३. तण्हामूलकसुत्तवण्णना

२३. ततिये तण्हं पटिच्चाति द्वे तण्हा एसनतण्हा एसिततण्हा च. याय तण्हाय अजपथसङ्कुपथादीनि पटिपज्जित्वा भोगे एसति गवेसति, अयं एसनतण्हा नाम. या तेसु एसितेसु गवेसितेसु पटिलद्धेसु तण्हा, अयं एसिततण्हा नाम. इध पन एसनतण्हा दट्ठब्बा. परियेसनाति रूपादिआरम्मणपरियेसना. सा हि एसनतण्हाय सति होति. लाभोति रूपादिआरम्मणपटिलाभो. सो हि परियेसनाय सति होति.

विनिच्छयो पन ञाणतण्हादिट्ठिवितक्कवसेन चतुब्बिधो. तत्थ ‘‘सुखविनिच्छयं जञ्ञा, सुखविनिच्छयं ञत्वा अज्झत्तं सुखमनुयुञ्जेय्या’’ति (म. नि. ३.३२३) अयं ञाणविनिच्छयो. ‘‘विनिच्छयाति द्वे विनिच्छया तण्हाविनिच्छयो च दिट्ठिविनिच्छयो चा’’ति (महानि. १०२) एवं आगतानि अट्ठसततण्हाविचरितानि तण्हाविनिच्छयो. द्वासट्ठि दिट्ठियो दिट्ठिविनिच्छयो. ‘‘छन्दो खो, देवानमिन्द, वितक्कनिदानो’’ति (दी. नि. २.३५८) इमस्मिं पन सुत्ते इध विनिच्छयोति वुत्तो वितक्कोयेव आगतो. लाभं लभित्वा हि इट्ठानिट्ठं सुन्दरासुन्दरं वितक्केनेव विनिच्छिनन्ति ‘‘एत्तकं मे रूपारम्मणत्थाय भविस्सति, एत्तकं सद्धारम्मणत्थाय, एत्तकं मय्हं भविस्सति, एत्तकं परस्स, एत्तकं परिभुञ्जिस्सामि, एत्तकं निदहिस्सामी’’ति. तेन वुत्तं – लाभं पटिच्च विनिच्छयोति.

छन्दरागोति एवं अकुसलवितक्केन वितक्किते वत्थुस्मिं दुब्बलरागो च बलवरागो च उप्पज्जति. इदञ्हि इध छन्दोति दुब्बलरागस्साधिवचनं. अज्झोसानन्ति अहं ममन्ति बलवसन्निट्ठानं. परिग्गहोति तण्हादिट्ठिवसेन परिग्गहकरणं. मच्छरियन्ति परेहि साधारणभावस्स असहनता. तेनेवस्स पोराणा एवं वचनत्थं वदन्ति – ‘‘इदं अच्छरियं मय्हमेव होतु, मा अञ्ञस्स अच्छरियं होतूति पवत्तत्ता मच्छरियन्ति वुच्चती’’ति. आरक्खोति द्वारपिदहनमञ्जूसागोपनादिवसेन सुट्ठु रक्खनं. अधिकरोतीति अधिकरणं, कारणस्सेतं नामं. आरक्खाधिकरणन्ति भावनपुंसकं, आरक्खाहेतूति अत्थो. दण्डादानादीसु परनिसेधनत्थं दण्डस्स आदानं दण्डादानं. एकतो धारादिनो सत्थस्स आदानं सत्थादानं. कलहोति कायकलहोपि वाचाकलहोपि. पुरिमो विग्गहो, पच्छिमो विवादो (दी. नि. अट्ठ. २.१०३). तुवंतुवन्ति अगारववसेन तुवंतुवंवचनं.