिया कामरागपटिघसंयोजनानि अनागामिमग्गेन पहीयन्ति, मानसंयोजनं अरहत्तमग्गेन, दिट्ठिविचिकिच्छासीलब्बतपरामासा सोतापत्तिमग्गेन, भवरागसंयोजनं अरहत्तमग्गेन, इस्सामच्छरियानि सोतापत्तिमग्गेन, अविज्जा अरहत्तमग्गेन. मग्गपटिपाटिया दिट्ठिविचिकिच्छासीलब्बतपरामासइस्सामच्छरियानि सोतापत्तिमग्गेन पहीयन्ति, कामरागपटिघा अनागामिमग्गेन, मानभवरागअविज्जा अरहत्तमग्गेनाति.
११४०. गन्थगोच्छके नामकायं गन्थेति, चुतिपटिसन्धिवसेन वट्टस्मिं घटेतीति कायगन्थो. सब्बञ्ञुभासितम्पि पटिक्खिपित्वा सस्सतो लोको इदमेव सच्चं मोघमञ्ञन्ति इमिना आकारेन अभिनिविसतीति इदंसच्चाभिनिवेसो. यस्मा पन अभिज्झाकामरागानं विसेसो अत्थि, तस्मा अभिज्झाकायगन्थस्स पदभाजने ‘‘यो कामेसु कामच्छन्दो कामरागो’’ति अवत्वा यो रागो सारागोतिआदि वुत्तं. इमिना यं हेट्ठा वुत्तं ‘ब्रह्मानं विमानादीसु छन्दरागो कामासवो न होति, गन्थगोच्छकं पत्वा अभिज्झाकायगन्थो होती’ति तं सुवुत्तन्ति वेदितब्बं. परतो किलेसगोच्छकेपि एसेव नयो. ठपेत्वा सीलब्बतपरामासन्ति इदं यस्मा सीलब्बतपरामासो ‘इदमेव सच्च’न्तिआदिना आकारेन नाभिनिविसति, ‘सीलेन सुद्धी’तिआदिना एव पन अभिनिविसति, तस्मा मिच्छादिट्ठिभूतम्पि तं पटिक्खिपन्तो ‘ठपेत्वा’ति आह.
११६२. नीवरणगोच्छकस्स थिनमिद्धनिद्देसे चित्तस्स अकल्लताति चित्तस्स गिलानभावो. गिलानो हि अकल्लकोति वुच्चति. विनयेपि वुत्तं – ‘‘नाहं, भन्ते, अकल्लको’’ति (पारा. १५१). अकम्मञ्ञताति चित्तगेलञ्ञसङ्खातोव अकम्मञ्ञताकारो. ओलीयनाति ओलीयनाकारो. इरियापथिकचित्तञ्हि इरियापथं सन्धारेतुं असक्कोन्तं, रुक्खे वग्गुलि विय, खीले लग्गितफाणितवारको विय च, ओलीयति. तस्स तं आकारं सन्धाय ओलीयनाति वुत्तं. दुतियपदं उपसग्गवसेन वड्ढितं. लीनन्ति अविप्फारिकताय पटिकुटितं. इतरे द्वे आकारभावनिद्देसा. थिनन्ति सप्पिपिण्डो विय अविप्फारिकताय घनभावेन ठितं. थियनाति आकारनिद्देसो. थियितभावो थियितत्तं, अविप्फारवसेनेव थद्धताति अत्थो.
