अट्ठसालिनी नाम

धम्मसङ्गणी-अट्ठकथा

गन्थारम्भकथा

करुणा विय सत्तेसु, पञ्ञा यस्स महेसिनो;

ञेय्यधम्मेसु सब्बेसु, पवत्तित्थ यथारुचि.

दयाय ताय सत्तेसु, समुस्साहितमानसो;

पाटिहीरावसानम्हि, वसन्तो तिदसालये.

पारिच्छत्तकमूलम्हि, पण्डुकम्बलनामके;

सिलासने सन्निसिन्नो, आदिच्चोव युगन्धरे.

चक्कवाळसहस्सेहि, दसहागम्म सब्बसो;

सन्निसिन्नेन देवानं, गणेन परिवारितो.

मातरं पमुखं कत्वा, तस्सा पञ्ञाय तेजसा;

अभिधम्मकथामग्गं, देवानं सम्पवत्तयि.

तस्स पादे नमस्सित्वा, सम्बुद्धस्स सिरीमतो;

सद्धम्मञ्चस्स पूजेत्वा, कत्वा सङ्घस्स चञ्जलिं.

निपच्चकारस्सेतस्स, कतस्स रतनत्तये;

आनुभावेन सोसेत्वा, अन्तराये असेसतो.

विसुद्धाचारसीलेन, निपुणामलबुद्धिना;

भिक्खुना बुद्धघोसेन, सक्कच्चं अभियाचितो.

यं देवदेवो देवानं, देसेत्वा नयतो पुन;

थेरस्स सारिपुत्तस्स, समाचिक्खि विनायको.

अनोतत्तदहे कत्वा, उपट्ठानं महेसिनो;

यञ्च सुत्वान सो थेरो, आहरित्वा महीतलं.

भिक्खूनं पयिरुदाहासि, इति भिक्खूहि धारितो;

सङ्गीतिकाले सङ्गीतो, वेदेहमुनिना पुन.

तस्स गम्भीरञाणेहि, ओगाळ्हस्स अभिण्हसो;

नानानयविचित्तस्स, अभिधम्मस्स आदितो.

या महाकस्सपादीहि, वसीहिट्ठकथा पुरा;

सङ्गीता अनुसङ्गीता, पच्छापि च इसीहि या.

आभता पन थेरेन, महिन्देनेतमुत्तमं;

या दीपं दीपवासीनं, भासाय अभिसङ्खता.

अपनेत्वा ततो भासं, तम्बपण्णिनिवासिनं;

आरोपयित्वा निद्दोसं, भासं तन्तिनयानुगं.

निकायन्तरलद्धीहि, असम्मिस्सं अनाकुलं;

महाविहारवासीनं, दीपयन्तो विनिच्छयं.

अत्थं पकासयिस्सामि, आगमट्ठकथासुपि;

गहेतब्बं गहेत्वान, तोसयन्तो विचक्खणे.

कम्मट्ठानानि सब्बानि, चरियाभिञ्ञा विपस्सना;

विसुद्धिमग्गे पनिदं, यस्मा सब्बं पकासितं.

तस्मा तं अग्गहेत्वान, सकलायपि तन्तिया;

पदानुक्कमतो एव, करिस्सामत्थवण्णनं.

इति मे भासमानस्स, अभिधम्मकथं इमं;

अविक्खित्ता निसामेथ, दुल्लभा हि अयं कथाति.

निदानकथा

तत्थ केनट्ठेन अभिधम्मो? धम्मातिरेकधम्मविसेसट्ठेन. अतिरेकविसेसत्थदीपको हेत्थ ‘अभि’-सद्दो. ‘‘बाळ्हा मे दुक्खा वेदना अभिक्कमन्ति नो पटिक्कमन्ति’’ (म. नि. ३.३८४; सं. नि. ५.१९५) ‘‘अभिक्कन्तवण्णा’’तिआदीसु (सं. नि. १.१-२) विय. तस्मा यथा समुस्सितेसु बहूसु छत्तेसु चेव धजेसु च यं अतिरेकप्पमाणं विसेसवण्णसण्ठानञ्च छत्तं, तं ‘अतिच्छत्त’न्ति वुच्चति, यो अतिरेकप्पमाणो नानाविरागवण्णविसेससम्पन्नो च धजो सो ‘अतिधजो’ति वुच्चति, यथा च एकतो सन्निपतितेसु बहूसु राजकुमारेसु चेव देवेसु च यो जातिभोगयसइस्सरियादिसम्पत्तीहि अतिरेकतरो चेव विसेसवन्ततरो च राजकुमारो सो ‘अतिराजकुमारो’ति वुच्चति, यो आयुवण्णइस्सरिययससम्पत्तिआदीहि अतिरेकतरो चेव विसेसवन्ततरो च देवो सो ‘अतिदेवो’ति वुच्चति, तथारूपो ब्रह्मापि ‘अतिब्रह्मा’ति वुच्चति, एवमेव अयम्पि धम्मो धम्मातिरेकधम्मविसेसट्ठेन ‘अभिधम्मो’ति वुच्चति.

सुत्तन्तञ्हि पत्वा पञ्चक्खन्धा एकदेसेनेव विभत्ता, न निप्पदेसेन; अभिधम्मं पत्वा पन सुत्तन्तभाजनीयअभिधम्मभाजनीयपञ्हपुच्छकनयानं वसेन निप्पदेसतो विभत्ता. तथा द्वादसायतनानि, अट्ठारस धातुयो, चत्तारि सच्चानि, बावीसतिन्द्रियानि, द्वादसपदिको पच्चयाकारो. केवलञ्हि इन्द्रियविभङ्गे सुत्तन्तभाजनीयं नत्थि, पच्चयाकारे च पञ्हपुच्छकं नत्थि. सुत्तन्तञ्च पत्वा चत्तारो सतिपट्ठाना एकदेसेनेव विभत्ता, न निप्पदेसेन; अभिधम्मं पत्वा पन तिण्णम्पि नयानं वसेन निप्पदेसतोव विभत्ता. तथा चत्तारि सम्मप्पधानानि, चत्तारो इद्धिपादा, सत्त बोज्झङ्गा, अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो, चत्तारि झानानि, चतस्सो अप्पमञ्ञायो, पञ्च सिक्खापदानि, चतस्सो पटिसम्भिदा. केवलञ्हेत्थ सिक्खापदविभङ्गे सुत्तन्तभाजनीयं नत्थि. सुत्तन्तं पत्वा च ञाणं एकदेसेनेव विभत्तं न निप्पदेसेन; तथा किलेसा. अभिधम्मं पत्वा पन ‘‘एकविधेन ञाणवत्थू’’तिआदिना (विभ. ७५१) नयेन मातिकं ठपेत्वा निप्पदेसतोव विभत्तं. तथा एककतो पट्ठाय अनेकेहि नयेहि किलेसा. सुत्तन्तं पत्वा च भूमन्तरपरिच्छेदो एकदेसेनेव विभत्तो, न निप्पदेसेन; अभिधम्मं पन पत्वा तिण्णम्पि नयानं वसेन भूमन्तरपरिच्छेदो निप्पदेसतोव विभत्तो. एवं धम्मातिरेकधम्मविसेसट्ठेन अभिधम्मोति वेदितब्बो.

