कामावचरकुसलं निद्देसवारकथा
२. इदानि तानेव धम्मुद्देसवारे पाळिआरुळ्हानि छप्पञ्ञास पदानि विभजित्वा दस्सेतुं ‘कतमो तस्मिं समये फस्सो होती’तिआदिना नयेन निद्देसवारो आरद्धो.
तत्थ पुच्छाय ताव अयमत्थो – यस्मिं समये कामावचरं कुसलं सोमनस्ससहगतं तिहेतुकं असङ्खारिकं महाचित्तं उप्पज्जति, तस्मिं समये फस्सो होतीति वुत्तो, कतमो सो फस्सोति इमिना नयेन सब्बपुच्छासु अत्थो वेदितब्बो.
यो तस्मिं समये फस्सोति तस्मिं समये यो फुसनकवसेन उप्पन्नो फस्सो, सो फस्सोति. इदं फस्सस्स सभावदीपनतो सभावपदं नाम. फुसनाति फुसनाकारो. सम्फुसनाति फुसनाकारोव उपसग्गेन पदं वड्ढेत्वा वुत्तो. सम्फुसितत्तन्ति सम्फुसितभावो. अयं पनेत्थ योजना – यो तस्मिं समये फुसनकवसेन फस्सो, या तस्मिं समये फुसना, या तस्मिं समये सम्फुसना, यं तस्मिं समये सम्फुसितत्तं; अथ वा, यो तस्मिं समये फुसनवसेन फस्सो, अञ्ञेनापि परियायेन फुसना सम्फुसना सम्फुसितत्तन्ति वुच्चति, अयं तस्मिं समये फस्सो होतीति. वेदनादीनम्पि निद्देसेसु इमिनाव नयेन पदयोजना वेदितब्बा.
अयं पनेत्थ सब्बसाधारणो विभत्तिविनिच्छयो. यानिमानि भगवता पठमं कामावचरं कुसलं महाचित्तं भाजेत्वा दस्सेन्तेन अतिरेकपण्णासपदानि मातिकावसेन ठपेत्वा पुन एकेकपदं गहेत्वा विभत्तिं आरोपितानि, तानि विभत्तिं गच्छन्तानि तीहि कारणेहि विभत्तिं गच्छन्ति; नाना होन्तानि चतूहि कारणेहि नाना भवन्ति. अपरदीपना पनेत्थ द्वे ठानानि गच्छति. कथं? एतानिहि ब्यञ्जनवसेन उपसग्गवसेन अत्थवसेनाति इमेहि तीहि कारणेहि विभत्तिं गच्छन्ति. तत्थ कोधो कुज्झना कुज्झितत्तं, दोसो दुस्सना दुस्सितत्तन्ति एवं ब्यञ्जनवसेन विभत्तिगमनं वेदितब्बं. एत्थ हि एकोव कोधो ब्यञ्जनवसेन एवं विभत्तिं गतो. चारो विचारो अनुविचारो उपविचारोति एवं पन उपसग्गवसेन विभत्तिगमनं वेदितब्बं. पण्डिच्चं कोसल्लं नेपुञ्ञं वेभब्या चिन्ता उपपरिक्खाति एवं अत्थवसेन विभत्तिगमनं वेदितब्बं. तेसु फस्सपदनिद्देसे ताव इमा तिस्सोपि विभत्तियो लब्भन्ति. ‘फस्सो फुसना’ति हि ब्यञ्जनवसेन विभत्तिगमनं होति. ‘सम्फुसना’ति उपसग्गवसेन. ‘सम्फुसितत्त’न्ति अत्थवसेन. इमिना नयेन सब्बपदनिद्देसेसु विभत्तिगमनं वेदितब्बं.
नाना होन्तानिपि पन नामनानत्तेन लक्खणनानत्तेन किच्चनानत्तेन पटिक्खेपनानत्तेनाति इमेहि चतूहि कारणेहि नाना होन्ति. तत्थ कतमो तस्मिं समये ब्यापादो होति? यो तस्मिं समये दोसो दुस्सनाति (ध. स. ४१९) एत्थ ब्यापादोति वा, दोसोति वा, द्वेपि एते कोधो एव, नामेन नानत्तं गताति. एवं ‘नामनानत्तेन’ नानत्तं वेदितब्बं.
रासट्ठेन च पञ्चपि खन्धा एकोव खन्धो होति. एत्थ पन रूपं रुप्पनलक्खणं, वेदना वेदयितलक्खणा, सञ्ञा सञ्जाननलक्खणा, चेतना चेतयितलक्खणा, विञ्ञाणं विजाननलक्खणन्ति इमिना लक्खणनानत्तेन पञ्चक्खन्धा होन्ति. एवं ‘लक्खणनानत्तेन’ नानत्तं वेदितब्बं.
चत्तारो सम्मप्पधाना – ‘‘इध भिक्खु अनुप्पन्नानं पापकानं अकुसलानं धम्मानं अनुप्पादाय…पे… चित्तं पग्गण्हाति पदहती’’ति (विभ. ३९०; दी. नि. २.४०२) एकमेव वीरियं किच्चनानत्तेन चतूसु ठानेसु आगतं. एवं ‘किच्चनानत्तेन’ नानत्तं वेदितब्बं.
चत्तारो असद्धम्मा – कोधगरुता न सद्धम्मगरुता, मक्खगरुता न सद्धम्मगरुता, लाभगरुता न सद्धम्मगरुता, सक्कारगरुता न सद्धम्मगरुताति, एवमादीसु (अ. नि. ४.४४) पन ‘पटिक्खेपनानत्तेन’ नानत्तं वेदितब्बं.
इमानि पन चत्तारि नानत्तानि न फस्सेयेव लब्भन्ति, सब्बेसुपि फस्सपञ्चकादीसु लब्भन्ति. फस्सस्स हि फस्सोति नामं…पे… चित्तस्स चित्तन्ति. फस्सो च फुसनलक्खणो, वेदना वेदयितलक्खणा, सञ्ञा सञ्जाननलक्खणा, चेतना चेतयितलक्खणा, विञ्ञाणं विजाननलक्खणं. तथा फस्सो फुसनकिच्चो, वेदना अनुभवनकिच्चा, सञ्ञा सञ्जाननकिच्चा, चेतना चेतयितकिच्चा, विञ्ञाणं विजाननकिच्चन्ति. एवं किच्चनानत्तेन नानत्तं वेदितब्बं.
पटिक्खेपनानत्तं फस्सपञ्चमके नत्थि. अलोभादिनिद्देसे पन अलोभो अलुब्भना अलुब्भितत्तन्तिआदिना नयेन लब्भतीति एवं पटिक्खेपनानत्तेन नानत्तं वेदितब्बं. एवं सब्बपदनिद्देसेसु लब्भमानवसेन चतुब्बिधम्पि नानत्तं वेदितब्बं.
अपरदीपना पन पदत्थुति वा होति दळ्हीकम्मं वाति एवं द्वे ठानानि गच्छति. यट्ठिकोटिया उप्पीळेन्तेन विय हि सकिमेव फस्सोति वुत्ते एतं पदं फुल्लितमण्डितविभूसितं नाम न होति. पुनप्पुनं ब्यञ्जनवसेन उपसग्गवसेन अत्थवसेन ‘फस्सो फुसना सम्फुसना सम्फुसितत्त’न्ति वुत्ते फुल्लितमण्डितविभूसितं नाम होति. यथा हि दहरकुमारं न्हापेत्वा, मनोरमं वत्थं परिदहापेत्वा पुप्फानि पिळन्धापेत्वा अक्खीनि अञ्जेत्वा अथस्स नलाटे एकमेव मनोसिलाबिन्दुं करेय्युं, तस्स न एत्तावता चित्ततिलको नाम होति. नानावण्णेहि पन परिवारेत्वा बिन्दूसु कतेसु चित्ततिलको नाम होति. एवंसम्पदमिदं वेदितब्बं. अयं ‘पदत्थुति’ नाम.
ब्यञ्जनवसेन उपसग्गवसेन अत्थवसेन च पुनप्पुनं भणनमेव दळ्हीकम्मं नाम. यथा हि ‘आवुसो’ति वा ‘भन्ते’ति वा ‘यक्खो’ति वा ‘सप्पो’ति वा वुत्ते दळ्हीकम्मं नाम न होति. ‘आवुसो आवुसो’‘भन्ते भन्ते’‘यक्खो यक्खो’‘सप्पो सप्पो’ति वुत्ते पन दळ्हीकम्मं नाम होति. एवमेव सकिदेव यट्ठिकोटिया उप्पीळेन्तेन विय ‘फस्सो’ति वुत्ते पदं दळ्हीकम्मं नाम न होति. पुनप्पुनं ब्यञ्जनवसेन उपसग्गवसेन अत्थवसेन ‘फस्सो फुसना सम्फुसना सम्फुसितत्त’न्ति वुत्तेयेव ‘दळ्हीकम्मं’ नाम होतीति. एवं अपरदीपना द्वे ठानानि गच्छति. एतस्सापि वसेन लब्भमानकपदनिद्देसेसु सब्बत्थ अत्थो वेदितब्बो.
अयं तस्मिं समये फस्सो होतीति यस्मिं समये पठमं कामावचरं महाकुसलचित्तं उप्पज्जति, तस्मिं समये अयं फस्सो नाम होतीति अत्थो. अयं ताव फस्सपदनिद्देसस्स वण्णना. इतो परेसु पन वेदनादीनं पदानं निद्देसेसु विसेसमत्तमेव वण्णयिस्साम. सेसं इध वुत्तनयेनेव वेदितब्बं.
३. यं तस्मिं समयेति एत्थ किञ्चापि कतमा तस्मिं समये वेदना होतीति आरद्धं, ‘सातपदवसेन पन ‘य’न्ति वुत्तं. तज्जामनोविञ्ञाणधातुसम्फस्सजन्ति एत्थ ‘तज्जा’ वुच्चति तस्स सातसुखस्स अनुच्छविका सारुप्पा. अनुच्छविकत्थोपि हि अयं ‘तज्जा’-सद्दो होति. यथाह – ‘‘तज्जं तस्सारुप्पं कथं मन्तेती’’ति (म. नि. ३.२४६). तेहि वा रूपादीहि आरम्मणेहि इमस्स च सुखस्स पच्चयेहि जातातिपि तज्जा. मनोविञ्ञाणमेव निस्सत्तट्ठेन धातूति मनोविञ्ञाणधातु. सम्फस्सतो जातं, सम्फस्से वा जातन्ति सम्फस्सजं. चित्तनिस्सितत्ता चेतसिकं. मधुरट्ठेन सातं. इदं वुत्तं होति – यं तस्मिं समये यथावुत्तेन अत्थेन तज्जाय मनोविञ्ञाणधातुया सम्फस्सजं चेतसिकं सातं, अयं तस्मिं समये वेदना होतीति. एवं सब्बपदेहि सद्धिं योजना वेदितब्बा.