११६३. कायस्साति खन्धत्तयसङ्खातस्स नामकायस्स. अकल्लता अकम्मञ्ञताति हेट्ठा वुत्तनयमेव. मेघो विय आकासं कायं ओनय्हतीति ओनाहो. सब्बतोभागेन ओनाहो परियोनाहो. अब्भन्तरे समोरुन्धतीति अन्तोसमोरोधो. यथा हि नगरे रुन्धित्वा गहिते मनुस्सा बहि निक्खमितुं न लभन्ति, एवम्पि मिद्धेन समोरुद्धा धम्मा विप्फारवसेन निक्खमितुं न लभन्ति. तस्मा अन्तोसमोरोधोति वुत्तं. मेधतीति मिद्धं; अकम्मञ्ञभावेन विहिंसतीति अत्थो. सुपन्ति तेनाति सोप्पं. अक्खिदलादीनं पचलभावं करोतीति पचलायिका. सुपना सुपितत्तन्ति आकारभावनिद्देसा. यं पन तेसं पुरतो सोप्पपदं तस्स पुनवचने कारणं वुत्तमेव. इदं वुच्चति थिनमिद्धनीवरणन्ति इदं थिनञ्च मिद्धञ्च एकतो कत्वा आवरणट्ठेन थिनमिद्धनीवरणन्ति वुच्चति. यं येभुय्येन सेक्खपुथुज्जनानं निद्दाय पुब्बभागअपरभागेसु उप्पज्जति तं अरहत्तमग्गेन समुच्छिज्जति. खीणासवानं पन करजकायस्स दुब्बलभावेन भवङ्गोतरणं होति, तस्मिं असम्मिस्से वत्तमाने ते सुपन्ति, सा नेसं निद्दा नाम होति. तेनाह भगवा – ‘‘अभिजानामि खो पनाहं, अग्गिवेस्सन, गिम्हानं पच्छिमे मासे चतुग्गुणं सङ्घाटिं पञ्ञपेत्वा दक्खिणेन पस्सेन सतो सम्पजानो निद्दं ओक्कमिता’’ति (म. नि. १.३८७). एवरूपो पनायं करजकायस्स दुब्बलभावो न मग्गवज्झो, उपादिन्नकेपि अनुपादिन्नकेपि लब्भति. उपादिन्नके लब्भमानो यदा खीणासवो दीघमग्गं गतो होति, अञ्ञतरं वा पन कम्मं कत्वा किलन्तो, एवरूपे काले लब्भति. अनुपादिन्नके लब्भमानो पण्णपुप्फेसु लब्भति. एकच्चानञ्हि रुक्खानं पण्णानि सूरियातपेन पसारियन्ति रत्तिं पटिकुटन्ति, पदुमपुप्फादीनि सूरियातपेन पुप्फन्ति, रत्तिं पुन पटिकुटन्ति. इदं पन मिद्धं अकुसलत्ता खीणासवानं न होतीति.
तत्थ सिया – ‘‘न मिद्धं अकुसलं. कस्मा? रूपत्ता. रूपञ्हि अब्याकतं. इदञ्च रूपं. तेनेवेत्थ ‘कायस्स अकल्लता अकम्मञ्ञता’ति कायग्गहणं कत’’न्ति. यदि ‘कायस्सा’ति वुत्तमत्तेनेवेतं रूपं, कायपस्सद्धादयोपि धम्मा रूपमेव भवेय्युं. ‘सुखञ्च कायेन पटिसंवेदेति’ (ध. स. १६३; दी. नि. १.२३०) ‘कायेन चेव परमसच्चं सच्छिकरोती’ति (म. नि. २.१८३; अ. नि. ४.११३) सुखपटिसंवेदनपरमत्थसच्चसच्छिकरणानिपि रूपकायेनेव सियुं. तस्मा न वत्तब्बमेतं ‘रूपं मिद्ध’न्ति. नामकायो हेत्थ कायो नाम. यदि नामकायो, अथ कस्मा ‘सोप्पं पचलायिका’ति वुत्तं? न हि नामकायो सुपति, न च पचलायतीति. ‘लिङ्गादीनि विय इन्द्रियस्स, तस्स फलत्ता. यथा हि ‘इत्थिलिङ्गं इत्थिनिमित्तं इत्थिकुत्तं इत्थाकप्पो’ति इमानि लिङ्गादीनि इत्थिन्द्रियस्स फलत्ता वुत्तानि, एवं इमस्सापि नामकायगेलञ्ञसङ्खातस्स मिद्धस्स फलत्ता सोप्पादीनि वुत्तानि. मिद्धे हि सति तानि होन्तीति. फलूपचारेन, मिद्धं अरूपम्पि समानं ‘सोप्पं पचलायिका सुपना सुपितत्त’न्ति वुत्तं.
‘अक्खिदलादीनं पचलभावं करोतीति पचलायिका’ति वचनत्थेनापि चायमत्थो साधितोयेवाति न रूपं मिद्धं. ओनाहादीहिपि चस्स अरूपभावो दीपितोयेव. न हि रूपं नामकायस्स ‘ओनाहो परियोनाहो अन्तोसमोरोधो’ होतीति. ‘ननु च इमिनाव कारणेनेतं रूपं? न हि अरूपं कस्सचि ओनाहो, न परियोनाहो, न अन्तोसमोरोधो होती’ति. यदि एवं, आवरणम्पि न भवेय्य. तस्मा. यथा कामच्छन्दादयो अरूपधम्मा आवरणट्ठेन नीवरणा, एवं इमस्सापि ओनाहनादिअत्थेन ओनाहादिता वेदितब्बा. अपिच ‘‘पञ्च नीवरणे पहाय चेतसो उपक्किलेसे पञ्ञाय दुब्बलीकरणे’’ति (दी. नि. २.१४६; सं. नि. ५.२३३) वचनतोपेतं अरूपं. न हि रूपं चित्तुपक्किलेसो, न पञ्ञाय दुब्बलीकरणं होतीति.