पकरणपरिच्छेदतो पनेस धम्मसङ्गणीविभङ्गधातुकथापुग्गलपञ्ञत्तिकथावत्थुयमकपट्ठानानं सत्तन्नं पकरणानं वसेन ठितो. अयमेत्थ आचरियानं समानकथा. वितण्डवादी पनाह – ‘कथावत्थु कस्मा गहितं? ननु सम्मासम्बुद्धस्स परिनिब्बानतो अट्ठारसवस्साधिकानि द्वे वस्ससतानि अतिक्कमित्वा मोग्गलिपुत्ततिस्सत्थेरेनेतं ठपितं? तस्मा सावकभासितत्ता छड्डेथ न’न्ति. ‘किं पन छप्पकरणानि अभिधम्मो’ति? ‘एवं न वदामी’ति. ‘अथ किं वदेसी’ति. ‘सत्तप्पकरणानी’ति. ‘कतरं गहेत्वा सत्त करोसी’ति? ‘महाधम्महदयं नाम अत्थि, एतेन सह सत्ता’ति. ‘महाधम्महदये अपुब्बं नत्थि, कतिपयाव पञ्हावारा अवसेसा, कथावत्थुनाव सद्धिं सत्ता’ति. ‘नो कथावत्थुना, महाधातुकथा नाम अत्थि, ताय सद्धिं सत्ता’ति. ‘महाधातुकथायं अपुब्बं नत्थि, अप्पमत्तिकाव तन्ति अवसेसा. कथावत्थुनाव सद्धिं सत्ता’ति.

सम्मासम्बुद्धो हि सत्तप्पकरणानि देसेन्तो कथावत्थुं पत्वा या एसा पुग्गलवारे ताव चतूसु पञ्हेसु द्विन्नं पञ्चकानं वसेन अट्ठमुखा वादयुत्ति तं आदिं कत्वा सब्बकथामग्गेसु असम्पुण्णभाणवारमत्ताय पाळिया मातिकं ठपेसि. सा पनेसा ‘‘पुग्गलो उपलब्भति सच्चिकट्ठपरमत्थेनाति. आमन्ता. यो सच्चिकट्ठो परमत्थो ततो सो पुग्गलो उपलब्भति सच्चिकट्ठपरमत्थेनाति. नहेवं वत्तब्बे. आजानाहि निग्गहं…पे… पुग्गलो नुपलब्भति सच्चिकट्ठपरमत्थेनाति. आमन्ता. यो सच्चिकट्ठो परमत्थो ततो सो पुग्गलो नुपलब्भति सच्चिकट्ठपरमत्थेनाति. नहेवं वत्तब्बे. आजानाहि निग्गहं…पे…. सब्बत्थ पुग्गलो उपलब्भति सब्बत्थ पुग्गलो नुपलब्भति, सब्बदा पुग्गलो उपलब्भति सब्बदा पुग्गलो नुपलब्भति, सब्बेसु पुग्गलो उपलब्भति सब्बेसु पुग्गलो नुपलब्भति सच्चिकट्ठपरमत्थेना’’ति (कथा. १५-१६) एवं पठमं वादं निस्साय पठमं निग्गहं, दुतियं निस्साय दुतियं …पे… अट्ठमं निस्साय अट्ठमं निग्गहं दस्सेन्तेन सत्थारा ठपिता. इमिना नयेन सब्बत्थ मातिकाठपनं वेदितब्बं. तं पनेतं मातिकं ठपेन्तो इमं दिस्वा ठपेसि – मम परिनिब्बानतो अट्ठारसवस्साधिकानं द्विन्नं वस्ससतानं मत्थके मोग्गलिपुत्ततिस्सत्थेरो नाम भिक्खु भिक्खुसहस्समज्झे निसिन्नो सकवादे पञ्च सुत्तसतानि परवादे पञ्चाति सुत्तसहस्सं समोधानेत्वा दीघनिकायप्पमाणं कथावत्थुप्पकरणं भाजेस्सतीति.

मोग्गलिपुत्ततिस्सत्थेरोपि इदं पकरणं देसेन्तो न अत्तनो ञाणेन देसेसि, सत्थारा पन दिन्ननयेन ठपितमातिकाय देसेसि. इति सत्थारा दिन्ननयेन ठपितमातिकाय देसितत्ता सकलम्पेतं पकरणं बुद्धभासितमेव नाम जातं. यथा किं? यथा मधुपिण्डिकसुत्तन्तादीनि. मधुपिण्डिकसुत्तन्तस्मिञ्हि भगवा ‘‘यतोनिदानं भिक्खु पुरिसं पपञ्चसञ्ञासङ्खा समुदाचरन्ति, एत्थ चे नत्थि अभिनन्दितब्बं अभिवदितब्बं अज्झोसितब्बं, एसेवन्तो रागानुसयान’’न्ति (म. नि. १.२०२) मातिकं ठपेत्वा उट्ठायासना विहारं पाविसि.

धम्मप्पटिग्गाहका भिक्खू महाकच्चानत्थेरं उपसङ्कमित्वा दसबलेन ठपितमातिकाय अत्थं पुच्छिंसु. थेरो पुच्छितमत्तकेनेव अकथेत्वा दसबलस्स अपचितिदस्सनत्थं ‘‘सेय्यथापि आवुसो पुरिसो सारत्थिको सारगवेसी’’ति (म. नि. १.२०३) सारोपमं आहरित्वा साररुक्खो विय भगवा साखापलाससदिसा सावका, ‘‘सो हावुसो भगवा जानं जानाति, पस्सं पस्सति चक्खुभूतो ञाणभूतो धम्मभूतो ब्रह्मभूतो वत्ता पवत्ता अत्थस्स निन्नेता अमतस्स दाता धम्मस्सामी तथागतो’’ति सत्थारं थोमेत्वा पुनप्पुनं थेरेहि याचितो सत्थारा ठपितमातिकाय अत्थं विभजित्वा ‘‘आकङ्खमाना च पन तुम्हे आयस्मन्तो भगवन्तंयेव उपसङ्कमित्वा एतमत्थं पटिपुच्छेय्याथ सचे सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन सद्धिं संसन्दियमानं समेति गण्हेय्याथ, नो चे मा गण्हित्था’’ति इमिना अधिप्पायेन ‘‘यथा वो भगवा ब्याकरोति तथा नं धारेय्याथा’’ति वत्वा उय्योजेसि.

