निद्देसवारकथा

३७५. निद्देसवारे चित्तस्सेकग्गतानिद्देसे ताव सण्ठिति अवट्ठितीति. इदं द्वयं ठितिवेवचनमेव. यं पन कुसलनिद्देसे ‘आरम्मणं ओगाहेत्वा अनुपविसित्वा तिट्ठतीति अवट्ठिती’ति वुत्तं, तं इध न लब्भति. अकुसलस्मिञ्हि दुब्बला चित्तस्सेकग्गताति हेट्ठा दीपितमेव.

३८४. उद्धच्चविचिकिच्छावसेन पवत्तस्स विसाहारस्स पटिपक्खतो अविसाहारोति एवरूपोपि अत्थो इध न लब्भति. सहजातधम्मे पन न विसाहरतीति अविसाहारो. न विक्खिपतीति अविक्खेपो. अकुसलचित्तेकग्गतावसेन अविसाहटस्स मानसस्स भावो अविसाहटमानसता. सहजातधम्मेसु न कम्पतीति समाधिबलं. अयाथावसमाधानतो मिच्छासमाधीति एवमिध अत्थो दट्ठब्बो.

३८५. वीरियिन्द्रियनिद्देसे यो हेट्ठा ‘निक्कमो चेसो कामानं पनुदनाया’तिआदि नयो वुत्तो, सो इध न लब्भति. सहजातधम्मेसु अकम्पनट्ठेनेव वीरियबलं वेदितब्बं.

३८६. मिच्छादिट्ठिनिद्देसे अयाथावदस्सनट्ठेन मिच्छादिट्ठि. दिट्ठीसु गतं इदं दस्सनं, द्वासट्ठिदिट्ठिअन्तोगतत्ताति दिट्ठिगतं. हेट्ठापिस्स अत्थो वुत्तोयेव. दिट्ठियेव दुरतिक्कमनट्ठेन दिट्ठिगहनं, तिणगहनवनगहनपब्बतगहनानि विय. दिट्ठियेव सासङ्कसप्पटिभयट्ठेन दिट्ठिकन्तारो, चोरकन्तारवाळकन्तारमरुकन्तारनिरुदककन्तारदुब्भिक्खकन्तारा विय. सम्मादिट्ठिया विनिविज्झनट्ठेन विलोमनट्ठेन च दिट्ठिविसूकायिकं. मिच्छादस्सनञ्हि उप्पज्जमानं सम्मादस्सनं विनिविज्झति चेव विलोमेति च. कदाचि सस्सतस्स कदाचि उच्छेदस्स गहणतो दिट्ठिया विरूपं फन्दितन्ति दिट्ठिविप्फन्दितं. दिट्ठिगतिको हि एकस्मिं पतिट्ठातुं न सक्कोति, कदाचि सस्सतं अनुपतति कदाचि उच्छेदं. दिट्ठियेव बन्धनट्ठेन संयोजनन्ति दिट्ठिसंयोजनं.

सुसुमारादयो विय पुरिसं, आरम्मणं दळ्हं गण्हातीति गाहो. पतिट्ठहनतो पतिट्ठाहो. अयञ्हि बलवप्पवत्तिभावेन पतिट्ठहित्वा गण्हाति. निच्चादिवसेन अभिनिविसतीति अभिनिवेसो. धम्मसभावं अतिक्कमित्वा निच्चादिवसेन परतो आमसतीति परामासो. अनत्थावहत्ता कुच्छितो मग्गो, कुच्छितानं वा अपायानं मग्गोति कुम्मग्गो. अयाथावपथतो मिच्छापथो. यथा हि दिसामूळ्हेन अयं असुकगामस्स नाम पथोति गहितोपि तं गामं न सम्पापेति, एवं दिट्ठिगतिकेन सुगतिपथोति गहितापि दिट्ठि सुगतिं न पापेतीति अयाथावपथतो, मिच्छापथो. मिच्छासभावतो मिच्छत्तं. तत्थेव परिब्भमनतो तरन्ति एत्थ बालाति तित्थं. तित्थञ्च तं अनत्थानञ्च आयतनन्ति तित्थायतनं. तित्थियानं वा सञ्जातिदेसट्ठेन निवासठानट्ठेन च आयतनन्तिपि तित्थायतनं. विपरियेसभूतो गाहो, विपरियेसतो वा गाहोति विपरियेसग्गाहो; विपल्लत्थ गाहोति अत्थो.