कस्मा न होति? ननु वुत्तं –
‘‘सन्ति, भिक्खवे, एके समणब्राह्मणा सुरं पिवन्ति मेरयं, सुरामेरयपाना अप्पटिविरता, अयं, भिक्खवे, पठमो समणब्राह्मणानं उपक्किलेसो’’ति (अ. नि. ४.५०).
अपरम्पि वुत्तं ‘‘छ खोमे, गहपतिपुत्त, आदीनवा सुरामेरयमज्जपमादट्ठानानुयोगे – सन्दिट्ठिका धनजानि, कलहप्पवड्ढनी, रोगानं आयतनं, अकित्तिसञ्जननी, कोपीननिदंसनी, पञ्ञाय दुब्बलीकरणीत्वेव छट्ठं पदं भवती’’ति (दी. नि. ३.२४८). पच्चक्खतोपि चेतं सिद्धमेव. यथा मज्जे उदरगते, चित्तं संकिलिस्सति, पञ्ञा दुब्बला होति, तस्मा मज्जं विय मिद्धम्पि चित्तसंकिलेसो चेव पञ्ञाय दुब्बलीकरणञ्च सियाति. न, पच्चयनिद्देसतो. यदि हि मज्जं संकिलेसो भवेय्य, सो ‘‘इमे पञ्च नीवरणे पहाय चेतसो उपक्किलेसे’’ति (म. नि. १.२९७) वा, ‘‘एवमेव खो, भिक्खवे, पञ्चिमे चित्तस्स उपक्किलेसा, येहि उपक्किलेसेहि उपक्किलिट्ठं चित्तं न चेव मुदु होति, न च कम्मनियं, न च पभस्सरं, पभङ्गु च, न च सम्मा समाधियति आसवानं खयाय. कतमे पञ्च? कामच्छन्दो, भिक्खवे, चित्तस्स उपक्किलेसो’’ति (सं. नि. ५.२१४) वा, ‘‘कतमे च, भिक्खवे, चित्तस्स उपक्किलेसा? अभिज्झा विसमलोभो चित्तस्स उपक्किलेसो’’ति (म. नि. १.७१) वा – एवमादीसु उपक्किलेसनिद्देसेसु निद्देसं आगच्छेय्य. यस्मा पन तस्मिं पीते उपक्किलेसा उप्पज्जन्ति ये चित्तसंकिलेसा चेव पञ्ञाय च दुब्बलीकरणा होन्ति, तस्मा तं तेसं पच्चयत्ता पच्चयनिद्देसतो एवं वुत्तं. मिद्धं पन सयमेव चित्तस्स संकिलेसो चेव पञ्ञाय दुब्बलीकरणञ्चाति अरूपमेव मिद्धं.
किञ्च भिय्यो? सम्पयोगवचनतो. ‘‘थिनमिद्धनीवरणं अविज्जानीवरणेन नीवरणञ्चेव नीवरणसम्पयुत्तञ्चा’’ति (ध. स. ११७६) हि वुत्तं. तस्मा सम्पयोगवचनतो नयिदं रूपं. न हि रूपं सम्पयुत्तसङ्ख्यं लभतीति. अथापि सिया – ‘यथालाभवसेनेतं वुत्तं. यथा हि ‘‘सिप्पिसम्बुकम्पि सक्खरकथलम्पि मच्छगुम्बम्पि चरन्तम्पि तिट्ठन्तम्पी’’ति (दी. नि. १.२४९; म. नि. १.४३३) एवं एकतो कत्वा यथालाभवसेन वुत्तं. सक्खरकथलञ्हि तिट्ठति येव न चरति, इतरद्वयं तिट्ठतिपि चरतिपि. एवमिधापि मिद्धं नीवरणमेव, न सम्पयुत्तं, थिनं नीवरणम्पि सम्पयुत्तम्पीति सब्बं एकतो कत्वा यथालाभवसेन ‘‘नीवरणञ्चेव नीवरणसम्पयुत्तञ्चा’’ति वुत्तं. मिद्धं पन यथा सक्खरकथलं तिट्ठतेव न चरति, एवं नीवरणमेव, न सम्पयुत्तं. तस्मा रूपमेव मिद्धन्ति. न, रूपभावासिद्धितो. सक्खरकथलञ्हि न चरतीति विनापि सुत्तेन सिद्धं. तस्मा तत्थ यथालाभवसेनत्थो होतु. मिद्धं पन रूपन्ति असिद्धमेतं. न सक्का तस्स इमिना सुत्तेन रूपभावो साधेतुन्ति मिद्धस्स रूपभावासिद्धितो न इदं यथालाभवसेन वुत्तन्ति अरूपमेव मिद्धं.