ते सत्थारं उपसङ्कमित्वा पुच्छिंसु. सत्था दुक्कथितं कच्चानेनाति अवत्वा सुवण्णालिङ्गं उस्सापेन्तो विय गीवं उन्नामेत्वा सुपुप्फितसतपत्तसस्सिरिकं महामुखं पूरेन्तो ब्रह्मस्सरं निच्छारेत्वा साधु साधूति थेरस्स साधुकारं दत्वा ‘‘पण्डितो, भिक्खवे, महाकच्चानो, महापञ्ञो भिक्खवे महाकच्चानो, मं चेपि तुम्हे, भिक्खवे, एतमत्थं पटिपुच्छेय्याथ, अहम्पि तं एवमेवं ब्याकरेय्यं यथा तं महाकच्चानेन ब्याकत’’न्ति (म. नि. १.२०५) आह.

एवं सत्थारा अनुमोदितकालतो पट्ठाय च पन सकलं सुत्तं बुद्धभासितं नाम जातं. आनन्दत्थेरादीहि वित्थारितसुत्तेसुपि एसेव नयो. एवमेव सम्मासम्बुद्धो सत्तप्पकरणानि देसेन्तो कथावत्थुं पत्वा वुत्तनयेन मातिकं ठपेसि. ठपेन्तो च पन इमं अद्दस –

मम परिनिब्बानतो अट्ठारसवस्साधिकानं द्विन्नं वस्ससतानं मत्थके मोग्गलिपुत्ततिस्सत्थेरो नाम भिक्खु भिक्खुसहस्समज्झे निसिन्नो सकवादे पञ्च सुत्तसतानि परवादे पञ्चाति सुत्तसहस्सं समोधानेत्वा दीघनिकायप्पमाणं कथावत्थुप्पकरणं भाजेस्सतीति.

मोग्गलिपुत्ततिस्सत्थेरोपि इमं पकरणं देसेन्तो न अत्तनो ञाणेन देसेसि, सत्थारा पन दिन्ननयेन ठपितमातिकाय देसेसि. इति सत्थारा दिन्ननयेन ठपितमातिकाय देसितत्ता सकलम्पेतं पकरणं बुद्धभासितमेव जातं. एवं कथावत्थुनाव सद्धिं सत्त पकरणानि अभिधम्मो नाम.

तत्थ धम्मसङ्गणीपकरणे चतस्सो विभत्तियो – चित्तविभत्ति रूपविभत्ति निक्खेपरासि अत्थुद्धारोति. तत्थ कामावचरकुसलतो अट्ठ, अकुसलतो द्वादस, कुसलविपाकतो सोळस, अकुसलविपाकतो सत्त, किरियतो एकादस; रूपावचरकुसलतो पञ्च, विपाकतो पञ्च, किरियतो पञ्च; अरूपावचरकुसलतो चत्तारि, विपाकतो चत्तारि, किरियतो चत्तारि; लोकुत्तरकुसलतो चत्तारि, विपाकतो चत्तारीति एकूननवुति चित्तानि चित्तविभत्ति नाम. चित्तुप्पादकण्डन्तिपि एतस्सेव नामं. तं वाचनामग्गतो अतिरेकछभाणवारं, वित्थारियमानं पन अनन्तमपरिमाणं होति.

तदनन्तरं एकविधेन दुविधेनातिआदिना नयेन मातिकं ठपेत्वा वित्थारेन विभजित्वा दस्सिता रूपविभत्ति नाम. रूपकण्डन्तिपि एतस्सेव नामं. तं वाचनामग्गतो अतिरेकद्विभाणवारं. वित्थारियमानं पन अनन्तमपरिमाणं होति.

तदनन्तरं मूलतो खन्धतो द्वारतो भूमितो अत्थतो धम्मतो नामतो लिङ्गतोति एवं मूलादीहि निक्खिपित्वा देसितो निक्खेपरासि नाम. सो –

मूलतो खन्धतो चापि, द्वारतो चापि भूमितो;

अत्थतो धम्मतो चापि, नामतो चापि लिङ्गतो;

निक्खिपित्वा देसितत्ता, निक्खेपोति पवुच्चति.

निक्खेपकण्डन्तिपि तस्सेव नामं. तं वाचनामग्गतो तिमत्तभाणवारं. वित्थारियमानं पन अनन्तमपरिमाणं होति.

तदनन्तरं पन तेपिटकस्स बुद्धवचनस्स अत्थुद्धारभूतं याव सरणदुका निक्खित्तं अट्ठकथाकण्डं नाम. यतो महापकरणिया भिक्खू महापकरणे गणनचारं असल्लक्खेन्ता गणनचारं समानेन्ति. तं वाचनामग्गतो द्विमत्तभाणवारं. वित्थारियमानं पन अनन्तमपरिमाणं होति.

इति सकलम्पि धम्मसङ्गणीपकरणं वाचनामग्गतो अतिरेकतेरसमत्तभाणवारं. वित्थारियमानं पन अनन्तमपरिमाणं होति. एवमेतं –

चित्तविभत्ति रूपञ्च, निक्खेपो अत्थजोतना;

गम्भीरं निपुणं ठानं, तम्पि बुद्धेन देसितं.

तदनन्तरं विभङ्गप्पकरणं नाम. तं खन्धविभङ्गो आयतनविभङ्गो धातुविभङ्गो सच्चविभङ्गो इद्रियविभङ्गो पच्चयाकारविभङ्गो सतिपट्ठानविभङ्गो सम्मप्पधानविभङ्गो इद्धिपादविभङ्गो बोज्झङ्गविभङ्गो मग्गङ्गविभङ्गो झानविभङ्गो अप्पमञ्ञाविभङ्गो सिक्खापदविभङ्गो पटिसम्भिदाविभङ्गो ञाणविभङ्गो खुद्दकवत्थुविभङ्गो धम्महदयविभङ्गोति अट्ठारसविधेन विभत्तं.

तत्थ खन्धविभङ्गो सुत्तन्तभाजनीयअभिधम्मभाजनीयपञ्हपुच्छकानं वसेन तिधा विभत्तो. सो वाचनामग्गतो पञ्चमत्तभाणवारो, वित्थारियमानो पन अनन्तो अपरिमाणो होति. ततो परं आयतनविभङ्गादयोपि एतेहेव तीहि नयेहि विभत्ता. तेसु आयतनविभङ्गो वाचनामग्गतो अतिरेकभाणवारो, धातुविभङ्गो द्विमत्तभाणवारो. तथा सच्चविभङ्गो. इन्द्रियविभङ्गे सुत्तन्तभाजनीयं नत्थि; वाचनामग्गतो पनेस अतिरेकभाणवारमत्तो. पच्चयाकारविभङ्गो छमत्तभाणवारो, पञ्हपुच्छकं पनेत्थ नत्थि. सतिपट्ठानविभङ्गो अतिरेकभाणवारमत्तो; तथा सम्मप्पधान इद्धिपादबोज्झङ्गमग्गङ्गविभङ्गा. झानविभङ्गो द्विभाणवारमत्तो, अप्पमञ्ञाविभङ्गो अतिरेकभाणवारमत्तो. सिक्खापदविभङ्गेपि सुत्तन्तभाजनीयं नत्थि; वाचनामग्गतो पनेस अतिरेकभाणवारमत्तो; तथा पटिसम्भिदाविभङ्गो. ञाणविभङ्गो दसविधेन विभत्तो; वाचनामग्गतो पनेस तिमत्तभाणवारो. खुद्दकवत्थुविभङ्गोपि दसविधेन विभत्तो; वाचनामग्गतो पनेस तिमत्तभाणवारो. धम्महदयविभङ्गो तिविधेन विभत्तो; वाचनामग्गतो पनेस अतिरेकद्विभाणवारमत्तो. सब्बेपि वित्थारियमाना अनन्ता अपरिमाणा होन्ति. एवमेतं विभङ्गप्पकरणं वाचनामग्गतो पञ्चतिंसमत्तभाणवारं; वित्थारतो पन अनन्तमपरिमाणं होति.