इदानि चेतसिकं सुखन्तिआदीसु चेतसिकपदेन कायिकसुखं पटिक्खिपति, सुखपदेन चेतसिकं दुक्खं. चेतोसम्फस्सजन्ति चित्तसम्फस्से जातं. सातं सुखं वेदयितन्ति सातं वेदयितं, न असातं वेदयितं; सुखं वेदयितं, न दुक्खं वेदयितं. परतो तीणि पदानि इत्थिलिङ्गवसेन वुत्तानि. साता वेदना, न असाता; सुखा वेदना, न दुक्खाति. अयमेव पनेत्थ अत्थो.
४. सञ्ञानिद्देसे तज्जामनोविञ्ञाणधातुसम्फस्सजाति तस्साकुसलसञ्ञाय अनुच्छविकाय मनोविञ्ञाणधातुया सम्फस्सम्हि जाता. सञ्ञाति सभावनामं. सञ्जाननाति सञ्जाननाकारो. सञ्जानितत्तन्ति सञ्जानितभावो.
५. चेतनानिद्देसेपि इमिनाव नयेन वेदितब्बो.
चित्तनिद्देसे चित्तविचित्तताय चित्तं. आरम्मणं मिनमानं जानातीति मनो. मानसन्ति मनो एव. ‘‘अन्तलिक्खचरो पासो य्वायं चरति मानसो’’ति (सं. नि. १.१५१; महाव. ३३) हि एत्थ पन सम्पयुत्तकधम्मो ‘मानसो’ति वुत्तो.
‘‘कथञ्हि भगवा तुय्हं, सावको सासने रतो;
अप्पत्तमानसो सेक्खो, कालं कयिरा जने सुता’’ति. (सं. नि. १.१५९);
एत्थ अरहत्तं ‘मानस’न्ति वुत्तं. इध पन ‘मनोव’ मानसं. ब्यञ्जनवसेन हेतं पदं वड्ढितं.
हदयन्ति चित्तं. ‘‘चित्तं वा ते खिपिस्सामि, हदयं वा ते फालेस्सामी’’ति (सं. नि. १.२३७; सु. नि. आळवकसुत्त) एत्थ उरो हदयन्ति वुत्तं. ‘‘हदया हदयं मञ्ञे अञ्ञाय तच्छती’’ति (म. नि. १.६३) एत्थ चित्तं. ‘‘वक्कं हदय’’न्ति (दी. नि. २.३७७; म. नि. १.११०) एत्थ हदयवत्थु. इध पन चित्तमेव अब्भन्तरट्ठेन ‘हदय’न्ति वुत्तं. तमेव परिसुद्धट्ठेन पण्डरं. भवङ्गं सन्धायेतं वुत्तं. यथाह – ‘‘पभस्सरमिदं, भिक्खवे, चित्तं, तञ्च खो आगन्तुकेहि उपक्किलेसेहि उपक्किलिट्ठ’’न्ति (अ. नि. १.४९). ततो निक्खन्तत्ता पन अकुसलम्पि, गङ्गाय निक्खन्ता नदी गङ्गा विय, गोधावरितो निक्खन्ता गोधावरी विय च, पण्डरन्त्वेव वुत्तं.
मनो मनायतनन्ति इध पन मनोग्गहणं मनस्सेव आयतनभावदीपनत्थं. तेनेतं दीपेति – ‘नयिदं देवायतनं विय मनस्स आयतनत्ता मनायतनं, अथ खो मनो एव आयतनं मनायतन’न्ति. तत्थ निवासठानट्ठेन आकरट्ठेन समोसरणठानट्ठेन सञ्जातिदेसट्ठेन कारणट्ठेन च आयतनं वेदितब्बं. तथा हि लोके ‘इस्सरायतनं वासुदेवायतन’न्तिआदीसु निवासट्ठानं आयतनन्ति वुच्चति. ‘सुवण्णायतनं रजतायतन’न्तिआदीसु आकरो. सासने पन ‘‘मनोरमे आयतने सेवन्ति नं विहङ्गमा’’तिआदीसु (अ. नि. ५.३८) समोसरणट्ठानं. ‘‘दक्खिणापथो गुन्नं आयतन’’न्तिआदीसु सञ्जातिदेसो. ‘‘तत्र तत्रेव सक्खिभब्बतं पापुणाति सति सतिआयतने’’तिआदीसु (म. नि. ३.१५८) कारणं. इध पन सञ्जातिदेसट्ठेन समोसरणठानट्ठेन कारणट्ठेनाति तिधापि वट्टति.
फस्सादयो हि धम्मा एत्थ सञ्जायन्तीति सञ्जातिदेसट्ठेनपि एतं आयतनं. बहिद्धा रूपसद्दगन्धरसफोट्ठब्बा आरम्मणभावेनेत्थ ओसरन्तीति समोसरणठानट्ठेनपि आयतनं. फस्सादीनं पन सहजातादिपच्चयट्ठेन कारणत्ता कारणट्ठेनपि आयतनन्ति वेदितब्बं. मनिन्द्रियं वुत्तत्थमेव.
विजानातीति विञ्ञाणं विञ्ञाणमेव खन्धो विञ्ञाणक्खन्धो. तस्स रासिआदिवसेन अत्थो वेदितब्बो. महाउदकक्खन्धोत्वेव सङ्ख्यं गच्छतीति (अ. नि. ४.५१). एत्थ हि रासट्ठेन खन्धो वुत्तो. ‘‘सीलक्खन्धो समाधिक्खन्धो’’तिआदीसु (दी. नि. ३.३५५) गुणट्ठेन. ‘‘अद्दसा खो भगवा महन्तं दारुक्खन्ध’’न्ति (सं. नि. ४.२४१) एत्थ पण्णत्तिमत्तट्ठेन. इध पन रुळ्हितो खन्धो वुत्तो. रासट्ठेन हि विञ्ञाणक्खन्धस्स एकदेसो एकं विञ्ञाणं. तस्मा यथा रुक्खस्स एकदेसं छिन्दन्तो रुक्खं छिन्दतीति वुच्चति, एवमेव विञ्ञाणक्खन्धस्स एकदेसभूतं एकम्पि विञ्ञाणं रुळ्हितो विञ्ञाणक्खन्धोति वुत्तं.
तज्जामनोविञ्ञाणधातूति तेसं फस्सादीनं धम्मानं अनुच्छविका मनोविञ्ञाणधातु. इमस्मिञ्हि पदे एकमेव चित्तं मिननट्ठेन मनो, विजाननट्ठेन विञ्ञाणं, सभावट्ठेन निस्सत्तट्ठेन वा धातूति तीहि नामेहि वुत्तं. इति इमस्मिं फस्सपञ्चमके फस्सो ताव यस्मा फस्सो एव, न तज्जामनोविञ्ञाणधातुसम्फस्सजो, चित्तञ्च यस्मा तज्जामनोविञ्ञाणधातु एव, तस्मा इमस्मिं पदद्वये ‘तज्जामनोविञ्ञाणधातुसम्फस्सजा’ति पञ्ञत्ति न आरोपिता. वितक्कपदादीसु पन लब्भमानापि इध पच्छिन्नत्ता न उद्धटा.
इमेसञ्च पन फस्सपञ्चमकानं धम्मानं पाटियेक्कं पाटियेक्कं विनिब्भोगं कत्वा पञ्ञत्तिं उद्धरमानेन भगवता दुक्करं कतं. नानाउदकानञ्हि नानातेलानं वा एकभाजने पक्खिपित्वा दिवसं निम्मथितानं वण्ण गन्धरसानं नानताय दिस्वा वा घायित्वा वा सायित्वा वा नानाकरणं सक्का भवेय्य ञातुं. एवं सन्तेपि तं दुक्करन्ति वुत्तं. सम्मासम्बुद्धेन पन इमेसं अरूपीनं चित्तचेतसिकानं धम्मानं एकारम्मणे पवत्तमानानं पाटियेक्कं पाटियेक्कं विनिब्भोगं कत्वा पञ्ञत्तिं उद्धरमानेन अतिदुक्करं कतं. तेनाह आयस्मा नागसेनत्थेरो –
‘‘दुक्करं, महाराज, भगवता कतन्ति. ‘किं, भन्ते नागसेन, भगवता दुक्करं कत’न्ति. ‘दुक्करं, महाराज, भगवता कतं, यं इमेसं अरूपीनं चित्तचेतसिकानं धम्मानं एकारम्मणे पवत्तमानानं ववत्थानं अक्खातं – अयं फस्सो, अयं वेदना, अयं सञ्ञा, अयं चेतना, इदं चित्त’न्ति. ‘ओपम्मं, भन्ते, करोही’ति. ‘यथा, महाराज, कोचिदेव पुरिसो नावाय समुद्दं अज्झोगाहेत्वा हत्थपुटेन उदकं गहेत्वा जिव्हाय सायित्वा जानेय्य नु खो, महाराज, सो पुरिसो – इदं गङ्गाय उदकं, इदं यमुनाय उदकं, इदं अचिरवतिया उदकं, इदं सरभुया उदकं, इदं महिया उदक’न्ति? ‘दुक्करं, भन्ते, जानितु’न्ति. ‘ततो दुक्करतरं खो, महाराज, भगवता कतं यं इमेसं अरूपीनं चित्तचेतसिकानं धम्मानं…पे… इदं चित्त’’’न्ति (मि. प. २.७.१६).
७. वितक्कनिद्देसे तक्कनवसेन तक्को. तस्स तित्तकं तक्केसि कुम्भं तक्केसि सकटं तक्केसि योजनं तक्केसि अद्धयोजनं तक्केसीति एवं तक्कनवसेन पवत्ति वेदितब्बा. इदं तक्कस्स सभावपदं. वितक्कनवसेन वितक्को. बलवतरतक्कस्सेतं नामं. सुट्ठु कप्पनवसेन सङ्कप्पो. एकग्गं चित्तं आरम्मणे अप्पेतीति अप्पना. दुतियपदं उपसग्गवसेन वड्ढितं. बलवतरा वा अप्पना ब्यप्पना. आरम्मणे चित्तं अभिनिरोपेति पतिट्ठापेतीति चेतसो अभिनिरोपना. याथावताय निय्यानिकताय च कुसलभावप्पत्तो पसत्थो सङ्कप्पोति सम्मासङ्कप्पो.
