१. सम्बोधिवग्गो
१. सम्बोधिसुत्तवण्णना
१. नवकनिपातस्स पठमे सम्बोधिपक्खिकानन्ति चतुमग्गसङ्खातस्स सम्बोधिस्स पक्खे भवानं, उपकारकानन्ति अत्थो. पाळियं आगते नव धम्मे सन्धायेवं पुच्छति. का उपनिसाति को उपनिस्सयपच्चयो. अभिसल्लेखन्तीति अभिसल्लेखिका. समथविपस्सनाचित्तस्स विवरणे सप्पाया उपकारकाति चेतोविवरणसप्पाया. अप्पिच्छतं आरब्भ पवत्ता कथा अप्पिच्छकथा. सेसेसुपि एसेव नयो.
असुभा भावेतब्बा रागस्स पहानायाति अयमत्थो सालिलायकोपमाय विभावेतब्बो – एको हि पुरिसो असितं गहेत्वा कोटितो पट्ठाय सालिक्खेत्ते सालियो लायति. अथस्स वतिं भिन्दित्वा गावो पविसिंसु. सो असितं ठपेत्वा यट्ठिं आदाय तेनेव मग्गेन गावो नीहरित्वा वतिं पाकतिकं कत्वा पुनपि असितं आदाय सालियो लायि. एत्थ सालिक्खेत्तं विय बुद्धसासनं दट्ठब्बं, सालिलायको विय योगावचरो, असितं विय पञ्ञा, लायनकालो विय विपस्सनाय कम्मकरणकालो, यट्ठि विय असुभकम्मट्ठानं, वति विय संवरो, वतिं भिन्दित्वा गावीनं पविसनं विय सहसा अप्पटिसङ्खाय पमादं आरब्भ रागस्स उप्पज्जनं, असितं ठपेत्वा यट्ठिं आदाय पविट्ठमग्गेनेव गावो नीहरित्वा वतिं पटिपाकतिकं कत्वा पुन कोटितो पट्ठाय सालिलायनं विय असुभकम्मट्ठानेन रागं विक्खम्भेत्वा पुन विपस्सनाय कम्मं आरभनकालो. इममत्थं सन्धाय वुत्तं – ‘‘असुभा भावेतब्बा रागस्स पहानाया’’ति.
तत्थ रागस्साति पञ्चकामगुणिकरागस्स. मेत्ताति मेत्ताकम्मट्ठानं. ब्यापादस्स पहानायाति वुत्तनयेनेव उप्पन्नस्स कोपस्स पजहनत्थाय. आनापानस्सतीति सोळसवत्थुका आनापानस्सति. वितक्कुपच्छेदायाति वुत्तनयेनेव उप्पन्नानं वितक्कानं उपच्छेदनत्थाय. अस्मिमानसमुग्घातायाति अस्मीति उप्पज्जनकस्स मानस्स समुग्घातत्थाय. अनत्तसञ्ञा सण्ठातीति अनिच्चलक्खणे दिट्ठे अनत्तलक्खणं दिट्ठमेव होति. एतेसु हि तीसु लक्खणेसु एकस्मिं दिट्ठे इतरद्वयं दिट्ठमेव होति. तेन वुत्तं – ‘‘अनिच्चसञ्ञिनो, भिक्खवे, अनत्तसञ्ञा सण्ठाती’’ति. दिट्ठेव धम्मे निब्बानन्ति दिट्ठेयेव धम्मे अपच्चयपरिनिब्बानञ्च पापुणातीति इमस्मिं सुत्ते वट्टविवट्टं कथितं.
२. निस्सयसुत्तवण्णना
२. दुतिये निस्सयसम्पन्नोति पतिट्ठासम्पन्नो. सद्धन्ति ओकप्पनसद्धं. वीरियन्ति कायिकचेतसिकवीरियं. यंसाति यं अस्स. अरियाय पञ्ञायाति सहविपस्सनाय मग्गपञ्ञाय. सङ्खायाति जानित्वा. एकं पटिसेवतीति सेवितब्बयुत्तकं सेवति. अधिवासेतीति अधिवासेतब्बयुत्तकं अधिवासेति. परिवज्जेतीति परिवज्जेतब्बयुत्तकं परिवज्जेति. विनोदेतीति नीहरितब्बयुत्तकं नीहरति. एवं खो भिक्खूति एवं खो भिक्खु उग्गहपरिपुच्छावसेन चेव धम्मववत्थानवसेन च पटिसेवितब्बादीनि सुप्पटिविद्धानि सुपच्चक्खानि कत्वा पटिसेवन्तो अधिवासेन्तो परिवज्जेन्तो विनोदेन्तो च भिक्खु निस्सयसम्पन्नो नाम होतीति.