किञ्च भिय्यो? ‘चत्तत्ता’तिआदिवचनतो. विभङ्गस्मिञ्हि ‘‘विगतथिनमिद्धोति तस्स थिनमिद्धस्स चत्तत्ता वन्तत्ता मुत्तत्ता पहीनत्ता पटिनिस्सट्ठत्ता, तेन वुच्चति विगतथिनमिद्धो’’ति (विभ. ५४७) च, ‘‘इदं चित्तं इमम्हा थिनमिद्धा सोधेति विसोधेति परिसोधेति मोचेति विमोचेति परिमोचेति, तेन वुच्चति थिनमिद्धा चित्तं परिसोधेति’’ चाति (विभ. ५५१) – एवं ‘चत्तत्ता’तिआदि वुत्तं. न च ‘रूपं’ एवं वुच्चति, तस्मापि अरूपमेव मिद्धन्ति. न, चित्तजस्सासम्भववचनतो. तिविधञ्हि मिद्धं – चित्तजं उतुजं आहारजञ्च. तस्मा यं तत्थ चित्तजं तस्स विभङ्गे झानचित्तेहि असम्भवो वुत्तो, न अरूपभावो साधितोति रूपमेव मिद्धन्ति. न, रूपभावासिद्धितोव. मिद्धस्स हि रूपभावे सिद्धे सक्का एतं लद्धुं. तत्थ चित्तजस्सासम्भवो वुत्तो. सो एव च न सिज्झतीति अरूपमेव मिद्धं.
किञ्च भिय्यो? पहानवचनतो. भगवता हि ‘‘छ, भिक्खवे, धम्मे पहाय भब्बो पठमज्झानं उपसम्पज्ज विहरितुं; कतमे छ? कामच्छन्दं, ब्यापादं, थिनमिद्धं, उद्धच्चं, कक्कुच्चं, विचिकिच्छं; कामेसु खो पनस्स आदीनवो सम्मपञ्ञाय सुदिट्ठो होती’’ति (अ. नि. ६.७३) च, ‘‘इमे पञ्च नीवरणे पहाय बलवतिया पञ्ञाय अत्तत्थं वा परत्थं वा ञस्सती’’ति (अ. नि. ५.५१) च आदीसु मिद्धस्सापि पहानं वुत्तं. न च रूपं पहातब्बं. यथाह – ‘‘रूपक्खन्धो अभिञ्ञेय्यो, परिञ्ञेय्यो, न पहातब्बो, न भावेतब्बो न सच्छिकातब्बो’’ति (विभ. १०३१) इमस्सापि पहानवचनतो अरूपमेव मिद्धन्ति. न, रूपस्सापि पहानवचनतो. ‘‘रूपं, भिक्खवे, न तुम्हाकं, तं पजहथा’’ति (म. नि. १.२४७; सं. नि. ३.३३). एत्थ हि रूपस्सापि पहानं वुत्तमेव. तस्मा अकारणमेतन्ति. न, अञ्ञथा वुत्तत्ता. तस्मिञ्हि सुत्ते ‘‘यो, भिक्खवे, रूपे छन्दरागविनयो तं तत्थ पहान’’न्ति (सं. नि. ३.२५) एवं छन्दरागप्पहानवसेन रूपस्स पहानं वुत्तं, न यथा ‘‘छ धम्मे पहाय पञ्च नीवरणे पहाया’’ति एवं पहातब्बमेव वुत्तन्ति, अञ्ञथा वुत्तत्ता, न रूपं मिद्धं. तस्मा यानेतानि ‘‘सो इमे पञ्च नीवरणे पहाय चेतसो उपक्किलेसे’’तिआदीनि सुत्तानि वुत्तानि, एतेहि चेव अञ्ञेहि च सुत्तेहि अरूपमेव मिद्धन्ति वेदितब्बं. तथा हि –