३८७-३८८. अहिरिकानोत्तप्पनिद्देसेसु हिरोत्तप्पनिद्देसविपरियायेन अत्थो वेदितब्बो. सहजातधम्मेसु पन अकम्पनट्ठेनेव अहिरिकबलं अनोत्तप्पबलञ्च वेदितब्बं.

३८९. लोभमोहनिद्देसेसु लुब्भतीति लोभो. लुब्भनाति लुब्भनाकारो. लोभसम्पयुत्तचित्तं, पुग्गलो वा लुब्भितो; लुब्भितस्स भावो लुब्भितत्तं. सारज्जतीति सारागो. सारज्जनाकारो सारज्जना. सारज्जितस्स भावो सारज्जितत्तं. अभिज्झायनट्ठेन अभिज्झा. पुन ‘लोभ’-वचने कारणं वुत्तमेव. अकुसलञ्च तं मूलञ्च अकुसलानं वा मूलन्ति अकुसलमूलं.

३९०. ञाणदस्सनपटिपक्खतो अञ्ञाणं अदस्सनं. अभिमुखो हुत्वा धम्मेन न समेति, न समागच्छतीति अनभिसमयो. अनुरूपतो धम्मे बुज्झतीति अनुबोधो. तप्पटिपक्खताय अननुबोधो. अनिच्चादीहि सद्धिं योजेत्वा न बुज्झतीति असम्बोधो. असन्तं असमञ्च बुज्झतीतिपि असम्बोधो. चतुसच्चधम्मं नप्पटिविज्झतीति अप्पटिवेधो. रूपादीसु एकधम्मम्पि अनिच्चादिसामञ्ञतो न सङ्गण्हातीति असंगाहना. तमेव धम्मं न परियोगाहतीति अपरियोगाहना. न समं पेक्खतीति असमपेक्खणा. धम्मानं सभावं पति न अपेक्खतीति अपच्चवेक्खणा.

कुसलाकुसलकम्मेसु विपरीतवुत्तिया सभावग्गहणाभावेन वा एकम्पि कम्मं एतस्स पच्चक्खं नत्थि, सयं वा कस्सचि कम्मस्स पच्चक्खकरणं नाम न होतीति अप्पच्चक्खकम्मं. यं एतस्मिं अनुप्पज्जमाने चित्तसन्तानं मेज्झं भवेय्य, सुचि, वोदानं, तं दुट्ठं मेज्झं इमिनाति दुम्मेज्झं. बालानं भावोति बाल्यं. मुय्हतीति मोहो. बलवतरो मोहो पमोहो. समन्ततो मुय्हतीति सम्मोहो. विज्जाय पटिपक्खभावतो न विज्जाति अविज्जा. ओघयोगत्थो वुत्तोयेव. थामगतट्ठेन अनुसेतीति अनुसयो. चित्तं परियुट्ठाति, अभिभवतीति परियुट्ठानं. हितग्गहणाभावेन हिताभिमुखं गन्तुं न सक्कोति, अञ्ञदत्थु लङ्गतियेवाति लङ्गी; खञ्जतीति अत्थो. दुरुग्घाटनट्ठेन वा लङ्गी. यथा हि महापलिघसङ्खाता लङ्गी दुरुग्घाटा होति, एवमयम्पि लङ्गी वियाति लङ्गी. सेसं उत्तानत्थमेव. सङ्गहवारसुञ्ञतवारापि हेट्ठा वुत्तनयेनेव अत्थतो वेदितब्बाति.

दुतियचित्तं

३९९. दुतियचित्ते ससङ्खारेनाति पदं विसेसं. तम्पि हेट्ठा वुत्तत्थमेव. इदं पन चित्तं किञ्चापि छसु आरम्मणेसु सोमनस्सितस्स लोभं उप्पादेत्वा ‘सत्तो सत्तो’तिआदिना नयेन परामसन्तस्स उप्पज्जति, तथापि ससङ्खारिकत्ता सप्पयोगेन सउपायेन उप्पज्जनतो – यदा कुलपुत्तो मिच्छादिट्ठिकस्स कुलस्स कुमारिकं पत्थेति. ते च ‘अञ्ञदिट्ठिका तुम्हे’ति कुमारिकं न देन्ति. अथञ्ञे ञातका ‘यं तुम्हे करोथ तमेवायं करिस्सती’ति दापेन्ति. सो तेहि सद्धिं तित्थिये उपसङ्कमति. आदितोव वेमतिको होति. गच्छन्ते गच्छन्ते काले एतेसं किरिया मनापाति लद्धिं रोचेति, दिट्ठिं गण्हाति – एवरूपे काले इदं लब्भतीति वेदितब्बं.