तदनन्तरं धातुकथापकरणं नाम. तं सङ्गहो असङ्गहो, सङ्गहितेन असङ्गहितं, असङ्गहितेन सङ्गहितं, सङ्गहितेन सङ्गहितं, असङ्गहितेन असङ्गहितं; सम्पयोगो विप्पयोगो, सम्पयुत्तेन विप्पयुत्तं, विप्पयुत्तेन सम्पयुत्तं, सम्पयुत्तेन सम्पयुत्तं, विप्पयुत्तेन विप्पयुत्तं; सङ्गहितेन सम्पयुत्तं विप्पयुत्तं; सम्पयुत्तेन सङ्गहितं असङ्गहितं, असङ्गहितेन सम्पयुत्तं विप्पयुत्तं, विप्पयुत्तेन सङ्गहितं असङ्गहितन्ति चुद्दसविधेन विभत्तं. तं वाचनामग्गतो अतिरेकछभाणवारमत्तं, वित्थारियमानं पन अनन्तमपरिमाणं होति.

तदनन्तरं पुग्गलपञ्ञत्ति नाम. सा ‘‘खन्धपञ्ञत्ति आयतनपञ्ञत्ति धातुपञ्ञत्ति सच्चपञ्ञत्ति इन्द्रियपञ्ञत्ति पुग्गलपञ्ञत्ती’’ति छब्बिधेन विभत्ता. सा वाचनामग्गतो अतिरेकपञ्चभाणवारा; वित्थारियमाना पन अनन्ता अपरिमाणाव होति.

तदनन्तरं कथावत्थुप्पकरणं नाम. तं सकवादे पञ्च सुत्तसतानि परवादे पञ्चाति सुत्तसहस्सं समोधानेत्वा विभत्तं. तं वाचनामग्गतो इदानि पोत्थके लिखितं अग्गहेत्वा सङ्गीतिआरोपितनयेन दीघनिकायप्पमाणं, वित्थारियमानं पन अनन्तमपरिमाणं होति.

तदनन्तरं यमकं नाम. तं मूलयमकं खन्धयमकं आयतनयमकं धातुयमकं सच्चयमकं सङ्खारयमकं अनुसययमकं चित्तयमकं धम्मयमकं इन्द्रिययमकन्ति दसविधेन विभत्तं. तं वाचनामग्गतो वीसभाणवारसतं, वित्थारतो पन अनन्तमपरिमाणं होति.

तदनन्तरं महापकरणं नाम. पट्ठानन्तिपि तस्सेव नामं. तं हेतुपच्चयो आरम्मणपच्चयो अधिपतिपच्चयो अनन्तरपच्चयो समनन्तरपच्चयो सहजातपच्चयो अञ्ञमञ्ञपच्चयो निस्सयपच्चयो उपनिस्सयपच्चयो पुरेजातपच्चयो पच्छाजातपच्चयो आसेवनपच्चयो कम्मपच्चयो विपाकपच्चयो आहारपच्चयो इन्द्रियपच्चयो झानपच्चयो मग्गपच्चयो सम्पयुत्तपच्चयो विप्पयुत्तपच्चयो अत्थिपच्चयो नत्थिपच्चयो विगतपच्चयो अविगतपच्चयोति. पच्चयवसेन ताव चतुवीसतिविधेन विभत्तं.

इमस्मिं पन ठाने पट्ठानं समानेतब्बं. कुसलत्तिकादयो हि द्वावीसति तिका, नाम हेतू धम्मा नहेतू धम्मा…पे… सरणा धम्मा अरणा धम्माति इमे सतं दुका. अपरेपि विज्जाभागिनो धम्मा अविज्जाभागिनो धम्मा…पे… खये ञाणं, अनुप्पादे ञाणन्ति द्वाचत्तालीस सुत्तन्तिकदुका नाम. तेसु द्वावीसति तिका सतं दुकाति अयं आहच्चभासिता जिनवचनभूता सब्बञ्ञुबुद्धेन देसिता सत्तन्नं पकरणानं मातिका नाम.

अथापरे द्वाचत्तालीस सुत्तन्तिकदुका कुतोपभवा केन ठपिता केन देसिताति? धम्मसेनापतिसारिपुत्तत्थेरप्पभवा, तेन ठपिता, तेन देसिताति. इमे ठपेन्तो पन थेरो न सामुक्कंसिकेन अत्तनो ञाणेन ठपेसि. एकुत्तरियं पन एकनिपातदुकनिपातसङ्गीति दसुत्तरसुत्तन्तेहि समोधानेत्वा आभिधम्मिकत्थेरानं सुत्तन्तं पत्वा अकिलमत्थं ठपिता. ते पनेते एकस्मिं निक्खेपकण्डेयेव मत्थकं पापेत्वा विभत्ता. सेसट्ठानेसु याव सरणदुका अभिधम्मो विभत्तो.

सम्मासम्बुद्धेन हि अनुलोमपट्ठाने द्वावीसति तिके निस्साय तिकपट्ठानं नाम निद्दिट्ठं. सतं दुके निस्साय दुकपट्ठानं नाम निद्दिट्ठं. ततो परं द्वावीसति तिके गहेत्वा दुकसते पक्खिपित्वा दुकतिकपट्ठानं नाम दस्सितं. ततो परं दुकसतं गहेत्वा द्वावीसतिया तिकेसु पक्खिपित्वा तिकदुकपट्ठानं नाम दस्सितं. तिके पन तिकेसुयेव पक्खिपित्वा तिकतिकपट्ठानं नाम दस्सितं. दुके च दुकेसुयेव पक्खिपित्वा दुकदुकपट्ठानं नाम दस्सितं. एवं –

तिकञ्च पट्ठानवरं दुकुत्तमं,

दुकतिकञ्चेव तिकदुकञ्च;

तिकतिकञ्चेव दुकदुकञ्च,

छ अनुलोमम्हि नया सुगम्भीराति. (पट्ठा. १.१.३९);