८. विचारनिद्देसे आरम्मणे चरणकवसेन चारो. इदमस्स सभावपदं. विचरणवसेन विचारो. अनुगन्त्वा विचरणवसेन अनुविचारो. उपगन्त्वा विचरणवसेन उपविचारोति. उपसग्गवसेन वा पदानि वड्ढितानि. आरम्मणे चित्तं, सरं विय जियाय, अनुसन्दहित्वा ठपनतो चित्तस्स अनुसन्धानता. आरम्मणं अनुपेक्खमानो विय तिट्ठतीति अनुपेक्खनता. विचरणवसेन वा उपेक्खनता अनुपेक्खनता.
९. पीतिनिद्देसे पीतीति सभावपदं. पमुदितस्स भावो पामोज्जं. आमोदनाकारो आमोदना. पमोदनाकारो पमोदना. यथा वा भेसज्जानं वा तेलानं वा उण्होदकसीतोदकानं वा एकतोकरणं मोदनाति वुच्चति, एवमयम्पि पीति धम्मानं एकतोकरणेन मोदना. उपसग्गवसेन पन मण्डेत्वा आमोदना पमोदनाति वुत्ता. हासेतीति हासो. पहासेतीति पहासो. हट्ठपहट्ठाकारानमेतं अधिवचनं. वित्तीति वित्तं; धनस्सेतं नामं. अयं पन सोमनस्सपच्चयत्ता वित्तिसरिक्खताय वित्ति. यथा हि धनिनो धनं पटिच्च सोमनस्सं उप्पज्जति, एवं पीतिमतोपि पीतिं पटिच्च सोमनस्सं उप्पज्जति, तस्मा वित्तीति वुत्ता. तुट्ठिसभावसण्ठिताय पीतिया एतं नामं. पीतिमा पन पुग्गलो कायचित्तानं उग्गतत्ता अब्भुग्गतत्ता उदग्गोति वुच्चति. उदग्गस्स भावो ओदग्यं. अत्तनो मनता अत्तमनता. अनभिरद्धस्स हि मनो दुक्खपदट्ठानत्ता अत्तनो मनो नाम न होति, अभिरद्धस्स पन सुखपदट्ठानत्ता अत्तनो मनो नाम होति. इति अत्तनो मनता अत्तमनता, सकमनता. सकमनस्स भावोति अत्थो. सा पन यस्मा न अञ्ञस्स कस्सचि अत्तनो मनता, चित्तस्सेव पनेसो भावो, चेतसिको धम्मो, तस्मा अत्तमनता चित्तस्साति वुत्ता.
११. एकग्गतानिद्देसे अचलभावेन आरम्मणे तिट्ठतीति ठिति. परतो पदद्वयं उपसग्गवसेन वड्ढितं. अपिच सम्पयुत्तधम्मे आरम्मणम्हि सम्पिण्डेत्वा तिट्ठतीति सण्ठिति. आरम्मणं ओगाहेत्वा अनुपविसित्वा तिट्ठतीति अवट्ठिति. कुसलपक्खस्मिञ्हि चत्तारो धम्मा आरम्मणं ओगाहन्ति – सद्धा सति समाधि पञ्ञाति. तेनेव सद्धा ओकप्पनाति वुत्ता, सति अपिलापनताति, समाधि अवट्ठितीति, पञ्ञा परियोगाहनाति. अकुसलपक्खे पन तयो धम्मा आरम्मणं ओगाहन्ति – तण्हा दिट्ठि अविज्जाति. तेनेव ते ओघाति वुत्ता. चित्तेकग्गता पनेत्थ न बलवती होति. यथा हि रजुट्ठानट्ठाने उदकेन सिञ्चित्वा सम्मट्ठे थोकमेव कालं रजो सन्निसीदति, सुक्खन्ते सुक्खन्ते पुन पकतिभावेन वुट्ठाति, एवमेव अकुसलपक्खे चित्तेकग्गता न बलवती होति. यथा पन तस्मिं ठाने घटेहि उदकं आसिञ्चित्वा कुदालेन खनित्वा आकोटनमद्दनघट्टनानि कत्वा उपलित्ते आदासे विय छाया पञ्ञायति, वस्ससतातिक्कमेपि तंमुहुत्तकतं विय होति, एवमेव कुसलपक्खे चित्तेकग्गता बलवती होति.
उद्धच्चविचिकिच्छावसेन पवत्तस्स विसाहारस्स पटिपक्खतो अविसाहारो. उद्धच्चविचिकिच्छावसेनेव गच्छन्तं चित्तं विक्खिपति नाम. अयं पन तथाविधो विक्खेपो न होतीति अविक्खेपो. उद्धच्चविचिकिच्छावसेनेव च चित्तं विसाहटं नाम होति, इतो चितो च हरीयति. अयं पन एवं अविसाहटस्स मानसस्स भावोति अविसाहटमानसता.
समथोति तिविधो समथो – चित्तसमथो, अधिकरणसमथो, सब्बसङ्खारसमथोति. तत्थ अट्ठसु समापत्तीसु चित्तेकग्गता चित्तसमथो नाम. तञ्हि आगम्म चित्तचलनं चित्तविप्फन्दितं सम्मति वूपसम्मति, तस्मा सो चित्तसमथोति वुच्चति. सम्मुखाविनयादिसत्तविधो समथो अधिकरणसमथो नाम. तञ्हि आगम्म तानि तानि अधिकरणानि सम्मन्ति वूपसम्मन्ति, तस्मा सो अधिकरणसमथोति वुच्चति. यस्मा पन सब्बे सङ्खारा निब्बानं आगम्म सम्मन्ति वूपसम्मन्ति, तस्मा तं सब्बसङ्खारसमथोति वुच्चति. इमस्मिं अत्थे चित्तसमथो अधिप्पेतो. समाधिलक्खणे इन्दट्ठं कारेतीति समाधिन्द्रियं. उद्धच्चे न कम्पतीति समाधिबलं. सम्मासमाधीति याथावसमाधि निय्यानिकसमाधि कुसलसमाधि.
१२. सद्धिन्द्रियनिद्देसे बुद्धादिगुणानं सद्दहनवसेन सद्धा. बुद्धादीनि वा रतनानि सद्दहति पत्तियायतीति सद्धा. सद्दहनाति सद्दहनाकारो. बुद्धादीनं गुणे ओगाहति, भिन्दित्वा विय अनुपविसतीति ओकप्पना. बुद्धादीनं गुणेसु एताय सत्ता अतिविय पसीदन्ति, सयं वा अभिप्पसीदतीति अभिप्पसादो. इदानि यस्मा सद्धिन्द्रियादीनं समासपदानं वसेन अञ्ञस्मिं परियाये आरद्धे आदिपदं गहेत्वाव पदभाजनं करीयति – अयं अभिधम्मे धम्मता – तस्मा पुन सद्धाति वुत्तं. यथा वा इत्थिया इन्द्रियं इत्थिन्द्रियं, न तथा इदं. इदं पन सद्धाव इन्द्रियं सद्धिन्द्रियन्ति. एवं समानाधिकरणभावञापनत्थम्पि पुन सद्धाति वुत्तं. एवं सब्बपदनिद्देसेसु आदिपदस्स पुन वचने पयोजनं वेदितब्बं. अधिमोक्खलक्खणे इन्दट्ठं कारेतीति सद्धिन्द्रियं. असद्धिये न कम्पतीति सद्धाबलं.
१३. वीरियिन्द्रियनिद्देसे चेतसिकोति इदं वीरियस्स नियमतो चेतसिकभावदीपनत्थं वुत्तं. इदञ्हि वीरियं ‘‘यदपि, भिक्खवे, कायिकं वीरियं तदपि वीरियसम्बोज्झङ्गो, यदपि चेतसिकं वीरियं तदपि वीरियसम्बोज्झङ्गोति. इतिहिदं उद्देसं गच्छती’’ति (सं. नि. ५.२३३) एवमादीसु सुत्तेसु चङ्कमादीनि करोन्तस्स उप्पन्नत्ता ‘कायिक’न्ति वुच्चमानम्पि कायविञ्ञाणं विय कायिकं नाम नत्थि, चेतसिकमेव पनेतन्ति दस्सेतुं ‘चेतसिको’ति वुत्तं. वीरियारम्भोति वीरियसङ्खातो आरम्भो. इमिना सेसारम्भे पटिक्खिपति. अयञ्हि ‘आरम्भ’-सद्दो कम्मे आपत्तियं किरियायं वीरिये हिंसाय विकोपनेति अनेकेसु अत्थेसु आगतो.
‘‘यंकिञ्चि दुक्खं सम्भोति, सब्बं आरम्भपच्चया;
आरम्भानं निरोधेन, नत्थि दुक्खस्स सम्भवो’’ति. (सु. नि. ७४९);
एत्थ हि कम्मं ‘आरम्भो’ति आगतं. ‘‘आरम्भति च विप्पटिसारी च होती’’ति (अ. नि. ५.१४२; पु. प. १९१) एत्थ आपत्ति. ‘‘महायञ्ञा महारम्भा न ते होन्ति महप्फला’’ति (अ. नि. ४.३९; सं. नि. १.१२०) एत्थ यूपुस्सापनादिकिरिया. ‘‘आरम्भथ निक्कमथ युञ्जथ बुद्धसासने’’ति (सं. नि. १.१८५) एत्थ वीरियं. ‘‘समणं गोतमं उद्दिस्स पाणं आरभन्ती’’ति (म. नि. २.५१-५२) एत्थ हिंसा. ‘‘बीजगामभूतगामसमारम्भा पटिविरतो होती’’ति (दी. नि. १.१०; म. नि. १.२९३) एत्थ छेदनभञ्जनादिकं विकोपनं. इध पन वीरियमेव अधिप्पेतं. तेनाह – ‘वीरियारम्भोति वीरियसङ्खातो आरम्भो’ति. वीरियञ्हि आरम्भनकवसेन आरम्भोति वुच्चति. इदमस्स सभावपदं. कोसज्जतो निक्खमनवसेन निक्कमो. परं परं ठानं अक्कमनवसेन परक्कमो. उग्गन्त्वा यमनवसेन उय्यामो. ब्यायमनवसेन वायामो. उस्साहनवसेन उस्साहो. अधिमत्तुस्साहनवसेन उस्सोळ्ही. थिरभावट्ठेन थामो. चित्तचेतसिकानं धारणवसेन अविच्छेदतो वा पवत्तनवसेन कुसलसन्तानं धारेतीति धिति.