येवापनकेसु पनेत्थ थिनमिद्धं अधिकं. तत्थ थिननता ‘थिनं’. मिद्धनता ‘मिद्धं’; अनुस्साहसंहननता असत्तिविघातो चाति अत्थो. थिनञ्च मिद्धञ्च थिनमिद्धं. तत्थ थिनं अनुस्साहलक्खणं, वीरियविनोदनरसं, संसीदनपच्चुपट्ठानं. मिद्धं अकम्मञ्ञतालक्खणं, ओनहनरसं, लीनभावपच्चुपट्ठानं पचलायिकानिद्दापच्चुपट्ठानं वा. उभयम्पि अरतितन्दीविजम्भितादीसु अयोनिसोमनसिकारपदट्ठानन्ति.

ततियचित्तं

४००. ततियं छसु आरम्मणेसु सोमनस्सितस्स लोभं उप्पादेत्वा ‘सत्तो सत्तो’तिआदिना नयेन अपरामसन्तस्स नारायणविराजनमल्लयुद्धनटसमज्जादीनि पस्सतो मनापियसद्दसवनादिपसुतस्स वा उप्पज्जति. इध मानेन सद्धिं पञ्च अपण्णकङ्गानि होन्ति. तत्थ मञ्ञतीति ‘मानो’. सो उन्नतिलक्खणो, सम्पग्गहरसो, केतुकम्यतापच्चुपट्ठानो, दिट्ठिविप्पयुत्तलोभपदट्ठानो, उम्मादो विय दट्ठब्बोति.

चतुत्थचित्तं

४०२. चतुत्थं वुत्तप्पकारेसु एव ठानेसु यदा सीसे खेळं खिपन्ति, पादपंसुं ओकिरन्ति, तदा तस्स परिहरणत्थं सउस्साहेन अन्तरन्तरा ओलोकेन्तानं राजनाटकेसु निक्खन्तेसु उस्सारणाय वत्तमानाय तेन तेन छिद्देन ओलोकेन्तानञ्चाति एवमादीसु ठानेसु उप्पज्जति. इध पन थिनमिद्धेहि सद्धिं सत्त येवापनका होन्ति. उभयत्थापि मिच्छादिट्ठि परिहायति. तं ठपेत्वा सेसानं वसेन धम्मगणना वेदितब्बाति.

पञ्चमचित्तं

४०३. पञ्चमं छसु आरम्मणेसु वेदनावसेन मज्झत्तस्स लोभं उप्पादेत्वा ‘सत्तो सत्तो’तिआदिना नयेन परामसन्तस्स उप्पज्जति. सोमनस्सट्ठाने पनेत्थ उपेक्खावेदना होति, पीतिपदं परिहायति. सेसं सब्बं पठमचित्तसदिसमेव.

छट्ठचित्तादि

४०९-४१२. छट्ठसत्तमट्ठमानिपि वेदनं परिवत्तेत्वा पीतिपदञ्च हापेत्वा दुतियततियचतुत्थेसु वुत्तनयेनेव वेदितब्बानि. इमेसु अट्ठसु लोभसहगतचित्तेसु सहजाताधिपति आरम्मणाधिपतीति द्वेपि अधिपतयो लब्भन्ति.

नवमचित्तं

४१३. नवमं छसु आरम्मणेसु दोमनस्सितस्स पटिघं उप्पादयतो उप्पज्जति. तस्स समयववत्थानवारे ताव दुट्ठु मनो, हीनवेदनत्ता वा कुच्छितं मनोति दुम्मनो; दुम्मनस्स भावो दोमनस्सं. तेन सहगतन्ति दोमनस्ससहगतं. असम्पियायनभावेन आरम्मणस्मिं पटिहञ्ञतीति पटिघं. तेन सम्पयुत्तन्ति पटिघसम्पयुत्तं.

धम्मुद्देसे तीसुपि ठानेसु दोमनस्सवेदनाव आगता. तत्थ वेदनापदं वुत्तमेव. तथा दुक्खदोमनस्सपदानि लक्खणादितो पन अनिट्ठारम्मणानुभवनलक्खणं दोमनस्सं, यथातथा वा अनिट्ठाकारसम्भोगरसं, चेतसिकाबाधपच्चुपट्ठानं, एकन्तेनेव हदयवत्थुपदट्ठानं.