पच्चनीयपट्ठानेपि द्वावीसतितिके निस्साय तिकपट्ठानं नाम. दुकसतं निस्साय दुकपट्ठानं नाम. द्वावीसतितिके दुकसते पक्खिपित्वा दुकतिकपट्ठानं नाम. दुकसतं द्वावीसतिया तिकेसु पक्खिपित्वा तिकदुकपट्ठानं नाम. तिके तिकेसुयेव पक्खिपित्वा तिकतिकपट्ठानं नाम. दुके दुकेसुयेव पक्खिपित्वा दुकदुकपट्ठानं नामाति पच्चनीयेपि छहि नयेहि पट्ठानं निद्दिट्ठं. तेन वुत्तं –

तिकञ्च पट्ठानवरं दुकुत्तमं,

दुकतिकञ्चेव तिकदुकञ्च;

तिकतिकञ्चेव दुकदुकञ्च,

छ पच्चनीयम्हि नया सुगम्भीराति. (पट्ठा. १.१.४४);

ततो परं अनुलोमपच्चनीयेपि एतेनेव उपायेन छ नया दस्सिता. तेनाह –

तिकञ्च पट्ठानवरं दुकुत्तमं,

दुकतिकञ्चेव तिकदुकञ्च;

तिकतिकञ्चेव दुकदुकञ्च,

छ अनुलोमपच्चनीयम्हि नया सुगम्भीराति. (पट्ठा. १.१.४८);

तदनन्तरं पच्चनीयानुलोमेपि एतेहेव छहि नयेहि निद्दिट्ठं. तेनाह –

तिकञ्च पट्ठानवरं दुकुत्तमं,

दुकतिकञ्चेव तिकदुकञ्च;

तिकतिकञ्चेव दुकदुकञ्च,

छ पच्चनीयानुलोमम्हि नया सुगम्भीराति. (पट्ठा. १.१.५२);

एवं अनुलोमे छ पट्ठानानि, पटिलोमे छ, अनुलोमपच्चनीये छ, पच्चनीयानुलोमे छ पट्ठानानीति इदं चतुवीसतिसमन्तपट्ठानसमोधानं पट्ठानं महापकरणं नाम.

इदानि इमस्स अभिधम्मस्स गम्भीरभावविजाननत्थं चत्तारो सागरा वेदितब्बा – संसारसागरो, जलसागरो, नयसागरो, ञाणसागरोति. तत्थ संसारसागरो नाम –

खन्धानञ्च पटिपाटि, धातुआयतनान च;

अब्बोच्छिन्नं वत्तमाना, संसारोति पवुच्चतीति.

एवं वुत्तं संसारवट्टं. स्वायं यस्मा इमेसं सत्तानं उप्पत्तिया पुरिमा कोटि न पञ्ञायति एत्तकानञ्हि वस्ससतानं वा वस्ससहस्सानं वा वस्ससतसहस्सानं वा, कप्पसतानं वा कप्पसहस्सानं वा कप्पसतसहस्सानं वा मत्थके सत्ता उप्पन्ना, ततो पुब्बे नाहेसुन्ति वा, असुकस्स नाम रञ्ञो काले उप्पन्ना, असुकस्स बुद्धस्स काले उप्पन्ना ततो पुब्बे नाहेसुन्ति वा, अयं परिच्छेदो नत्थि; ‘‘पुरिमा, भिक्खवे, कोटि न पञ्ञायति अविज्जाय, इतो पुब्बे अविज्जा नाहोसि अथ पच्छा समभवी’’ति (अ. नि. १०.६१) इमिना पन नयेन संसारसागरो अनमतग्गोव.

महासमुद्दो पन जलसागरो नामाति वेदितब्बो. सो चतुरासीतियोजनसहस्सगम्भीरो. तत्थ उदकस्स आळ्हकसतेहि वा आळ्हकसहस्सेहि वा आळ्हकसतसहस्सेहि वा पमाणं नाम नत्थि. अथ खो असङ्ख्येय्यो अप्पमेय्यो महाउदकक्खन्धोत्वेव सङ्ख्यं गच्छति. अयं जलसागरो नाम.

कतमो नयसागरो? तेपिटकं बुद्धवचनं. द्वेपि हि तन्तियो पच्चवेक्खन्तानं सद्धासम्पन्नानं पसादबहुलानं ञाणुत्तरानं कुलपुत्तानं अनन्तं पीतिसोमनस्सं उप्पज्जति. कतमा द्वे? विनयञ्च अभिधम्मञ्च. विनयधरभिक्खूनञ्हि विनयतन्तिं पच्चवेक्खन्तानं दोसानुरूपं सिक्खापदपञ्ञापनं नाम – इमस्मिं दोसे इमस्मिं वीतिक्कमे इदं नाम होतीति सिक्खापदपञ्ञापनं – अञ्ञेसं अविसयो, बुद्धानमेव विसयोति. उत्तरिमनुस्सधम्मपेय्यालं पच्चवेक्खन्तानं नीलपेय्यालं पच्चवेक्खन्तानं सञ्चरित्तपेय्यालं पच्चवेक्खन्तानं अनन्तं पीतिसोमनस्सं उप्पज्जति. आभिधम्मिकभिक्खूनम्पि खन्धन्तरं आयतनन्तरं धात्वन्तरं इन्द्रियन्तरं बलबोज्झङ्गकम्मविपाकन्तरं रूपारूपपरिच्छेदं सण्हसुखुमधम्मं गगनतले तारकरूपानि गण्हन्तो विय रूपारूपधम्मे पब्बं पब्बं कोट्ठासं कोट्ठासं कत्वा विभजन्तो दस्सेसि वत नो सत्थाति अभिधम्मतन्तिं पच्चवेक्खन्तानं अनन्तं पीतिसोमनस्सं उप्पज्जति.

एवं उप्पत्तिया पनस्स इदं वत्थुपि वेदितब्बं – महागतिगमियतिस्सदत्तत्थेरो किर नाम महाबोधिं वन्दिस्सामीति परतीरं गच्छन्तो नावाय उपरितले निसिन्नो महासमुद्दं ओलोकेसि. अथस्स तस्मिं समये नेव परतीरं पञ्ञायित्थ, न ओरिमतीरं, ऊमिवेगप्पभेदसमुग्गतजलचुण्णपरिकिण्णो पन पसारितरजतपट्टसुमनपुप्फसन्थरसदिसो महासमुद्दोव पञ्ञायित्थ. सो किं नु खो महासमुद्दस्स ऊमिवेगो बलवा उदाहु चतुवीसतिप्पभेदे समन्तपट्ठाने नयमुखं बलवन्ति चिन्तेसि. अथस्स महासमुद्दे परिच्छेदो पञ्ञायति – अयञ्हि हेट्ठा महापथविया परिच्छिन्नो, उपरि आकासेन, एकतो चक्कवाळपब्बतेन, एकतो वेलन्तेन परिच्छिन्नो; समन्तपट्ठानस्स पन परिच्छेदो न पञ्ञायतीति सण्हसुखुमधम्मं पच्चवेक्खन्तस्स बलवपीति उप्पन्ना. सो पीतिं विक्खम्भेत्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा यथानिसिन्नोव सब्बकिलेसे खेपेत्वा अग्गफले अरहत्ते पतिट्ठाय उदानं उदानेसि –

अत्थेव गम्भीरगतं सुदुब्बुधं,

सयं अभिञ्ञाय सहेतुसम्भवं;

यथानुपुब्बं निखिलेन देसितं,

महेसिना रूपगतंव पस्सतीति.