अपरो नयो – निक्कमो चेसो कामानं पनुदनाय, परक्कमो चेसो बन्धनच्छेदाय, उय्यामो चेसो ओघनित्थरणाय, वायामो चेसो पारङ्गमनट्ठेन, उस्साहो चेसो पुब्बङ्गमट्ठेन, उस्सोळ्ही चेसो अधिमत्तट्ठेन, थामो चेसो पलिघुग्घाटनताय, धिति चेसो अवट्ठितिकारितायाति.
‘‘कामं तचो च न्हारु च अट्ठि च अवसिस्सतू’’ति (म. नि. २.१८४; सं. नि. २.२२, २३७; अ. नि. २.५; महानि. १९६; चूळनि. खग्गविसाणसुत्तनिद्देस १५४) एवं पवत्तिकाले असिथिलपरक्कमवसेन असिथिलपरक्कमता; थिरपरक्कमो, दळ्हपरक्कमोति अत्थो. यस्मा पनेतं वीरियं कुसलकम्मकरणट्ठाने छन्दं न निक्खिपति, धुरं न निक्खिपति, न ओतारेति, न विस्सज्जेति, अनोसक्कितमानसतं आवहति, तस्मा अनिक्खित्तछन्दता अनिक्खित्तधुरताति वुत्तं. यथा पन तज्जातिके उदकसम्भिन्नट्ठाने धुरवाहगोणं गण्हथाति वदन्ति, सो जण्णुना भूमिं उप्पीळेत्वापि धुरं वहति, भूमियं पतितुं न देति, एवमेव वीरियं कुसलकम्मकरणट्ठाने धुरं उक्खिपति पग्गण्हाति, तस्मा धुरसम्पग्गाहोति वुत्तं. पग्गहलक्खणे इन्दट्ठं कारेतीति वीरियिन्द्रियं. कोसज्जे न कम्पतीति वीरियबलं. याथावनिय्यानिककुसलवायामताय सम्मावायामो.
१४. सतिन्द्रियनिद्देसे सरणकवसेन सति. इदं सतिया सभावपदं. पुनप्पुनं सरणतो अनुस्सरणवसेन अनुस्सति. अभिमुखं गन्त्वा विय सरणतो पटिसरणवसेन पटिस्सति. उपसग्गवसेन वा वड्ढितमत्तमेतं. सरणाकारो सरणता. यस्मा पन सरणताति तिण्णं सरणानम्पि नामं, तस्मा तं पटिसेधेतुं पुन सतिग्गहणं कतं. सतिसङ्खाता सरणताति अयञ्हेत्थ अत्थो. सुतपरियत्तस्स धारणभावतो धारणता. अनुपविसनसङ्खातेन ओगाहनट्ठेन अपिलापनभावो अपिलापनता. यथा हि लाबुकटाहादीनि उदके प्लवन्ति, न अनुपविसन्ति, न तथा आरम्मणे सति. आरम्मणञ्हेसा अनुपविसति, तस्मा अपिलापनताति वुत्ता. चिरकतचिरभासितानं असम्मुस्सनभावतो असम्मुस्सनता. उपट्ठानलक्खणे जोतनलक्खणे च इन्दट्ठं कारेतीति इन्द्रियं. सतिसङ्खातं इन्द्रियं सतिन्द्रियं. पमादे न कम्पतीति सतिबलं. याथावसति निय्यानिकसति कुसलसतीति सम्मासति.
१६. पञ्ञिन्द्रियनिद्देसे तस्स तस्स अत्थस्स पाकटकरणसङ्खातेन पञ्ञापनट्ठेन पञ्ञा. तेन तेन वा अनिच्चादिना पकारेन धम्मे जानातीतिपि पञ्ञा. इदमस्सा सभावपदं. पजाननाकारो पजानना. अनिच्चादीनि विचिनातीति विचयो. पविचयोति उपसग्गेन पदं वड्ढितं. चतुसच्चधम्मे विचिनातीति धम्मविचयो. अनिच्चादीनं सल्लक्खणवसेन सल्लक्खणा. सायेव पुन उपसग्गनानत्तेन उपलक्खणा पच्चुपलक्खणाति वुत्ता. पण्डितस्स भावो पण्डिच्चं. कुसलस्स भावो कोसल्लं. निपुणस्स भावो नेपुञ्ञं. अनिच्चादीनं विभावनवसेन वेभब्या. अनिच्चादीनं चिन्तनकवसेन चिन्ता. यस्स वा उप्पज्जति तं अनिच्चादीनि चिन्तापेतीतिपि चिन्ता. अनिच्चादीनि उपपरिक्खतीति उपपरिक्खा. भूरीति पथविया नामं. अयम्पि सण्हट्ठेन वित्थटट्ठेन च भूरी वियाति भूरी. तेन वुत्तं – ‘‘भूरी वुच्चति पथवी. ताय पथवीसमाय वित्थटाय विपुलाय पञ्ञाय समन्नागतोति भूरिपञ्ञोति (महानि. २७). अपिच पञ्ञाय एतं अधिवचनं भूरी’’ति. भूते अत्थे रमतीतिपि भूरी. असनि विय सिलुच्चये किलेसे मेधति हिंसतीति मेधा. खिप्पं गहणधारणट्ठेन वा मेधा. यस्स उप्पज्जति तं अत्तहितपटिपत्तियं सम्पयुत्तधम्मे च याथावलक्खणपटिवेधे परिनेतीति परिणायिका. अनिच्चादिवसेन धम्मे विपस्सतीति विपस्सना. सम्मा पकारेहि अनिच्चादीनि जानातीति सम्पजञ्ञं. उप्पथपटिपन्ने सिन्धवे वीथिआरोपनत्थं पतोदो विय उप्पथे धावनकं कूटचित्तं वीथिआरोपनत्थं विज्झतीति पतोदो विय पतोदो. दस्सनलक्खणे इन्दट्ठं कारेतीति इन्द्रियं. पञ्ञासङ्खातं इन्द्रियं पञ्ञिन्द्रियं. अविज्जाय न कम्पतीति पञ्ञाबलं. किलेसच्छेदनट्ठेन पञ्ञाव सत्थं पञ्ञासत्थं. अच्चुग्गतट्ठेन पञ्ञाव पासादो पञ्ञापासादो.
आलोकनट्ठेन पञ्ञाव आलोको पञ्ञाआलोको. ओभासनट्ठेन पञ्ञाव ओभासो पञ्ञाओभासो. पज्जोतनट्ठेन पञ्ञाव पज्जोतो पञ्ञापज्जोतो. पञ्ञवतो हि एकपल्लङ्केन निसिन्नस्स दससहस्सिलोकधातु एकालोका एकोभासा एकपज्जोता होति, तेनेतं वुत्तं. इमेसु पन तीसु पदेसु एकपदेनपि एतस्मिं अत्थे सिद्धे, यानि पनेतानि ‘‘चत्तारोमे, भिक्खवे, आलोका. कतमे चत्तारो? चन्दालोको सूरियालोको अग्यालोको पञ्ञालोको. इमे खो, भिक्खवे, चत्तारो आलोका. एतदग्गं, भिक्खवे, इमेसं चतुन्नं आलोकानं यदिदं पञ्ञालोको’’. तथा ‘‘चत्तारोमे, भिक्खवे, ओभासा…पे… चत्तारोमे, भिक्खवे, पज्जोता’’ति (अ. नि. ४.१४४) सत्तानं अज्झासयवसेन सुत्तानि देसितानि, तदनुरूपेनेव इधापि देसना कता. अत्थो हि अनेकेहि आकारेहि विभज्जमानो सुविभत्तो होति. अञ्ञथा च अञ्ञो बुज्झति, अञ्ञथा च अञ्ञोति.
रतिकरणट्ठेन पन रतिदायकट्ठेन रतिजनकट्ठेन चित्तीकतट्ठेन दुल्लभपातुभावट्ठेन अतुलट्ठेन अनोमसत्तपरिभोगट्ठेन च पञ्ञाव रतनं पञ्ञारतनं. न तेन सत्ता मुय्हन्ति, सयं वा आरम्मणे न मुय्हतीति अमोहो. धम्मविचयपदं वुत्तत्थमेव. कस्मा पनेतं पुन वुत्तन्ति? अमोहस्स मोहपटिपक्खभावदीपनत्थं. तेनेतं दीपेति – य्वायं अमोहो सो न केवलं मोहतो अञ्ञो धम्मो, मोहस्स पन पटिपक्खो, धम्मविचयसङ्खातो अमोहो नाम इध अधिप्पेतोति. सम्मादिट्ठीति याथावनिय्यानिककुसलदिट्ठि.
१९. जीवितिन्द्रियनिद्देसे यो तेसं अरूपीनं धम्मानं आयूति तेसं सम्पयुत्तकानं अरूपधम्मानं यो आयापनट्ठेन आयु, तस्मिञ्हि सति अरूपधम्मा अयन्ति गच्छन्ति पवत्तन्ति, तस्मा आयूति वुच्चति. इदमस्स सभावपदं. यस्मा पनेते धम्मा आयुस्मिंयेव सति तिट्ठन्ति यपेन्ति यापेन्ति इरियन्ति वत्तन्ति पालयन्ति, तस्मा ठितीतिआदीनि वुत्तानि. वचनत्थो पनेत्थ – एताय तिट्ठन्तीति ठिति. यपेन्तीति यपना. तथा यापना. एवं बुज्झन्तानं पन वसेन पुरिमपदे रस्सत्तं कतं. एताय इरियन्तीति इरियना. वत्तन्तीति वत्तना. पालयन्तीति पालना. जीवन्ति एतेनाति जीवितं. अनुपालनलक्खणे इन्दट्ठं कारेतीति जीवितिन्द्रियं.