मूलकम्मपथेसु यथा पुरिमचित्तेसु लोभो होति, अभिज्झा होतीति आगतं, एवं दोसो होति, ब्यापादो होतीति वुत्तं. तत्थ दुस्सन्ति तेन, सयं वा दुस्सति, दुस्सनमत्तमेव वा तन्ति दोसो सो चण्डिक्कलक्खणो पहटासिविसो विय, विसप्पनरसो विसनिपातो विय, अत्तनो निस्सयदहनरसो वा दावग्गि विय, दुस्सनपच्चुपट्ठानो लद्धोकासो विय सपत्तो, आघातवत्थुपदट्ठानो विससंसट्ठपूतिमुत्तं विय दट्ठब्बो.

ब्यापज्जति तेन चित्तं, पूतिभावं उपगच्छति, ब्यापादयति वा विनयाचाररूपसम्पत्तिहितसुखादीनीति ब्यापादो. अत्थतो पनेस दोसोयेव. इध पदपटिपाटिया एकूनतिंस पदानि होन्ति. अग्गहितग्गहणेन चुद्दस. तेसं वसेन सविभत्तिकाविभत्तिकरासिभेदो वेदितब्बो.

येवापनकेसु छन्दाधिमोक्खमनसिकारउद्धच्चानि नियतानि. इस्सामच्छरियकुक्कुच्चेसु पन अञ्ञतरेन सद्धिं पञ्च पञ्च हुत्वापि उप्पज्जन्ति. एवमेपि तयो धम्मा अनियतयेवापनका नाम. तेसु इस्सतीति ‘इस्सा’. सा परसम्पत्तीनं उसूयनलक्खणा, तत्थेव अनभिरतिरसा, ततो विमुखभावपच्चुपट्ठाना, परसम्पत्तिपदट्ठाना. संयोजनन्ति दट्ठब्बा. मच्छेरभावो ‘मच्छरियं’. तं लद्धानं वा लभितब्बानं वा अत्तनो सम्पत्तीनं निगूहनलक्खणं, तासंयेव परेहि साधारणभावअक्खमनरसं, सङ्कोचनपच्चुपट्ठानं कटुकञ्चुकतापच्चुपट्ठानं वा, अत्तसम्पत्तिपदट्ठानं. चेतसो विरूपभावोति दट्ठब्बं. कुच्छितं कतं कुकतं. तस्स भावो ‘कुक्कुच्चं’. तं पच्छानुतापलक्खणं, कताकतानुसोचनरसं, विप्पटिसारपच्चुपट्ठानं, कताकतपदट्ठानं. दासब्यं विय दट्ठब्बं. अयं ताव उद्देसवारे विसेसो.

४१५. निद्देसवारे वेदनानिद्देसे असातं सातपटिपक्खवसेन वेदितब्बं.

४१८. दोसनिद्देसे दुस्सतीति दोसो. दुस्सनाति दुस्सनाकारो. दुस्सितत्तन्ति दुस्सितभावो. पकतिभावविजहनट्ठेन ब्यापज्जनं ब्यापत्ति. ब्यापज्जनाति ब्यापज्जनाकारो. विरुज्झतीति विरोधो. पुनप्पुनं विरुज्झतीति पटिविरोधो. विरुद्धाकारपटिविरुद्धाकारवसेन वा इदं वुत्तं. चण्डिको वुच्चति चण्डो, थद्धपुग्गलो; तस्स भावो चण्डिक्कं. न एतेन सुरोपितं वचनं होति, दुरुत्तं अपरिपुण्णमेव होतीति असुरोपो. कुद्धकाले हि परिपुण्णवचनं नाम नत्थि. सचेपि कस्सचि होति तं अप्पमाणं. अपरे पन अस्सुजननट्ठेन अस्सुरोपनतो अस्सुरोपोति वदन्ति. तं अकारणं, सोमनस्सस्सापि अस्सुजननतो. हेट्ठा वुत्तअत्तमनतापटिपक्खतो न अत्तमनताति अनत्तमनता. सा पन यस्मा चित्तस्सेव, न सत्तस्स, तस्मा चित्तस्साति वुत्तं. सेसमेत्थ सङ्गहसुञ्ञतवारेसु च हेट्ठा वुत्तनयेनेव वेदितब्बन्ति.