‘‘पञ्चिमे, भिक्खवे, आवरणा नीवरणा चेतसो अज्झारुहा पञ्ञाय दुब्बलीकरणा. कतमे पञ्च? कामच्छन्दो, भिक्खवे, आवरणो नीवरणो…पे… थिनमिद्धं, भिक्खवे, आवरणं नीवरणं चेतसो अज्झारुहं पञ्ञाय दुब्बलीकरण’’न्ति (सं. नि. ५.२२०) च, ‘‘थिनमिद्धनीवरणं, भिक्खवे, अन्धकरणं अचक्खुकरणं अञ्ञाणकरणं पञ्ञानिरोधिकं विघातपक्खिकं अनिब्बानसंवत्तनिक’’न्ति (सं. नि. ५.२२१) च, ‘‘एवमेव खो, ब्राह्मण, यस्मिं समये थिनमिद्धपरियुट्ठितेन चेतसा विहरति थिनमिद्धपरेतेना’’ति (सं. नि. ५.२३६) च, ‘‘अयोनिसो, भिक्खवे, मनसिकरोतो अनुप्पन्नो चेव कामच्छन्दो उप्पज्जति…पे… अनुप्पन्नञ्चेव थिनमिद्धं उप्पज्जती’’ति (सं. नि. ५.२१६) च, ‘‘केवलोहायं, भिक्खवे, अकुसलरासि यदिदं पञ्च नीवरणा’’ति (सं. नि. ५.३७१) च –
एवमादीनि च अनेकानि एतस्स अरूपभावजोतकानेव सुत्तानि वुत्तानि. यस्मा चेतं अरूपं तस्मा आरुप्पेपि उप्पज्जति. वुत्तञ्हेतं महापकरणे पट्ठाने – ‘‘नीवरणं धम्मं पटिच्च नीवरणो धम्मो उप्पज्जति, न पुरेजातपच्चया’’ति एतस्स विभङ्गे ‘‘आरुप्पे कामच्छन्दनीवरणं पटिच्च थिनमिद्धं… उद्धच्चं अविज्जानीवरण’’न्ति (पट्ठा. ३.८.८) सब्बं वित्थारेतब्बं. तस्मा सन्निट्ठानमेत्थ गन्तब्बं अरूपमेव मिद्धन्ति.
११६६. कुक्कुच्चनिद्देसे अकप्पिये कप्पियसञ्ञितातिआदीनि मूलतो कुक्कुच्चदस्सनत्थं वुत्तानि. एवंसञ्ञिताय हि कते वीतिकम्मे, निट्ठिते वत्थुज्झाचारे, पुन सञ्जातसतिनोपि ‘दुट्ठु मया कत’न्ति एवं अनुतप्पमानस्स पच्छानुतापवसेनेतं उप्पज्जति. तेन तं मूलतो दस्सेतुं ‘अकप्पिये कप्पियसञ्ञिता’तिआदि वुत्तं. तत्थ अकप्पियभोजनं कप्पियसञ्ञी हुत्वा परिभुञ्जति, अकप्पियमंसं कप्पियमंससञ्ञी हुत्वा, अच्छमंसं सूकरमंसन्ति, दीपिमंसं वा मिगमंसन्ति खादति; काले वीतिवत्ते कालसञ्ञाय, पवारेत्वा अप्पवारितसञ्ञाय, पत्तस्मिं रजे पतिते पटिग्गहितसञ्ञाय भुञ्जति – एवं ‘अकप्पिये कप्पियसञ्ञाय’ वीतिक्कमं करोति नाम. सूकरमंसं पन अच्छमंससञ्ञाय खादमानो, काले च विकालसञ्ञाय भुञ्जमानो ‘कप्पिये अकप्पियसञ्ञिताय’ वीतिक्कमं करोति नाम. अनवज्जं पन किञ्चिदेव वज्जसञ्ञिताय, वज्जञ्च अनवज्जसञ्ञिताय करोन्तो ‘अनवज्जे वज्जसञ्ञाय वज्जे च अनवज्जसञ्ञाय’ वीतिक्कमं करोति नाम. यस्मा पनेतं ‘‘अकतं वत मे कल्याणं, अकतं कुसलं, अकतं भीरुत्ताणं, कतं पापं, कतं लुद्दं, कतं किब्बिस’’न्ति एवं अनवज्जे वज्जसञ्ञितायपि कते वीतिक्कमे उप्पज्जति, तस्मास्स अञ्ञम्पि वत्थुं अनुजानन्तो यं एवरूपन्तिआदिमाह.