३०. हिरिबलनिद्देसे यं तस्मिं समयेति येन धम्मेन तस्मिं समये. लिङ्गविपल्लासं वा कत्वा यो धम्मो तस्मिं समयेतिपि अत्थो वेदितब्बो. हिरियितब्बेनाति उपयोगत्थे करणवचनं. हिरियितब्बयुत्तकं कायदुच्चरितादिधम्मं हिरियति जिगुच्छतीति अत्थो. पापकानन्ति लामकानं. अकुसलानं धम्मानन्ति अकोसल्लसम्भूतानं धम्मानं. समापत्तियाति इदम्पि उपयोगत्थे करणवचनं. तेसं धम्मानं समापत्तिं पटिलाभं समङ्गीभावं हिरियति जिगुच्छतीति अत्थो.
३१. ओत्तप्पबलनिद्देसे ओत्तप्पितब्बेनाति हेत्वत्थे करणवचनं. ओत्तप्पितब्बयुत्तकेन ओत्तप्पस्स हेतुभूतेन कायदुच्चरितादिना वुत्तप्पकाराय च समापत्तिया ओत्तप्पस्स हेतुभूताय ओत्तप्पति, भायतीति अत्थो.
३२. अलोभनिद्देसे अलुब्भनकवसेन अलोभो. न लुब्भतीतिपि अलोभो. इदमस्स सभावपदं. अलुब्भनाति अलुब्भनाकारो. लोभसमङ्गी पुग्गलो लुब्भितो नाम. न लुब्भितो अलुब्भितो. अलुब्भितस्स भावो अलुब्भितत्तं. सारागपटिपक्खतो न सारागोति असारागो. असारज्जनाति असारज्जनाकारो. असारज्जितस्स भावो असारज्जितत्तं. न अभिज्झायतीति अनभिज्झा. अलोभो कुसलमूलन्ति अलोभसङ्खातं कुसलमूलं. अलोभो हि कुसलानं धम्मानं मूलं पच्चयट्ठेनाति कुसलमूलं. कुसलञ्च तं पच्चयट्ठेन मूलञ्चातिपि कुसलमूलं.
३३. अदोसनिद्देसे अदुस्सनकवसेन अदोसो. न दुस्सतीतिपि अदोसो. इदमस्स सभावपदं. अदुस्सनाति अदुस्सनाकारो. अदुस्सितस्स भावो अदुस्सितत्तं. ब्यापादपटिपक्खतो न ब्यापादोति अब्यापादो. कोधदुक्खपटिपक्खतो न ब्यापज्जोति अब्यापज्जो. अदोससङ्खातं कुसलमूलं अदोसो कुसलमूलं. तं वुत्तत्थमेव.
४०-४१. कायपस्सद्धिनिद्देसादीसु यस्मा कायोति तयो खन्धा अधिप्पेता, तस्मा वेदनाक्खन्धस्सातिआदि वुत्तं. पस्सम्भन्ति एताय ते धम्मा, विगतदरथा भवन्ति, समस्सासप्पत्ताति पस्सद्धि. दुतियपदं उपसग्गवसेन वड्ढितं. पस्सम्भनाति पस्सम्भनाकारो. दुतियपदं उपसग्गवसेन वड्ढितं. पस्सद्धिसमङ्गिताय पटिप्पस्सम्भितस्स खन्धत्तयस्स भावो पटिप्पस्सम्भितत्तं. सब्बपदेहिपि तिण्णं खन्धानं किलेसदरथपटिप्पस्सद्धि एव कथिता. दुतियनयेन विञ्ञाणक्खन्धस्स दरथपटिप्पस्सद्धि कथिता.
४२-४३. लहुताति लहुताकारो. लहुपरिणामताति लहुपरिणामो एतेसं धम्मानन्ति लहुपरिणामा; तेसं भावो लहुपरिणामता; सीघं सीघं परिवत्तनसमत्थताति वुत्तं होति. अदन्धनताति गरुभावपटिक्खेपवचनमेतं; अभारियताति अत्थो. अवित्थनताति मानादिकिलेसभारस्स अभावेन अथद्धता. एवं पठमेन तिण्णं खन्धानं लहुताकारो कथितो. दुतियेन विञ्ञाणक्खन्धस्स लहुताकारो कथितो.
४४-४५. मुदुताति मुदुभावो. मद्दवताति मद्दवं वुच्चति सिनिद्धं, मट्ठं; मद्दवस्स भावो मद्दवता. अकक्खळताति अकक्खळभावो. अकथिनताति अकथिनभावो. इधापि पुरिमनयेन तिण्णं खन्धानं, पच्छिमनयेन विञ्ञाणक्खन्धस्स मुदुताकारोव कथितो.
४६-४७. कम्मञ्ञताति कम्मनि साधुता; कुसलकिरियाय विनियोगक्खमताति अत्थो. सेसपदद्वयं ब्यञ्जनवसेन वड्ढितं. पदद्वयेनापि हि पुरिमनयेन तिण्णं खन्धानं, पच्छिमनयेन विञ्ञाणक्खन्धस्स कम्मनियाकारोव कथितो.
४८-४९. पगुणताति पगुणभावो, अनातुरता निग्गिलानताति अत्थो. सेसपदद्वयं ब्यञ्जनवसेन वड्ढितं. इधापि पुरिमनयेन तिण्णं खन्धानं, पच्छिमनयेन विञ्ञाणक्खन्धस्स निग्गिलानाकारोव कथितो.
५०-५१. उजुकताति उजुकभावो, उजुकेनाकारेन पवत्तनताति अत्थो. उजुकस्स खन्धत्तयस्स विञ्ञाणक्खन्धस्स च भावो उजुकता. अजिम्हताति गोमुत्तवङ्कभावपटिक्खेपो. अवङ्कताति चन्दलेखावङ्कभावपटिक्खेपो. अकुटिलताति नङ्गलकोटिवङ्कभावपटिक्खेपो.
यो हि पापं कत्वाव ‘न करोमी’ति भासति, सो गन्त्वा पच्चोसक्कनताय ‘गोमुत्तवङ्को’ नाम होति. यो पापं करोन्तोव ‘भायामहं पापस्सा’ति भासति, सो येभुय्येन कुटिलताय ‘चन्दलेखावङ्को’ नाम होति. यो पापं करोन्तोव ‘को पापस्स न भायेय्या’ति भासति, सो नातिकुटिलताय ‘नङ्गलकोटिवङ्को’ नाम होति. यस्स वा तीणिपि कम्मद्वारानि असुद्धानि, सो ‘गोमुत्तवङ्को’ नाम होति. यस्स यानि कानिचि द्वे, सो ‘चन्दलेखावङ्को’ नाम. यस्स यंकिञ्चि एकं, सो ‘नङ्गलकोटिवङ्को नाम.
दीघभाणका पनाहु – एकच्चो भिक्खु सब्बवये एकवीसतिया अनेसनासु, छसु च अगोचरेसु चरति, अयं ‘गोमुत्तवङ्को’ नाम. एको पठमवये चतुपारिसुद्धिसीलं परिपूरेति, लज्जी कुक्कुच्चको सिक्खाकामो होति, मज्झिमवयपच्छिमवयेसु पुरिमसदिसो, अयं ‘चन्दलेखावङ्को’ नाम. एको पठमवये मज्झिमवयेपि चतुपारिसुद्धिसीलं पूरेति, लज्जी कुक्कुच्चको सिक्खाकामो होति, पच्छिमवये पुरिमसदिसो. अयं ‘नङ्गलकोटिवङ्को’ नाम.
तस्स किलेसवसेन एवं वङ्कस्स पुग्गलस्स भावो जिम्हता वङ्कता कुटिलताति वुच्चति. तासं पटिक्खेपवसेन अजिम्हतादिका वुत्ता. खन्धाधिट्ठानाव देसना कता. खन्धानञ्हि एता अजिम्हतादिका, नो पुग्गलस्साति. एवं सब्बेहिपि इमेहि पदेहि पुरिमनयेन तिण्णं खन्धानं, पच्छिमनयेन विञ्ञाणक्खन्धस्साति अरूपीनं धम्मानं निक्किलेसताय उजुताकारोव कथितोति वेदितब्बो.
इदानि य्वायं येवापनाति अप्पनावारो वुत्तो, तेन धम्मुद्देसवारे दस्सितानं ‘येवापनकानं’येव सङ्खेपतो निद्देसो कथितो होतीति.
निद्देसवारकथा निट्ठिता.
एत्तावता पुच्छा समयनिद्देसो धम्मुद्देसो अप्पनाति उद्देसवारे चतूहि परिच्छेदेहि, पुच्छा समयनिद्देसो धम्मुद्देसो अप्पनाति निद्देसवारे चतूहि परिच्छेदेहीति अट्ठपरिच्छेदपटिमण्डितो धम्मववत्थानवारो निट्ठितोव होति.
कोट्ठासवारो
५८-१२०. इदानि तस्मिं खो पन समये चत्तारो खन्धा होन्तीति सङ्गहवारो आरद्धो. सो उद्देसनिद्देसपटिनिद्देसानं वसेन तिविधो होति. तत्थ ‘तस्मिं खो पन समये चत्तारो खन्धा’ति एवमादिको उद्देसो. कतमे तस्मिं समये चत्तारो खन्धा’तिआदिको निद्देसो. कतमो तस्मिं समये वेदनाक्खन्धोतिआदिको पटिनिद्देसोति वेदितब्बो.
तत्थ उद्देसवारे चत्तारो खन्धातिआदयो तेवीसति कोट्ठासा होन्ति. तेसं एवमत्थो वेदितब्बो – यस्मिं समये कामावचरं पठमं महाकुसलचित्तं उप्पज्जति, ये तस्मिं समये चित्तङ्गवसेन उप्पन्ना, ठपेत्वा येवापनके, पाळिआरुळ्हा अतिरेकपण्णासधम्मा, ते सब्बेपि सङ्गय्हमाना रासट्ठेन चत्तारोव खन्धा होन्ति. हेट्ठा वुत्तेन आयतनट्ठेन द्वे आयतनानि होन्ति. सभावट्ठेन सुञ्ञतट्ठेन निस्सत्तट्ठेन द्वेव धातुयो होन्ति. पच्चयसङ्खातेन आहारट्ठेन तयोवेत्थ धम्मा आहारा होन्ति. अवसेसा नो आहारा.