दसमचित्तं

४२१. दसमं ससङ्खारत्ता परेहि उस्साहितस्स वा, परेसं वा अपराधं सारितस्स, सयमेव वा परेसं अपराधं अनुस्सरित्वा कुज्झमानस्स उप्पज्जति.

इधापि पदपटिपाटिया एकूनतिंस, अग्गहितग्गहणेन च चुद्दसेव पदानि होन्ति. येवापनकेसु पन थिनमिद्धम्पि लब्भति. तस्मा एत्थ विना इस्सामच्छरियकुक्कुच्चेहि चत्तारि अपण्णकङ्गानि थिनमिद्धन्ति इमे छ इस्सादीनं उप्पत्तिकाले तेसु अञ्ञतरेन सद्धिं सत्त येवापनका एकक्खणे उप्पज्जन्ति. सेसं सब्बं सब्बवारेसु नवमसदिसमेव. इमेसु पन द्वीसु दोमनस्सचित्तेसु सहजाताधिपतियेव लब्भति, न आरम्मणाधिपति. न हि कुद्धो किञ्चि गरुं करोतीति.

एकादसमचित्तं

४२२. एकादसमं छसु आरम्मणेसु वेदनावसेन मज्झत्तस्स कङ्खापवत्तिकाले उप्पज्जति. तस्स समयववत्थाने विचिकिच्छासम्पयुत्तन्ति पदं अपुब्बं. तस्सत्थो – विचिकिच्छाय सम्पयुत्तन्ति विचिकिच्छासम्पयुत्तं. धम्मुद्देसे ‘विचिकिच्छा होती’ति पदमेव विसेसो. तत्थ विगता चिकिच्छाति विचिकिच्छा. सभावं वा विचिनन्तो एताय किच्छति किलमतीति विचिकिच्छा. सा संसयलक्खणा, कम्पनरसा, अनिच्छयपच्चुपट्ठाना अनेकंसगाहपच्चुपट्ठाना वा, अयोनिसोमनसिकारपदट्ठाना. पटिपत्तिअन्तरायकराति दट्ठब्बा.

इध पदपटिपाटिया तेवीसति पदानि होन्ति. अग्गहितग्गहणेन चुद्दस. तेसं वसेन सविभत्तिकाविभत्तिकरासिविनिच्छयो वेदितब्बो. मनसिकारो उद्धच्चन्ति द्वेयेव येवापनका.

४२४. निद्देसवारस्स चित्तस्सेकग्गतानिद्देसे यस्मा इदं दुब्बलं चित्तं पवत्तिट्ठितिमत्तकमेवेत्थ होति, तस्मा ‘सण्ठिती’तिआदीनि अवत्वा चित्तस्स ‘ठिती’ति एकमेव पदं वुत्तं. तेनेव च कारणेन उद्देसवारेपि ‘समाधिन्द्रिय’न्तिआदि न वुत्तं.

४२५. विचिकिच्छानिद्देसे कङ्खनवसेन कङ्खा. कङ्खाय आयनाति कङ्खायना. पुरिमकङ्खा हि उत्तरकङ्खं आनेति नाम. आकारवसेन वा एतं वुत्तं. कङ्खासमङ्गिचित्तं कङ्खाय आयितत्ता कङ्खायितं नाम. तस्स भावो कङ्खायितत्तं. विमतीति नमति. विचिकिच्छा वुत्तत्था एव. कम्पनट्ठेन द्विधा एळयतीति द्वेळ्हकं. पटिपत्तिनिवारणेन द्विधापथो वियाति द्वेधापथो. ‘निच्चं नु खो इदं, अनिच्चं नु खो’तिआदिपवत्तिया एकस्मिं आकारे सण्ठातुं असमत्थताय समन्ततो सेतीति संसयो. एकंसं गहेतुं असमत्थताय न एकंसग्गाहोति अनेकंसग्गाहो. निच्छेतुं असक्कोन्ती आरम्मणतो ओसक्कतीति आसप्पना. ओगाहितुं असक्कोन्ती परिसमन्ततो सप्पतीति परिसप्पना. परियोगाहितुं असमत्थताय अपरियोगाहना. निच्छयवसेन आरम्मणे पवत्तितुं असमत्थताय थम्भितत्तं; चित्तस्स थद्धभावोति अत्थो. विचिकिच्छा हि उप्पज्जित्वा चित्तं थद्धं करोति. यस्मा पनेसा उप्पज्जमाना आरम्मणं गहेत्वा मनं विलिखन्ती विय, तस्मा मनोविलेखोति वुत्ता. सेसं सब्बत्थ उत्तानत्थमेव.