अयं नयसागरो नाम.

कतमो ञाणसागरो? सब्बञ्ञुतञ्ञाणं ञाणसागरो नाम. अयं संसारसागरो नाम, अयं जलसागरो नाम, अयं नयसागरो नामाति हि अञ्ञेन न सक्का जानितुं, सब्बञ्ञुतञ्ञाणेनेव सक्का जानितुन्ति सब्बञ्ञुतञ्ञाणं ञाणसागरो नाम. इमेसु चतूसु सागरेसु इमस्मिं ठाने नयसागरो अधिप्पेतो. इमञ्हि सब्बञ्ञुबुद्धाव पटिविज्झन्ति.

अयम्पि भगवा बोधिमूले निसिन्नो ‘इमं पटिविज्झित्वा इमं वत मे धम्मं एसन्तस्स गवेसन्तस्स कप्पसतसहस्साधिकानि चत्तारि असङ्ख्येय्यानि वीतिवत्तानि, अथ मे इमस्मिं पल्लङ्के निसिन्नेन दियड्ढकिलेससहस्सं खेपेत्वा अयं धम्मो पटिविद्धो’ति पटिविद्धधम्मं पच्चवेक्खन्तो सत्ताहं एकपल्लङ्केन निसीदि. ततो तम्हा पल्लङ्का वुट्ठाय ‘इमस्मिं वत मे पल्लङ्के सब्बञ्ञुतञ्ञाणं पटिविद्ध’न्ति अनिमिसेहि चक्खूहि सत्ताहं पल्लङ्कं ओलोकेन्तो अट्ठासि. ततो देवतानं ‘अज्जापि नून सिद्धत्थस्स कत्तब्बकिच्चं अत्थि, पल्लङ्कस्मिञ्हि आलयं न विजहती’ति परिवितक्को उदपादि.

सत्था देवतानं वितक्कं ञत्वा तावदेव तासं वितक्कवूपसमनत्थं वेहासं अब्भुग्गन्त्वा यमकपाटिहारियं दस्सेसि. महाबोधिपल्लङ्कस्मिञ्हि कतपाटिहारियञ्च, ञातिसमागमे कतपाटिहारियञ्च, पाटियपुत्तसमागमे कतपाटिहारियञ्च, सब्बं कण्डम्बरुक्खमूले कतयमकपाटिहारियसदिसमेव अहोसि. एवं यमकपाटिहारियं कत्वा पल्लङ्कस्स ठितट्ठानस्स च अन्तरे आकासतो ओरुय्ह सत्ताहं चङ्कमि. इमेसु च एकवीसतिया दिवसेसु एकदिवसेपि सत्थु सरीरतो रस्मियो न निक्खन्ता.

चतुत्थे पन सत्ताहे पच्छिमुत्तराय दिसाय रतनघरे निसीदि – रतनघरं नाम नेव सत्तरतनमयं गेहं. सत्तन्नं पन पकरणानं सम्मसितट्ठानं रतनघरन्ति वेदितब्बं – तत्थ धम्मसङ्गणिं सम्मसन्तस्सापि सरीरतो रस्मियो न निक्खन्ता. विभङ्गप्पकरणं धातुकथं पुग्गलपञ्ञत्तिं कथावत्थुप्पकरणं यमकप्पकरणं सम्मसन्तस्सापि सरीरतो रस्मियो न निक्खन्ता. यदा पन महापकरणं ओरुय्ह ‘‘हेतुपच्चयो आरम्मणपच्चयो…पे… अविगतपच्चयो’’ति सम्मसनं आरभि, अथस्स चतुवीसतिसमन्तपट्ठानं सम्मसन्तस्स एकन्ततो सब्बञ्ञुतञ्ञाणं महापकरणेयेव ओकासं लभि. यथा हि तिमिरपिङ्गलमहामच्छो चतुरासीतियोजनसहस्सगम्भीरे महासमुद्देयेव ओकासं लभति, एवमेव सब्बञ्ञुतञ्ञाणं एकन्ततो महापकरणेयेव ओकासं लभि.

सत्थु एवं लद्धोकासेन सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन यथासुखं सण्हसुखुमधम्मं सम्मसन्तस्स सरीरतो नीलपीतलोहितोदातमञ्जिट्ठपभस्सरवसेन छब्बण्णरस्मियो निक्खमिंसु. केसमस्सूहि चेव अक्खीनञ्च नीलट्ठानेहि नीलरस्मियो निक्खमिंसु, यासं वसेन गगनतलं अञ्जनचुण्णसमोकिण्णं विय उमापुप्फनीलुप्पलदलसञ्छन्नं विय वीतिपतन्तमणितालवण्टं विय सम्पसारितमेचकपटं विय च अहोसि.

छवितो चेव अक्खीनञ्च पीतट्ठानेहि पीतरस्मियो निक्खमिंसु; यासं वसेन दिसाभागा सुवण्णरसधाराभिसिञ्चमाना विय सुवण्णपटपसारिता विय कुङ्कुमचुण्णकणिकारपुप्फसम्परिकिण्णा विय च विरोचिंसु.

मंसलोहितेहि चेव अक्खीनञ्च रत्तट्ठानेहि लोहितरस्मियो निक्खमिंसु यासं वसेन दिसाभागा चीनपिट्ठचुण्णरञ्जिता विय सुपक्कलाखारससिञ्चमाना विय रत्तकम्बलपरिक्खित्ता विय जयसुमनपारिभद्दकबन्धुजीवककुसुमसम्परिकिण्णा विय च विरोचिंसु.

अट्ठीहि चेव दन्तेहि च अक्खीनञ्च सेतट्ठानेहि ओदातरस्मियो निक्खमिंसु; यासं वसेन दिसाभागा रजतघटेहि आसिञ्चमानखीरधारासम्परिकिण्णा विय सम्पसारितरजतपट्टविताना विय, वीतिपतन्तरजततालवण्टा विय, कुन्दकुमुदसिन्दुवारसुमनमल्लिकादिकुसुमसञ्छन्ना विय च विरोचिंसु.

मञ्जिट्ठपभस्सरा पन तम्हा तम्हा सरीरप्पदेसा निक्खमिंसु. इति ता छब्बण्णरस्मियो निक्खमित्वा घनमहापथविं गण्हिंसु.

चतुनहुताधिकद्वियोजनसतसहस्सबहला महापथवी निद्धन्तसुवण्णपिण्डि विय अहोसि. अथ महापथविं भिन्दित्वा हेट्ठा उदकं गण्हिंसु. पथविसन्धारकं अट्ठनहुताधिकचतुयोजनसतसहस्सबहलं उदकं सुवण्णकलसेहि आसिञ्चमानविलीनसुवण्णं विय अहोसि. उदकं विनिविज्झित्वा वातं अग्गहेसुं. छनहुताधिकनवयोजनसतसहस्सबहलो वातो समुस्सितसुवण्णक्खन्धो विय अहोसि. वातं विनिविज्झित्वा हेट्ठा अजटाकासं पक्खन्दिंसु.