‘किं पनेते अञ्ञमञ्ञं वा तंसमुट्ठानरूपस्स वा पच्चया न होन्ती’ति? ‘नो न होन्ति. इमे पन तथा च होन्ति, अञ्ञथा चाति समानेपि पच्चयत्ते अतिरेकपच्चया होन्ति, तस्मा आहाराति वुत्ता. कथं? एतेसु हि फस्साहारो, येसं धम्मानं अवसेसा चित्तचेतसिका पच्चया होन्ति, तेसञ्च पच्चयो होति, तिस्सो च वेदना आहरति. मनोसञ्चेतनाहारो तेसञ्च पच्चयो होति तयो च भवे आहरति. विञ्ञाणाहारो तेसञ्च पच्चयो होति पटिसन्धिनामरूपञ्च आहरती’ति. ‘ननु च सो विपाकोव इदं पन कुसलविञ्ञाण’न्ति? ‘किञ्चापि कुसलविञ्ञाणं, तंसरिक्खताय पन विञ्ञाणाहारो’त्वेव वुत्तं. उपत्थम्भकट्ठेन वा इमे तयो आहाराति वुत्ता. इमे हि सम्पयुत्तधम्मानं, कबळीकाराहारो विय रूपकायस्स, उपत्थम्भकपच्चया होन्ति. तेनेव वुत्तं – ‘‘अरूपिनो आहारा सम्पयुत्तकानं धम्मानं तंसमुट्ठानानञ्च रूपानं आहारपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा. १.१.१५).
अपरो नयो – अज्झत्तिकसन्ततिया विसेसपच्चयत्ता कबळीकाराहारो च इमे च तयो धम्मा आहाराति वुत्ता. विसेसपच्चयो हि कबळीकाराहारभक्खानं सत्तानं रूपकायस्स कबळीकारो आहारो; नामकाये वेदनाय फस्सो, विञ्ञाणस्स मनोसञ्चेतना, नामरूपस्स विञ्ञाणं. यथाह –
‘‘सेय्यथापि, भिक्खवे, अयं कायो आहारट्ठितिको, आहारं पटिच्च तिट्ठति, अनाहारो नो तिट्ठति’’ (सं. नि. ५.१८३). तथा फस्सपच्चया वेदना, सङ्खारपच्चया विञ्ञाणं, विञ्ञाणपच्चया नामरूपन्ति (सं. नि. २.१).
अधिपतियट्ठेन पन अट्ठेव धम्मा इन्द्रियानि होन्ति, न अवसेसा. तेन वुत्तं – अट्ठिन्द्रियानि होन्तीति. उपनिज्झायनट्ठेन पञ्चेव धम्मा झानङ्गानि होन्ति. तेन वुत्तं – पञ्चङ्गिकं झानं होतीति.
निय्यानट्ठेन च हेत्वट्ठेन च पञ्चेव धम्मा मग्गङ्गानि होन्ति. तेन वुत्तं – पञ्चङ्गिको मग्गो होतीति. किञ्चापि हि अट्ठङ्गिको अरियमग्गो, लोकियचित्ते पन एकक्खणे तिस्सो विरतियो न लब्भन्ति, तस्मा पञ्चङ्गिकोति वुत्तो. ‘ननु च ‘‘यथागतमग्गोति खो, भिक्खु, अरियस्सेतं अट्ठङ्गिकस्स मग्गस्स अधिवचन’’न्ति (सं. नि. ४.२४५) इमस्मिं सुत्ते ‘यथेव लोकुत्तरमग्गो अट्ठङ्गिको, पुब्बभागविपस्सनामग्गोपि तथेव अट्ठङ्गिको’ति यथागतवचनेन इमस्सत्थस्स दीपितत्ता, लोकियमग्गेनापि अट्ठङ्गिकेन भवितब्बन्ति? न भवितब्बं. अयञ्हि सुत्तन्तिकदेसना नाम परियायदेसना. तेनाह – ‘‘पुब्बेव खो पनस्स कायकम्मं वचीकम्मं आजीवो सुपरिसुद्धो होती’’ति (म. नि. ३.४३१). अयं पन निप्परियायदेसना. लोकियचित्तस्मिञ्हि तिस्सो विरतियो एकक्खणे न लब्भन्ति, तस्मा ‘पञ्चङ्गिको’व वुत्तोति.
अकम्पियट्ठेन पन सत्तेव धम्मा बलानि होन्ति. मूलट्ठेन तयोव धम्मा हेतू. फुसनट्ठेन एकोव धम्मो फस्सो. वेदयितट्ठेन एकोव धम्मो वेदना. सञ्जाननट्ठेन एकोव धम्मो सञ्ञा. चेतयनट्ठेन एकोव धम्मो चेतना. चित्तविचित्तट्ठेन एकोव धम्मो चित्तं. रासट्ठेन चेव वेदयितट्ठेन च एकोव धम्मो वेदनाक्खन्धो. रासट्ठेन च सञ्जाननट्ठेन च एकोव धम्मो सञ्ञाक्खन्धो. रासट्ठेन च अभिसङ्खरणट्ठेन च एकोव धम्मो सङ्खारक्खन्धो. रासट्ठेन च चित्तविचित्तट्ठेन च एकोव धम्मो विञ्ञाणक्खन्धो. विजाननट्ठेन चेव हेट्ठा वुत्तआयतनट्ठेन च एकमेव मनायतनं. विजाननट्ठेन च अधिपतियट्ठेन च एकमेव मनिन्द्रियं. विजाननट्ठेन च सभावसुञ्ञतनिस्सत्तट्ठेन च एकोव धम्मो मनोविञ्ञाणधातु नाम होति, न अवसेसा. ठपेत्वा पन चित्तं, यथावुत्तेन अत्थेन अवसेसा सब्बेपि धम्मा एकं धम्मायतनमेव, एका च धम्मधातुयेव होतीति.
ये वा पन तस्मिं समयेति इमिना पन अप्पनावारेन इधापि हेट्ठा वुत्ता येवापनकाव सङ्गहिता. यथा च इध एवं सब्बत्थ. इतो परञ्हि एत्तकम्पि न विचारयिस्साम. निद्देसपटिनिद्देसवारेसु हेट्ठा वुत्तनयेनेव अत्थो वेदितब्बोति.
सङ्गहवारो निट्ठितो.
कोट्ठासवारोतिपि एतस्सेव नामं.
सुञ्ञतवारो
१२१-१४५. इदानि तस्मिं खो पन समये धम्मा होन्तीति सुञ्ञतवारो आरद्धो. सो उद्देसनिद्देसवसेन द्विधा ववत्थितो. तत्थ उद्देसवारे ‘धम्मा होन्ती’ति इमिना सद्धिं चतुवीसति कोट्ठासा होन्ति. सब्बकोट्ठासेसु च ‘चत्तारो द्वे तयो’ति गणनपरिच्छेदो न वुत्तो. कस्मा? सङ्गहवारे परिच्छिन्नत्ता. तत्थ परिच्छिन्नधम्मायेव हि इधापि वुत्ता. न हेत्थ सत्तो वा भावो वा अत्ता वा उपलब्भति. धम्माव एते धम्ममत्ता असारा अपरिणायकाति इमिस्सा सुञ्ञताय दीपनत्थं वुत्ता. तस्मा एवमेत्थ अत्थो वेदितब्बो – यस्मिं समये कामावचरं पठमं महाकुसलचित्तं उप्पज्जति, तस्मिं समये चित्तङ्गवसेन उप्पन्ना अतिरेकपण्णासधम्मा सभावट्ठेन धम्मा एव होन्ति. न अञ्ञो कोचि सत्तो वा भावो वा पोसो वा पुग्गलो वा होतीति. तथा रासट्ठेन खन्धाव होन्तीति. एवं पुरिमनयेनेव सब्बपदेसु अत्थयोजना वेदितब्बा. यस्मा पन झानतो अञ्ञं झानङ्गं, मग्गतो वा अञ्ञं मग्गङ्गं नत्थि, तस्मा इध ‘झानं होति, मग्गो होति’ इच्चेव वुत्तं. उपनिज्झायनट्ठेन हि झानमेव हेत्वट्ठेन मग्गोव होति. न अञ्ञो कोचि सत्तो वा भावो वाति. एवं सब्बपदेसु अत्थयोजना कातब्बा. निद्देसवारो उत्तानत्थोयेवाति.
सुञ्ञतवारो निट्ठितो.
निट्ठिता च तीहि महावारेहि मण्डेत्वा निद्दिट्ठस्स
पठमचित्तस्स अत्थवण्णना.
दुतियचित्तं
१४६. इदानि दुतियचित्तादीनि दस्सेतुं पुन ‘‘कतमे धम्मा’’तिआदि आरद्धं. तेसु सब्बेसुपि पठमचित्ते वुत्तनयेनेव तयो तयो महावारा वेदितब्बा. न केवलञ्च महावारा एव, पठमचित्ते वुत्तसदिसानं सब्बपदानं अत्थोपि वुत्तनयेनेव वेदितब्बो. इतो परम्पि अपुब्बपदवण्णनंयेव करिस्साम. इमस्मिं ताव दुतियचित्तनिद्देसे ससङ्खारेनाति इदमेव अपुब्बं. तस्सत्थो – सह सङ्खारेनाति ससङ्खारो. तेन ससङ्खारेन सप्पयोगेन सउपायेन पच्चयगणेनाति अत्थो. येन हि आरम्मणादिना पच्चयगणेन पठमं महाचित्तं उप्पज्जति, तेनेव सप्पयोगेन सउपायेन इदं उप्पज्जति.
तस्सेवं उप्पत्ति वेदितब्बा – इधेकच्चो भिक्खु विहारपच्चन्ते वसमानो चेतियङ्गणसम्मज्जनवेलाय वा थेरुपट्ठानवेलाय वा सम्पत्ताय, धम्मसवनदिवसे वा सम्पत्ते ‘मय्हं गन्त्वा पच्चागच्छतो अतिदूरं भविस्सति, न गमिस्सामी’ति चिन्तेत्वा पुन चिन्तेति – ‘भिक्खुस्स नाम चेतियङ्गणं वा थेरुपट्ठानं वा धम्मसवनं वा अगन्तुं असारुप्पं, गमिस्सामी’ति गच्छति. तस्सेवं अत्तनो पयोगेन वा, परेन वा वत्तादीनं अकरणे च आदीनवं करणे च आनिसंसं दस्सेत्वा ओवदियमानस्स, निग्गहवसेनेव वा ‘एहि, इदं करोही’ति कारियमानस्स उप्पन्नं कुसलचित्तं ससङ्खारेन पच्चयगणेन उप्पन्नं नाम होतीति.
दुतियचित्तं.