द्वादसमचित्तं

४२७. द्वादसमस्स समयववत्थाने उद्धच्चेन सम्पयुत्तन्ति उद्धच्चसम्पयुत्तं. इदञ्हि चित्तं छसु आरम्मणेसु वेदनावसेन मज्झत्तं हुत्वा उद्धतं होति. इध धम्मुद्देसे ‘विचिकिच्छा’-ठाने ‘उद्धच्चं होती’ति आगतं. पदपटिपाटिया अट्ठवीसति पदानि होन्ति. अग्गहितग्गहणेन चुद्दस. तेसं वसेन सविभत्तिकाविभत्तिकरासिविधानं वेदितब्बं. अधिमोक्खो मनसिकारोति द्वेयेव येवापनका.

४२९. निद्देसवारस्स उद्धच्चनिद्देसे चित्तस्साति न सत्तस्स, न पोसस्स. उद्धच्चन्ति उद्धताकारो. न वूपसमोति अवूपसमो. चेतो विक्खिपतीति चेतसोविक्खेपो. भन्तत्तं चित्तस्साति चित्तस्स भन्तभावो, भन्तयानभन्तगोणादीनि विय. इमिना एकारम्मणस्मिंयेव विप्फन्दनं कथितं. उद्धच्चञ्हि एकारम्मणे विप्फन्दति, विचिकिच्छा नानारम्मणे. सेसं सब्बवारेसु हेट्ठा वुत्तनयेनेव वेदितब्बं.

इदानि इमस्मिं चित्तद्वये पकिण्णकविनिच्छयो होति. ‘आरम्मणे पवट्टनकचित्तानि नाम कती’ति? हि वुत्ते ‘इमानेव द्वे’ति वत्तब्बं. तत्थ विचिकिच्छासहगतं एकन्तेन पवट्टति, उद्धच्चसहगतं पन लद्धाधिमोक्खत्ता लद्धपतिट्ठं पवट्टति. यथा हि वट्टचतुरस्सेसु द्वीसु मणीसु पब्भारट्ठाने पवट्टेत्वा विस्सट्ठेसु वट्टमणि एकन्तेनेव पवट्टति, चतुरस्सो पतिट्ठाय पतिट्ठाय पवट्टति, एवंसम्पदमिदं वेदितब्बं. सब्बेसुपि हीनादिभेदो न उद्धटो, सब्बेसं एकन्तहीनत्ता. सहजाताधिपति लब्भमानोपि न उद्धटो, हेट्ठा दस्सितनयत्ता. ञाणाभावतो पनेत्थ वीमंसाधिपति नाम नत्थि. पच्छिमद्वये सेसोपि नत्थि एव. कस्मा? कञ्चि धम्मं धुरं कत्वा अनुप्पज्जनतो, पट्ठाने च पटिसिद्धतो.

इमेहि पन द्वादसहिपि अकुसलचित्तेहि कम्मे आयूहिते, ठपेत्वा उद्धच्चसहगतं, सेसानि एकादसेव पटिसन्धिं आकड्ढन्ति. विचिकिच्छासहगते अलद्धाधिमोक्खे दुब्बलेपि पटिसन्धिं आकड्ढमाने उद्धच्चसहगतं लद्धाधिमोक्खं बलवं कस्मा नाकड्ढतीति? दस्सनेन पहातब्बाभावतो. यदि हि आकड्ढेय्य ‘दस्सनेनपहातब्ब’-पदविभङ्गे आगच्छेय्य, तस्मा, ठपेत्वा तं, सेसानि एकादस आकड्ढन्ति. तेसु हि येन केनचि कम्मे आयूहिते ताय चेतनाय चतूसु अपायेसु पटिसन्धि होति. अकुसलविपाकेसु अहेतुकमनोविञ्ञाणधातुउपेक्खासहगताय पटिसन्धिं गण्हाति. इतरस्सापि एत्थेव पटिसन्धिदानं भवेय्य. यस्मा पनेतं नत्थि, तस्मा ‘दस्सनेनपहातब्ब’-पदविभङ्गे नागतन्ति.

अकुसला धम्मातिपदस्स वण्णना निट्ठिता.