तत्थ कुक्कुच्चपदं वुत्तत्थमेव. कुक्कुच्चायनाकारो कुक्कुच्चायना. कुक्कुच्चेन अयितस्स भावो कुक्कुच्चायितत्तं. चेतसो विप्पटिसारोति एत्थ कताकतस्स सावज्जानवज्जस्स वा अभिमुखगमनं ‘विप्पटिसारो’ नाम. यस्मा पन सो कतं वा पापं अकतं न करोति, अकतं वा कल्याणं कतं न करोति, तस्मा विरूपो कुच्छितो वा पटिसारोति ‘विप्पटिसारो’. सो पन चेतसो, न सत्तस्साति ञापनत्थं ‘चेतसो’ विप्पटिसारोति वुत्तं. अयमस्स सभावनिद्देसो. उप्पज्जमानं पन कुक्कुच्चं आरग्गमिव कंसपत्तं मनं विलिखमानमेव उप्पज्जति, तस्मा मनोविलेखोति वुत्तं. अयमस्स किच्चनिद्देसो. यं पन विनये ‘‘अथ खो आयस्मा सारिपुत्तो भगवता पटिक्खित्तं अनुवसित्वा अनुवसित्वा आवसथपिण्डं परिभुञ्जितु’’न्ति कुक्कुच्चायन्तो न पटिग्गहेसीति (पाचि. २०४) कुक्कुच्चं आगतं, न तं नीवरणं. न हि अरहतो ‘दुट्ठु मया इदं कत’न्ति एवं अनुतापो अत्थि. नीवरणपतिरूपकं पनेतं ‘कप्पति न कप्पती’ति वीमंसनसङ्खातं विनयकुक्कुच्चं नाम.
११७६. ‘‘कतमे धम्मा नीवरणा चेव नीवरणसम्पयुत्ता चा’’ति पदस्स निद्देसे यस्मा थिनमिद्धं अञ्ञमञ्ञं न विजहति, तस्मा थिनमिद्धनीवरणं अविज्जानीवरणेन नीवरणञ्चेव नीवरणसम्पयुत्तञ्चाति अभिन्दित्वा वुत्तं. यस्मा पन उद्धच्चे सतिपि कुक्कुच्चस्स अभावा कुक्कुच्चेन विनापि उद्धच्चं उप्पज्जति, तस्मा तं भिन्दित्वा वुत्तं. यञ्च येन सम्पयोगं न गच्छति, तं न योजितन्ति वेदितब्बं.
इमे पन नीवरणे किलेसपटिपाटियापि आहरितुं वट्टति मग्गपटिपाटियापि. किलेसपटिपाटिया कामच्छन्दब्यापादा अनागामिमग्गेन पहीयन्ति, थिनमिद्धुद्धच्चानि अरहत्तमग्गेन, कुक्कुच्चविचिकिच्छा सोतापत्तिमग्गेन, अविज्जा अरहत्तमग्गेन. मग्गपटिपाटिया सोतापत्तिमग्गेन कुक्कुच्चविचिकिच्छा पहीयन्ति, अनागामिमग्गेन कामच्छन्दब्यापादा, अरहत्तमग्गेन थिनमिद्धुद्धच्चाविज्जाति.
११८२. परामासगोच्छके ते धम्मे ठपेत्वाति पुच्छासभागेन बहुवचनं कतं.
१२१९. उपादाननिद्देसे वत्थुसङ्खातं कामं उपादियतीति कामुपादानं कामो च सो उपादानञ्चातिपि कामुपादानं. उपादानन्ति दळ्हग्गहणं. दळ्हत्थो हि एत्थ उपसद्दो उपायासउपकट्ठादीसु विय. तथा दिट्ठि च सा उपादानञ्चाति दिट्ठुपादानं. दिट्ठिं उपादियतीति दिट्ठुपादानं. ‘सस्सतो अत्ता च लोको चा’तिआदीसु (दी. नि. १.३१) हि पुरिमदिट्ठिं उत्तरदिट्ठि उपादियहि. तथा सीलब्बतं उपादियतीति सीलब्बतुपादानं. सीलब्बतञ्च तं उपादानञ्चातिपि सीलब्बतुपादानं. गोसीलगोवतादीनि हि ‘एवं सुद्धी’ति अभिनिवेसतो सयमेव उपादानानि. तथा, वदन्ति एतेनाति ‘वादो’; उपादियन्ति एतेनाति ‘उपादानं’. किं वदन्ति, उपादियन्ति वा? अत्तानं. अत्तनो वादुपादानं अत्तवादुपादानं; ‘अत्तवादमत्तमेव वा अत्ता’ति उपादियन्ति एतेनाति अत्तवादुपादानं.