ततियचित्तं
१४७-१४८. ततिये ञाणेन विप्पयुत्तन्ति ञाणविप्पयुत्तं. इदम्पि हि आरम्मणे हट्ठपहट्ठं होति परिच्छिन्दकञाणं पनेत्थ न होति. तस्मा इदं दहरकुमारकानं भिक्खुं दिस्वा ‘अयं थेरो मय्ह’न्ति वन्दनकाले, तेनेव नयेन चेतियवन्दनधम्मसवनकालादीसु च उप्पज्जतीति वेदितब्बं. पाळियं पनेत्थ सत्तसु ठानेसु पञ्ञा परिहायति. सेसं पाकतिकमेवाति.
ततियचित्तं.
चतुत्थचित्तं
१४९. चतुत्थचित्तेपि एसेव नयो. इदं पन ससङ्खारेनाति वचनतो यदा मातापितरो दहरकुमारके सीसे गहेत्वा चेतियादीनि वन्दापेन्ति ते च अनत्थिका समानापि हट्ठपहट्ठाव वन्दन्ति. एवरूपे काले लब्भतीति वेदितब्बं.
चतुत्थचित्तं.
पञ्चमचित्तं
१५०. पञ्चमे उपेक्खासहगतन्ति उपेक्खावेदनाय सम्पयुत्तं. इदञ्हि आरम्मणे मज्झत्तं होति. परिच्छिन्दकञाणं पनेत्थ होतियेव. पाळियं पनेत्थ झानचतुक्के उपेक्खा होतीति इन्द्रियट्ठके उपेक्खिन्द्रियं होतीति वत्वा सब्बेसम्पि वेदनादिपदानं निद्देसे सातासातसुखदुक्खपटिक्खेपवसेन देसनं कत्वा अदुक्खमसुखवेदना कथिता. तस्सा मज्झत्तलक्खणे इन्दत्तकरणवसेन उपेक्खिन्द्रियभावो वेदितब्बो. पदपटिपाटिया च एकस्मिं ठाने पीति परिहीना. तस्मा चित्तङ्गवसेन पाळिआरुळ्हा पञ्चपण्णासेव धम्मा होन्ति. तेसं वसेन सब्बकोट्ठासेसु सब्बवारेसु च विनिच्छयो वेदितब्बो.
पञ्चमचित्तं.
छट्ठचित्तादि
१५६-९. छट्ठसत्तमअट्ठमानि दुतियततियचतुत्थेसु वुत्तनयेनेव वेदितब्बानि. केवलञ्हि इमेसु वेदनापरिवत्तनञ्चेव पीतिपरिहानञ्च होति. सेसं सद्धिं उप्पत्तिनयेन तादिसमेव. करुणामुदिता परिकम्मकालेपि हि इमेसं उप्पत्ति महाअट्ठकथायं अनुञ्ञाता एव. इमानि अट्ठ कामावचरकुसलचित्तानि नाम.
पुञ्ञकिरियवत्थादिकथा
तानि सब्बानिपि दसहि पुञ्ञकिरियवत्थूहि दीपेतब्बानि. कथं? दानमयं पुञ्ञकिरियवत्थु, सीलमयं… भावनामयं… अपचितिसहगतं… वेय्यावच्चसहगतं… पत्तानुप्पदानं… अब्भनुमोदनं… देसनामयं… सवनमयं… दिट्ठिजुकम्मं पुञ्ञकिरियवत्थूति इमानि दस पुञ्ञकिरियवत्थूनि नाम. तत्थ दानमेव दानमयं. पुञ्ञकिरिया च सा तेसं तेसं आनिसंसानं वत्थु चाति पुञ्ञकिरियवत्थु. सेसेसुपि एसेव नयो.
तत्थ चीवरादीसु चतूसु पच्चयेसु, रूपादीसु वा छसु आरम्मणेसु, अन्नादीसु वा दससु दानवत्थूसु, तं तं देन्तस्स तेसं तेसं उप्पादनतो पट्ठाय पुब्बभागे, परिच्चागकाले, पच्छा सोमनस्सचित्तेन अनुस्सरणकाले चाति तीसु कालेसु पवत्ता चेतना ‘दानमयं पुञ्ञकिरियवत्थु’ नाम.
पञ्चसीलं अट्ठसीलं दससीलं समादियन्तस्स, ‘पब्बजिस्सामी’ति विहारं गच्छन्तस्स, पब्बजन्तस्स, ‘मनोरथं मत्थकं पापेत्वा पब्बजितो वत’म्हि, ‘साधु साधू’ति आवज्जेन्तस्स, पातिमोक्खं संवरन्तस्स, चीवरादयो पच्चये पच्चवेक्खन्तस्स, आपाथगतेसु रूपादीसु चक्खुद्वारादीनि संवरन्तस्स, आजीवं सोधेन्तस्स च पवत्ता चेतना ‘सीलमयं पुञ्ञकिरियवत्थु’ नाम.
पटिसम्भिदायं वुत्तेन विपस्सनामग्गेन चक्खुं अनिच्चतो दुक्खतो अनत्ततो भावेन्तस्स…पे… मनं… रूपे…पे… धम्मे… चक्खुविञ्ञाणं…पे… मनोविञ्ञाणं,… चक्खुसम्फस्सं…पे… मनोसम्फस्सं, चक्खुसम्फस्सजं वेदनं…पे… मनोसम्फस्सजं वेदनं, …पे… रूपसञ्ञं…पे… जरामरणं अनिच्चतो दुक्खतो अनत्ततो भावेन्तस्स पवत्ता चेतना, अट्ठतिंसाय वा आरम्मणेसु अप्पनं अप्पत्ता सब्बापि चेतना ‘भावनामयं पुञ्ञकिरियवत्थु’ नाम.
महल्लकं पन दिस्वा पच्चुग्गमनपत्तचीवरपटिग्गहणअभिवादनमग्गसम्पदानादिवसेन ‘अपचितिसहगतं’ वेदितब्बं.
वुड्ढतरानं वत्तप्पटिपत्तिकरणवसेन गामं पिण्डाय पविट्ठं भिक्खुं दिस्वा पत्तं गहेत्वा गामे भिक्खं समादपेत्वा उपसंहरणवसेन, ‘गच्छ भिक्खूनं पत्तं आहरा’ति सुत्वा वेगेन गन्त्वा पत्ताहरणादिवसेन च कायवेय्यावटिककाले ‘वेय्यावच्चसहगतं’ वेदितब्बं.
दानं दत्वा गन्धादीहि पूजं कत्वा ‘असुकस्स नाम पत्ति होतू’ति वा, ‘सब्बसत्तानं होतू’ति वा पत्तिं ददतो ‘पत्तानुप्पदानं’ वेदितब्बं. किं पनेवं पत्तिं ददतो पुञ्ञक्खयो होतीति? न होति. यथा पन एकं दीपं जालेत्वा ततो दीपसहस्सं जालेन्तस्स पठमदीपो खीणोति न वत्तब्बो; पुरिमालोकेन पन सद्धिं पच्छिमालोको एकतो हुत्वा अतिमहा होति. एवमेव पत्तिं ददतो परिहानि नाम नत्थि. वुड्ढियेव पन होतीति वेदितब्बो.
परेहि दिन्नाय पत्तिया वा अञ्ञाय वा पुञ्ञकिरियाय ‘साधु साधू’ति अनुमोदनवसेन ‘अब्भनुमोदनं’ वेदितब्बं.
एको ‘एवं मं धम्मकथिकोति मं जानिस्सन्ती’ति इच्छाय ठत्वा लाभगरुको हुत्वा देसेति, तं न महप्फलं. एको अत्तनो पगुणं धम्मं अपच्चासीसमानो विमुत्तायतनसीसेन परेसं देसेति, इदं ‘देसनामयं पुञ्ञकिरियवत्थु’ नाम.
एको सुणन्तो ‘इति मं सद्धोति जानिस्सन्ती’ति सुणाति, तं न महप्फलं. एको ‘एवं मे महप्फलं भविस्सती’ति हितफरणेन मुदुचित्तेन धम्मं सुणाति, इदं ‘सवनमयं पुञ्ञकिरियवत्थु’ नाम.
दिट्ठिं उजुं करोन्तस्स ‘दिट्ठिजुकम्मं पुञ्ञकिरियवत्थु’ नाम. दीघभाणका पनाहु – ‘दिट्ठिजुकम्मं सब्बेसं नियमलक्खणं, यंकिञ्चि पुञ्ञं करोन्तस्स हि दिट्ठिया उजुकभावेनेव महप्फलं होती’ति.
एतेसु पन पुञ्ञकिरियवत्थूसु दानमयं ताव ‘दानं दस्सामी’ति चिन्तेन्तस्स उप्पज्जति, दानं ददतो उप्पज्जति, ‘दिन्नं मे’ति पच्चवेक्खन्तस्स उप्पज्जति. एवं पुब्बचेतनं मुञ्चनचेतनं अपरचेतनन्ति तिस्सोपि चेतना एकतो कत्वा ‘दानमयं पुञ्ञकिरियवत्थु’ नाम होति. सीलमयम्पि ‘सीलं पूरेस्सामी’ति चिन्तेन्तस्स उप्पज्जति, सीलपूरणकाले उप्पज्जति, ‘पूरितं मे’ति पच्चवेक्खन्तस्स उप्पज्जति. ता सब्बापि एकतो कत्वा ‘सीलमयं पुञ्ञकिरियवत्थु’ नाम होति…पे… दिट्ठिजुकम्मम्पि ‘दिट्ठिं उजुकं करिस्सामी’ति चिन्तेन्तस्स उप्पज्जति, दिट्ठिं उजुं करोन्तस्स उप्पज्जति, ‘दिट्ठि मे उजुका कता’ति पच्चवेक्खन्तस्स उप्पज्जति. ता सब्बापि एकतो कत्वा ‘दिट्ठिजुकम्मं पुञ्ञकिरियवत्थु’ नाम होति.
सुत्ते पन तीणियेव पुञ्ञकिरियवत्थूनि आगतानि. तेसु इतरेसम्पि सङ्गहो वेदितब्बो. अपचितिवेय्यावच्चानि हि सीलमये सङ्गहं गच्छन्ति. पत्तानुप्पदानअब्भनुमोदनानि दानमये. देसनासवनदिट्ठिजुकम्मानि भावनामये. ये पन ‘दिट्ठिजुकम्मं सब्बेसं नियमलक्खण’न्ति वदन्ति तेसं तं तीसुपि सङ्गहं गच्छति. एवमेतानि सङ्खेपतो तीणि हुत्वा वित्थारतो दस होन्ति.