उपरिभागेन उग्गन्त्वापि चातुमहाराजिके गण्हिंसु. ते विनिविज्झित्वा तावतिंसे ततो यामे ततो तुसिते ततो निम्मानरती ततो परनिम्मितवसवत्ती ततो नव ब्रह्मलोके ततो वेहप्फले ततो पञ्च सुद्धावासे विनिविज्झित्वा चत्तारो आरुप्पे गण्हिंसु. चत्तारो च आरुप्पे विनिविज्झित्वा अजटाकासं पक्खन्दिंसु.

तिरियभागेहि अनन्ता लोकधातुयो पक्खन्दिंसु. एत्तकेसु ठानेसु चन्दम्हि चन्दप्पभा नत्थि, सूरिये सूरियप्पभा नत्थि, तारकरूपेसु तारकरूपप्पभा नत्थि, देवतानं उय्यानविमानकप्परुक्खेसु चेव सरीरेसु च आभरणेसु चाति सब्बत्थ पभा नत्थि. तिसहस्सिमहासहस्सिलोकधातुया आलोकफरणसमत्थो महाब्रह्मापि सूरियुग्गमने खज्जोपनको विय अहोसि. चन्दसूरियतारकरूपदेवतुय्यानविमानकप्परुक्खानं परिच्छेदमत्तकमेव पञ्ञायित्थ. एत्तकं ठानं बुद्धरस्मीहियेव अज्झोत्थटं अहोसि. अयञ्च नेव बुद्धानं अधिट्ठानिद्धि, न भावनामयिद्धि. सण्हसुखुमधम्मं पन सम्मसतो लोकनाथस्स लोहितं पसीदि, वत्थुरूपं पसीदि, छविवण्णो पसीदि. चित्तसमुट्ठाना वण्णधातु समन्ता असीतिहत्थमत्ते पदेसे निच्चलाव अट्ठासि. इमिना नीहारेन सत्ताहं सम्मसि.

सत्त रत्तिन्दिवानि सम्मसितधम्मो कित्तको अहोसीति? अनन्तो अपरिमाणो अहोसि. अयं ताव मनसादेसना नाम. सत्था पन एवं सत्ताहं मनसा चिन्तितधम्मं वचीभेदं कत्वा देसेन्तो वस्ससतेनपि वस्ससहस्सेनपि वस्ससतसहस्सेनपि मत्थकं पापेत्वा देसेतुं न सक्कोतीति न वत्तब्बं. अपरभागेपि हि तथागतो तावतिंसभवने पारिच्छत्तकमूले पण्डुकम्बलसिलायं दससहस्सचक्कवाळदेवतानं मज्झे निसिन्नो मातरं कायसक्खिं कत्वा कुसला धम्मा, अकुसला धम्मा, अब्याकता धम्माति धम्मं देसेन्तो सतभागेन सहस्सभागेन सतसहस्सभागेन धम्मन्तरा धम्मन्तरं सङ्कमित्वा सङ्कमित्वाव देसेसि. तयो मासे निरन्तरं पवत्तितदेसना वेगेन पवत्ता आकासगङ्गा विय अधोमुखठपितउदकघटा निक्खन्तउदकधारा विय च हुत्वा अनन्ता अपरिमाणा अहोसि.

बुद्धानञ्हि भत्तानुमोदनकालेपि थोकं वड्ढेत्वा अनुमोदेन्तानं देसना दीघमज्झिमनिकायप्पमाणा होति. पच्छाभत्तं पन सम्पत्तपरिसाय धम्मं देसेन्तानं देसना संयुत्तअङ्गुत्तरिकद्वेमहानिकायप्पमाणाव होति. कस्मा? बुद्धानञ्हि भवङ्गपरिवासो लहुको दन्तावरणं सुफुसितं मुखादानं सिलिट्ठं जिव्हा मुदुका सरो मधुरो वचनं लहुपरिवत्तं. तस्मा तं मुहुत्तं देसितधम्मोपि एत्तको होति. तेमासं देसितधम्मो पन अनन्तो अपरिमाणोयेव.

आनन्दत्थेरो हि बहुस्सुतो तिपिटकधरो पञ्चदस गाथासहस्सानि सट्ठि पदसहस्सानि लतापुप्फानि आकड्ढन्तो विय ठितपदेनेव ठत्वा गण्हाति वा वाचेति वा देसेति वा. एत्तको थेरस्स एको उद्देसमग्गो नाम होति. थेरस्स हि अनुपदं उद्देसं ददमानो अञ्ञो दातुं न सक्कोति, न सम्पापुणाति. सम्मासम्बुद्धोव सम्पापुणेय्य. एवं अधिमत्तसतिमा अधिमत्तगतिमा अधिमत्तधितिमा सावको सत्थारा तेमासं इमिना नीहारेन देसितदेसनं वस्ससतं वस्ससहस्सं उग्गण्हन्तोपि मत्थकं पापेतुं न सक्कोति.

एवं तेमासं निरन्तरं देसेन्तस्स पन तथागतस्स कबळीकाराहारप्पटिबद्धं उपादिन्नकसरीरं कथं यापेसीति? पटिजग्गनेनेव. बुद्धानञ्हि सो सो कालो सुववत्थितो सुपरिच्छिन्नो सुपच्चक्खो. तस्मा भगवा धम्मं देसेन्तोव मनुस्सलोके कालं ओलोकेति. सो भिक्खाचारवेलं सल्लक्खेत्वा निम्मितबुद्धं मापेत्वा ‘इमस्स चीवरग्गहणं पत्तग्गहणं सरकुत्ति आकप्पो च एवरूपो नाम होतु, एत्तकं नाम धम्मं देसेतू’ति अधिट्ठाय पत्तचीवरमादाय अनोतत्तदहं गच्छति. देवता नागलतादन्तकट्ठं देन्ति. तं खादित्वा अनोतत्तदहे सरीरं पटिजग्गित्वा मनोसिलातले ठितो सुरत्तदुपट्टं निवासेत्वा चीवरं पारुपित्वा चातुमहाराजदत्तियं सेलमयं पत्तं आदाय उत्तरकुरुं गच्छति. ततो पिण्डपातं आहरित्वा अनोतत्तदहतीरे निसिन्नो तं परिभुञ्जित्वा दिवाविहाराय चन्दनवनं गच्छति.