१२२०. यो कामेसु कामच्छन्दोति एत्थापि वत्थुकामाव अनवसेसतो कामाति अधिप्पेता. तस्मा वत्थुकामेसु कामच्छन्दो इध कामुपादानन्ति अनागामिनोपि तं सिद्धं होति. पञ्चकामगुणवत्थुको पनस्स कामरागोव नत्थीति.
१२२१. दिट्ठुपादाननिद्देसे नत्थि दिन्नन्ति. दिन्नं नाम अत्थि, सक्का कस्सचि किञ्चि दातुन्ति जानाति; दिन्नस्स पन फलं विपाको नत्थीति गण्हाति. नत्थि यिट्ठन्ति. यिट्ठं वुच्चति महायागो. तं यजितुं सक्काति जानाति; यिट्ठस्स पन फलं विपाको नत्थीति गण्हाति. नत्थि हुतन्ति आहुनपाहुनमङ्गलकिरिया. तं कातुं सक्काति जानाति; तस्स पन फलं विपाको नत्थीति गण्हाति. नत्थि, सुकतदुक्कटानन्ति एत्थ दस कुसलकम्मपथा सुकतकम्मानि नाम. दस अकुसलकम्मपथा दुक्कटकम्मानि नाम. तेसं अत्थिभावं जानाति फलं विपाको पन नत्थीति गण्हाति. नत्थि अयं लोकोति परलोके ठितो इमं लोकं नत्थीति गण्हाति. नत्थि परलोकोति इध लोके ठितो परलोकं नत्थीति गण्हाति. नत्थि माता नत्थि पिताति मातापितूनं अत्थिभावं जानाति, तेसु कतपच्चयेन कोचि फलं विपाको नत्थीति गण्हाति. नत्थि सत्ता ओपपातिकाति चवनकउपपज्जनका सत्ता नत्थीति गण्हाति. सम्मग्गता सम्मा पटिपन्नाति अनुलोमपटिपदं पटिपन्ना धम्मिकसमणब्राह्मणा लोकस्मिं नत्थीति गण्हाति. ये इमञ्च लोकं परञ्च लोकं सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा पवेदेन्तीति इमञ्च लोकं परञ्च लोकं अत्तनाव अभिविसिट्ठेन ञाणेन ञत्वा पवेदनसमत्थो सब्बञ्ञू बुद्धो नाम नत्थीति गण्हाति.
इमानि पन उपादानानि किलेसपटिपाटियापि आहरितुं वट्टति मग्गपटिपाटियापि. किलेसपटिपाटिया कामुपादानं चतूहि मग्गेहि पहीयति, सेसानि तीणि सोतापत्तिमग्गेन. मग्गपटिपाटिया सोतापत्तिमग्गेन दिट्ठुपादानादीनि पहीयन्ति, चतूहि मग्गेहि कामुपादानन्ति.
१२३५. किलेसगोच्छके किलेसा एव किलेसवत्थूनि. वसन्ति वा एत्थ अखीणासवा सत्ता लोभादीसु पतिट्ठितत्ताति ‘वत्थूनि’. किलेसा च ते तप्पतिट्ठानं सत्तानं वत्थूनि चाति ‘किलेसवत्थूनि’. यस्मा चेत्थ अनन्तरपच्चयादिभावेन उप्पज्जमाना किलेसापि वसन्ति एव नाम, तस्मा किलेसानं वत्थूनीतिपि ‘किलेसवत्थूनि’.
१२३६. तत्थ कतमो लोभो? यो रागो सारागोति अयं पन लोभो हेतुगोच्छके गन्थगोच्छके इमस्मिं किलेसगोच्छकेति तीसु ठानेसु अतिरेकपदसतेन निद्दिट्ठो. आसवसंयोजनओघयोगनीवरणउपादानगोच्छकेसु अट्ठहि अट्ठहि पदेहि निद्दिट्ठो. स्वायं अतिरेकपदसतेन निद्दिट्ठट्ठानेपि अट्ठहि अट्ठहि पदेहि निद्दिट्ठट्ठानेपि निप्पदेसतोव गहितोति वेदितब्बो. तेसु हेतुगन्थनीवरणउपादानकिलेसगोच्छकेसु चतुमग्गवज्झा तण्हा एकेनेव कोट्ठासेन ठिता. आसवसंयोजनओघयोगेसु चतुमग्गवज्झापि द्वे कोट्ठासा हुत्वा ठिता. कथं? आसवेसु कामासवो भवासवोति, संयोजनेसु कामरागसंयोजनं भवरागसंयोजनन्ति, ओघेसु कामोघो भवोघोति, योगेसु कामयोगो भवयोगोति.