तेसु ‘दानं दस्सामी’ति चिन्तेन्तो अट्ठन्नं कामावचरकुसलचित्तानं अञ्ञतरेनेव चिन्तेति; ददमानोपि तेसंयेव अञ्ञतरेन देति; ‘दानं मे दिन्न’न्ति पच्चवेक्खन्तोपि तेसंयेव अञ्ञतरेन पच्चवेक्खति. ‘सीलं पूरेस्सामी’ति चिन्तेन्तोपि तेसंयेव अञ्ञतरेन चिन्तेति; सीलं पूरेन्तोपि तेसंयेव अञ्ञतरेन पूरेति, ‘सीलं मे पूरित’न्ति पच्चवेक्खन्तोपि तेसंयेव अञ्ञतरेन पच्चवेक्खति. ‘भावनं भावेस्सामी’ति चिन्तेन्तोपि तेसंयेव अञ्ञतरेन चिन्तेति; भावेन्तोपि तेसंयेव अञ्ञतरेन भावेति; ‘भावना मे भाविता’ति पच्चवेक्खन्तोपि तेसंयेव अञ्ञतरेन पच्चवेक्खति.
‘जेट्ठापचितिकम्मं करिस्सामी’ति चिन्तेन्तोपि तेसंयेव अञ्ञतरेन चिन्तेति, करोन्तोपि तेसंयेव अञ्ञतरेन करोति, ‘कतं मे’ति पच्चवेक्खन्तोपि तेसंयेव अञ्ञतरेन पच्चवेक्खति. ‘कायवेय्यावटिककम्मं करिस्सामी’ति चिन्तेन्तोपि, करोन्तोपि, ‘कतं मे’ति पच्चवेक्खन्तोपि तेसंयेव अञ्ञतरेन पच्चवेक्खति. ‘पत्तिं दस्सामी’ति चिन्तेन्तोपि, ददन्तोपि, ‘दिन्नं मे’ति पच्चवेक्खन्तोपि, ‘पत्तिं वा सेसकुसलं वा अनुमोदिस्सामी’ति चिन्तेन्तोपि तेसंयेव अञ्ञतरेन चिन्तेति; अनुमोदन्तोपि तेसंयेव अञ्ञतरेन अनुमोदति, ‘अनुमोदितं मे’ति पच्चवेक्खन्तोपि तेसंयेव अञ्ञतरेन पच्चवेक्खति. ‘धम्मं देसेस्सामी’ति चिन्तेन्तोपि तेसंयेव अञ्ञतरेन चिन्तेति, देसेन्तोपि तेसंयेव अञ्ञतरेन देसेति, ‘देसितो मे’ति पच्चवेक्खन्तोपि तेसंयेव अञ्ञतरेन पच्चवेक्खति. ‘धम्मं सोस्सामी’ति चिन्तेन्तोपि तेसंयेव अञ्ञतरेन चिन्तेति, सुणन्तोपि तेसंयेव अञ्ञतरेन सुणाति, ‘सुतो मे’ति पच्चवेक्खन्तोपि तेसंयेव अञ्ञतरेन पच्चवेक्खति. ‘दिट्ठिं उजुकं करिस्सामी’ति चिन्तेन्तोपि तेसंयेव अञ्ञतरेन चिन्तेति, उजुं करोन्तो पन चतुन्नं ञाणसम्पयुत्तानं अञ्ञतरेन करोति, ‘दिट्ठि मे उजुका कता’ति पच्चवेक्खन्तो अट्ठन्नं अञ्ञतरेन पच्चवेक्खति.
इमस्मिं ठाने चत्तारि अनन्तानि नाम गहितानि. चत्तारि हि अनन्तानि – आकासो अनन्तो, चक्कवाळानि अनन्तानि, सत्तनिकायो अनन्तो, बुद्धञ्ञाणं अनन्तं. आकासस्स हि पुरत्थिमाय दिसाय वा पच्छिमुत्तरदक्खिणासु वा एत्तकानि वा योजनसतानि एत्तकानि वा योजनसहस्सानीति परिच्छेदो नत्थि. सिनेरुमत्तम्पि अयोकूटं पथविं द्विधा कत्वा हेट्ठा खित्तं भस्सेथेव, नो पतिट्ठं लभेथ, एवं आकासं अनन्तं नाम.
चक्कवाळानम्पि सतेहि वा सहस्सेहि वा परिच्छेदो नत्थि. सचेपि हि अकनिट्ठभवने निब्बत्ता, दळ्हथामधनुग्गहस्स लहुकेन सरेन तिरियं तालच्छायं अतिक्कमनमत्तेन कालेन चक्कवाळसतसहस्सं अतिक्कमनसमत्थेन जवेन समन्नागता चत्तारो महाब्रह्मानो ‘चक्कवाळपरियन्तं पस्सिस्सामा’ति तेन जवेन धावेय्युं, चक्कवाळपरियन्तं अदिस्वाव परिनिब्बायेय्युं, एवं चक्कवाळानि अनन्तानि नाम.
एत्तकेसु पन चक्कवाळेसु उदकट्ठकथलट्ठकसत्तानं पमाणं नत्थि. एवं सत्तनिकायो अनन्तो नाम. ततोपि बुद्धञाणं अनन्तमेव.
एवं अपरिमाणेसु चक्कवाळेसु अपरिमाणानं सत्तानं कामावचरसोमनस्ससहगतञाणसम्पयुत्तअसङ्खारिककुसलचित्तानि एकस्स बहूनि उप्पज्जन्ति. बहूनम्पि बहूनि उप्पज्जन्ति. तानि सब्बानिपि कामावचरट्ठेन सोमनस्ससहगतट्ठेन ञाणसम्पयुत्तट्ठेन असङ्खारिकट्ठेन एकत्तं गच्छन्ति. एकमेव सोमनस्ससहगतं तिहेतुकं असङ्खारिकं महाचित्तं होति. तथा ससङ्खारिकं महाचित्तं…पे… तथा उपेक्खासहगतं ञाणविप्पयुत्तं द्विहेतुकं ससङ्खारिकचित्तन्ति. एवं सब्बानिपि अपरिमाणेसु चक्कवाळेसु अपरिमाणानं सत्तानं उप्पज्जमानानि कामावचरकुसलचित्तानि सम्मासम्बुद्धो महातुलाय तुलयमानो विय, तुम्बे पक्खिपित्वा मिनमानो विय, सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन परिच्छिन्दित्वा ‘अट्ठेवेतानी’ति सरिक्खट्ठेन अट्ठेव कोट्ठासे कत्वा दस्सेसि.
पुन इमस्मिं ठाने छब्बिधेन पुञ्ञायूहनं नाम गहितं. पुञ्ञञ्हि अत्थि सयंकारं अत्थि परंकारं, अत्थि साहत्थिकं अत्थि आणत्तिकं, अत्थि सम्पजानकतं अत्थि असम्पजानकतन्ति.
तत्थ अत्तनो धम्मताय कतं ‘सयंकारं’ नाम. परं करोन्तं दिस्वा कतं ‘परंकारं’ नाम. सहत्थेन कतं ‘साहत्थिकं’ नाम. आणापेत्वा कारितं ‘आणत्तिकं’ नाम. कम्मञ्च फलञ्च सद्दहित्वा कतं ‘सम्पजानकतं’ नाम. कम्मम्पि फलम्पि अजानित्वा कतं ‘असम्पजानकतं’ नाम. तेसु सयंकारं करोन्तोपि इमेसं अट्ठन्नं कुसलचित्तानं अञ्ञतरेनेव करोति. परंकारं करोन्तोपि, सहत्थेन करोन्तोपि, आणापेत्वा करोन्तोपि इमेसं अट्ठन्नं कुसलचित्तानं अञ्ञतरेनेव करोति. सम्पजानकरणं पन चतूहि ञाणसम्पयुत्तेहि होति. असम्पजानकरणं चतूहि ञाणविप्पयुत्तेहि.
अपरापि इमस्मिं ठाने चतस्सो दक्खिणाविसुद्धियो गहिता – पच्चयानं धम्मिकता, चेतनामहत्तं, वत्थुसम्पत्ति, गुणातिरेकताति. तत्थ धम्मेन समेन उप्पन्ना पच्चया ‘धम्मिका’ नाम. सद्दहित्वा ओकप्पेत्वा ददतो पन ‘चेतनामहत्तं’ नाम होति. खीणासवभावो ‘वत्थुसम्पत्ति’ नाम. खीणासवस्सेव निरोधा वुट्ठितभावो ‘गुणातिरेकता’ नाम. इमानि चत्तारि समोधानेत्वा दातुं सक्कोन्तस्स कामावचरं कुसलं इमस्मिंयेव अत्तभावे विपाकं देति. पुण्णकसेट्ठिकाकवलियसुमनमालाकारादीनं (ध. प. अट्ठ. २.२२५ पुण्णदासीवत्थु) (ध. प. अट्ठ. १.६७ सुमनमालाकारवत्थु) विय.
सङ्खेपतो पनेतं सब्बम्पि कामावचरकुसलचित्तं ‘चित्त’न्ति करित्वा चित्तविचित्तट्ठेन एकमेव होति. वेदनावसेन सोमनस्ससहगतं उपेक्खासहगतन्ति दुविधं होति. ञाणविभत्तिदेसनावसेन चतुब्बिधं होति. सोमनस्ससहगतं ञाणसम्पयुत्तं असङ्खारिकं महाचित्तञ्हि उपेक्खासहगतं ञाणसम्पयुत्तं असङ्खारिकं महाचित्तञ्च ञाणसम्पयुत्तट्ठेन असङ्खारिकट्ठेन च एकमेव होति. तथा ञाणसम्पयुत्तं ससङ्खारिकं, ञाणविप्पयुत्तं असङ्खारिकं, ञाणविप्पयुत्तं ससङ्खारिकञ्चाति. एवं ञाणविभत्तिदेसनावसेन चतुब्बिधे पनेतस्मिं असङ्खारससङ्खारविभत्तितो चत्तारि असङ्खारिकानि चत्तारि ससङ्खारिकानीति अट्ठेव कुसलचित्तानि होन्ति. तानि याथावतो ञत्वा भगवा सब्बञ्ञू गणीवरो मुनिसेट्ठो आचिक्खति देसेति पञ्ञपेति पट्ठपेति विवरति विभजति उत्तानीकरोतीति.
अट्ठसालिनिया धम्मसङ्गहट्ठकथाय
कामावचरकुसलनिद्देसो समत्तो.