धम्मसेनापतिसारिपुत्तत्थेरोपि तत्थ गन्त्वा सम्मासम्बुद्धस्स वत्तं कत्वा एकमन्तं निसीदति. अथस्स सत्था नयं देति. ‘सारिपुत्त, एत्तको धम्मो मया देसितो’ति आचिक्खति. एवं सम्मासम्बुद्धे नयं देन्ते पटिसम्भिदाप्पत्तस्स अग्गसावकस्स वेलन्ते ठत्वा हत्थं पसारेत्वा दस्सितसमुद्दसदिसं नयदानं होति. थेरस्सापि नयसतेन नयसहस्सेन नयसतसहस्सेन भगवता देसितधम्मो उपट्ठातियेव.

सत्था दिवाविहारं निसीदित्वा धम्मं देसेतुं काय वेलाय गच्छतीति? सावत्थिवासीनं कुलपुत्तानं सम्पत्तानं धम्मदेसनवेला नाम अत्थि, ताय वेलाय गच्छति. धम्मं देसेत्वा गच्छन्तं वा आगच्छन्तं वा के जानन्ति के न जानन्तीति? महेसक्खा देवता जानन्ति, अप्पेसक्खा देवता न जानन्ति. कस्मा न जानन्तीति? सम्मासम्बुद्धस्स वा निम्मितबुद्धस्स वा रस्मिआदीसु नानत्ताभावा. उभिन्नम्पि हि तेसं रस्मीसु वा सरेसु वा वचनेसु वा नानत्तं नत्थि.

सारिपुत्तत्थेरोपि सत्थारा देसितं देसितं धम्मं आहरित्वा अत्तनो सद्धिविहारिकानं पञ्चन्नं भिक्खुसतानं देसेसि. तेसं अयं पुब्बयोगो – ते किर कस्सपदसबलस्स काले खुद्दकवग्गुलियोनियं निब्बत्ता पब्भारे ओलम्बन्ता द्विन्नं आभिधम्मिकभिक्खूनं अभिधम्मं सज्झायन्तानं सरे निमित्तं गहेत्वा कण्हपक्खसुक्कपक्खे अजानित्वापि सरे निमित्तग्गाहमत्तकेनेव कालं कत्वा देवलोके निब्बत्तिंसु. एकं बुद्धन्तरं देवलोके वसित्वा तस्मिं काले मनुस्सलोके निब्बत्ता यमकपाटिहारिये पसीदित्वा थेरस्स सन्तिके पब्बजिंसु. थेरो सत्थारा देसितं देसितं धम्मं आहरित्वा तेसं देसेसि. सम्मासम्बुद्धस्स अभिधम्मदेसनापरियोसानञ्च तेसं भिक्खूनं सत्तप्पकरणउग्गहणञ्च एकप्पहारेनेव अहोसि.

अभिधम्मे वाचनामग्गो नाम सारिपुत्तत्थेरप्पभवो. महापकरणे गणनचारोपि थेरेनेव ठपितो. थेरो हि इमिना नीहारेन धम्मन्तरं अमक्खेत्वाव सुखं गहेतुं धारेतुं परियापुणितुं वाचेतुञ्च पहोतीति गणनचारं ठपेसि. एवं सन्ते थेरोव पठमतरं आभिधम्मिको होतीति? न होति. सम्मासम्बुद्धोव पठमतरं आभिधम्मिको. सो हि नं महाबोधिपल्लङ्के निसीदित्वा पटिविज्झि. बुद्धो हुत्वा च पन सत्ताहं एकपल्लङ्केन निसिन्नो उदानं उदानेसि –

‘‘यदा हवे पातुभवन्ति धम्मा,

आतापिनो झायतो ब्राह्मणस्स;

अथस्स कङ्खा वपयन्ति सब्बा,

यतो पजानाति सहेतुधम्मं.

‘‘यदा हवे पातुभवन्ति धम्मा,

आतापिनो झायतो ब्राह्मणस्स;

अथस्स कङ्खा वपयन्ति सब्बा,

यतो खयं पच्चयानं अवेदि.

‘‘यदा हवे पातुभवन्ति धम्मा,

आतापिनो झायतो ब्राह्मणस्स;

विधूपयं तिट्ठति मारसेनं,

सूरियोव ओभासयमन्तलिक्ख’’न्ति. (महाव. १-३; उदा. १-३);

इदं पठमबुद्धवचनं नाम. धम्मपदभाणका पन –

‘‘अनेकजातिसंसारं, सन्धाविस्सं अनिब्बिसं;

गहकारं गवेसन्तो, दुक्खा जाति पुनप्पुनं.

‘‘गहकारक दिट्ठोसि, पुन गेहं न काहसि;

सब्बा ते फासुका भग्गा, गहकूटं विसङ्खतं;

विसङ्खारगतं चित्तं, तण्हानं खयमज्झगा’’ति. (ध. प. १५३-१५४);

इदं पठमबुद्धवचनं नामाति वदन्ति.

यमकसालानमन्तरे निपन्नेन परिनिब्बानसमये ‘‘हन्द दानि, भिक्खवे, आमन्तयामि वो, वयधम्मा सङ्खारा, अप्पमादेन सम्पादेथा’’ति (दी. नि. २.२१८) वुत्तवचनं पच्छिमबुद्धवचनं नाम.

उभिन्नमन्तरे पञ्चचत्तालीस वस्सानि पुप्फदामं गन्थेन्तेन विय, रतनावलिं आवुनन्तेन विय, च कथितो अमतप्पकासनो सद्धम्मो मज्झिमबुद्धवचनं नाम.

तं सब्बम्पि सङ्गय्हमानं पिटकतो तीणि पिटकानि होन्ति, निकायतो पञ्च निकाया, अङ्गतो नवङ्गानि, धम्मक्खन्धतो चतुरासीतिधम्मक्खन्धसहस्सानि. कथं? सब्बम्पि हेतं पिटकतो विनयपिटकं सुत्तन्तपिटकं अभिधम्मपिटकन्ति तिप्पभेदमेव होति. तत्थ उभयानि पातिमोक्खानि द्वे विभङ्गा द्वावीसति खन्धका सोळस परिवाराति इदं विनयपिटकं नाम. ब्रह्मजालादिचतुत्तिंससुत्तसङ्गहो दीघनिकायो. मूलपरियायसुत्तादिदियड्ढसतद्वेसुत्तसङ्गहो मज्झिमनिकायो. ओघतरणसुत्तादिसत्तसुत्तसहस्ससत्तसतद्वासट्ठिसुत्तसङ्गहो संयुत्तनिकायो. चित्तपरियादानसुत्तादिनवसुत्तसहस्सपञ्चसतसत्तपञ्ञाससुत्तसङ्गहो अङ्गुत्तरनिकायो. खुद्दकपाठधम्मपदउदानइतिवुत्तकसुत्तनिपातविमानवत्थुपेतवत्थुथेरगाथाथेरीगाथाजातकनिद्देसपटिसम्भिदाअपदानबुद्धवंसचरियापिटकवसेन पन्नरसप्पभेदो खुद्दकनिकायोति इदं सुत्तन्तपिटकं नाम. धम्मसङ्गणीआदीनि सत्त पकरणानि अभिधम्मपिटकं नाम. तत्थ –

विविधविसेसनयत्ता, विनयनतो चेव कायवाचानं;