इमानि पन किलेसवत्थूनि किलेसपटिपाटियापि आहरितुं वट्टति मग्गपटिपाटियापि. किलेसपटिपाटिया लोभो चतूहि मग्गेहि पहीयति, दोसो अनागामिमग्गेन, मोहमाना अरहत्तमग्गेन, दिट्ठिविचिकिच्छा सोतापत्तिमग्गेन, थिनादीनि अरहत्तमग्गेन. मग्गपटिपाटिया सोतापत्तिमग्गेन दिट्ठिविचिकिच्छा पहीयन्ति, अनागामिमग्गेन दोसो, अरहत्तमग्गेन सेसा सत्ताति.
१२८७. कामावचरनिद्देसे हेट्ठतोति हेट्ठाभागेन. अवीचिनिरयन्ति वा अग्गिजालानं वा सत्तानं वा दुक्खवेदनाय वीचि, अन्तरं, छिद्दं एत्थ नत्थीति अवीचि. सुखसङ्खातो अयो एत्थ नत्थीति निरयो. निरतिअत्थेनपि निरस्सादत्थेनपि निरयो. परियन्तं करित्वाति तं अवीचिसङ्खातं निरयं अन्तं कत्वा. उपरितोति उपरिभागेन. परनिम्मितवसवत्तिदेवेति परनिम्मितेसु कामेसु वसं वत्तनतो एवंलद्धवोहारे देवे. अन्तो करित्वाति अन्तो पक्खिपित्वा. यं एतस्मिं अन्तरेति ये एतस्मिं ओकासे. एत्थावचराति इमिना यस्मा एतस्मिं अन्तरे अञ्ञेपि चरन्ति कदाचि कत्थचि सम्भवतो, तस्मा तेसं असङ्गण्हनत्थं ‘अवचरा’ति वुत्तं. तेन ये एतस्मिं अन्तरे ओगाळ्हा हुत्वा चरन्ति सब्बत्थ सदा च सम्भवतो, अधोभागे चरन्ति अवीचिनिरयस्स हेट्ठा भूतुपादायपवत्तिभावेन, तेसं सङ्गहो कतो होति. ते हि अवगाळ्हाव चरन्ति, अधोभागेव चरन्तीति अवचरा. एत्थ परियापन्नाति इमिना पन यस्मा एते एत्थावचरा अञ्ञत्थापि अवचरन्ति, न पन तत्थ परियापन्ना होन्ति, तस्मा तेसं अञ्ञत्थापि अवचरन्तानं परिग्गहो कतो होति. इदानि ते एत्थ परियापन्नधम्मे रासिसुञ्ञतपच्चयभावतो चेव सभावतो च दस्सेन्तो खन्धातिआदिमाह.
१२८९. रूपावचरनिद्देसे ब्रह्मलोकन्ति पठमज्झानभूमिसङ्खातं ब्रह्मट्ठानं. सेसमेत्थ कामावचरनिद्देसे वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. समापन्नस्स वातिआदीसु पठमपदेन कुसलज्झानं वुत्तं, दुतियेन विपाकज्झानं, वुत्तं ततियेन किरियज्झानं वुत्तन्ति वेदितब्बं.
१२९१. अरूपावचरनिद्देसे आकासानञ्चायतनूपगेति आकासानञ्चायतनसङ्खातं भवं उपगते. दुतियपदेपि एसेव नयो. सेसं हेट्ठा वुत्तनयेनेव वेदितब्बं.
१३०१. सरणदुकनिद्देसे य्वायं तीसु अकुसलमूलेसु मोहो, सो लोभसम्पयुत्तो च लोभेन सरणो, दोससम्पयुत्तो च दोसेन सरणो. विचिकिच्छुद्धच्चसम्पयुत्तो पन मोहो दिट्ठिसम्पयुत्तेन चेव रूपरागअरूपरागसङ्खातेन च रागरणेन पहानेकट्ठभावतो सरणो सरजोति वेदितब्बो.