३. मेघियसुत्तवण्णना
३. ततिये चालिकायन्ति एवंनामके नगरे. तं किर चलमग्गं निस्साय कतत्ता ओलोकेन्तानं चलमानं विय उपट्ठाति, तस्मा चालिकाति सङ्खं गतं. चालियपब्बतेति सोपि पब्बतो सब्बसेतत्ता काळपक्खुपोसथे ओलोकेन्तानं चलमानो विय उपट्ठाति, तस्मा चालियपब्बतोति वुत्तो. तत्थ महन्तं विहारं कारयिंसु. इति भगवा तं नगरं निस्साय चालिकापब्बतमहाविहारे विहरति. जन्तुगामन्ति एवंनामकं अपरम्पि तस्सेव विहारस्स गोचरगामं. जत्तुगामन्तिपि पठन्ति. पधानत्थिकस्साति पधानकम्मिकस्स. पधानायाति समणधम्मकरणत्थाय. आगमेहि तावाति सत्था थेरस्स वचनं सुत्वा उपधारेन्तो ‘‘न तावस्स ञाणं परिपक्क’’न्ति ञत्वा पटिबाहन्तो एवमाह. एककम्हि तावाति इदं पनस्स ‘‘एवमयं गन्त्वापि कम्मे अनिप्फज्जमाने निरासङ्को हुत्वा पेमवसेन पुन आगच्छिस्सती’’ति चित्तमद्दवजननत्थं आह. नत्थि किञ्चि उत्तरि करणीयन्ति चतूसु सच्चेसु चतुन्नं किच्चानं कतत्ता अञ्ञं उत्तरि करणीयं नाम नत्थि. कतस्स वा पटिचयोति अधिगतस्स वा पुन पटिचयोपि नत्थि. न हि भावितमग्गो पुन भावीयति, न पहीनकिलेसानं पुन पहानं अत्थि. पधानन्ति खो, मेघिय, वदमानं किन्ति वदेय्यामाति ‘‘समणधम्मं करोमी’’ति तं वदमानं मयं अञ्ञं किं नाम वदेय्याम.
दिवाविहारं निसीदीति दिवाविहारत्थाय निसीदि. निसीदन्तो च यस्मिं मङ्गलसिलापट्टे पुब्बे अनुपटिपाटिया पञ्च जातिसतानि राजा हुत्वा उय्यानकीळिकं कीळन्तो तिविधनाटकपरिवारो निसीदि, तस्मिंयेव निसीदि. अथस्स निसिन्नकालतो पट्ठाय समणभावो जहितो विय अहोसि, राजवेसं गहेत्वा नाटकवरपरिवुतो सेतच्छत्तस्स हेट्ठा महारहे पल्लङ्के निसिन्नो विय जातो. अथस्स तं सम्पत्तिं अस्सादयतो कामवितक्को उदपादि. सो तस्मिंयेव खणे महायोधेहि गहिते द्वे चोरे आनेत्वा पुरतो ठपिते विय अद्दस. तेसु एकस्स वधं आणापनवसेनस्स ब्यापादवितक्को उप्पज्जि, एकस्स बन्धनं आणापनवसेन विहिंसावितक्को. एवं सो लताजालेन रुक्खो विय मधुमक्खिकाहि मधुघातको विय अकुसलवितक्केहि परिक्खित्तो अहोसि. तं सन्धाय – अथ खो आयस्मतो मेघियस्सातिआदि वुत्तं. अन्वासत्ताति अनुबद्धा सम्परिवारिता. येन भगवा तेनुपसङ्कमीति एवं पापवितक्केहि सम्परिकिण्णो कम्मट्ठानं सप्पायं कातुं असक्कोन्तो ‘‘इदं वत दिस्वा दीघदस्सी भगवा पटिसेधेसी’’ति सल्लक्खेत्वा ‘‘इदं कारणं दसबलस्स आरोचेस्सामी’’ति निसिन्नासनतो वुट्ठाय येन भगवा तेनुपसङ्कमि.
४. नन्दकसुत्तवण्णना
४. चतुत्थे उपट्ठानसालायन्ति भोजनसालायं. येनुपट्ठानसालाति सत्था नन्दकत्थेरेन मधुरस्सरेन आरद्धाय धम्मदेसनाय सद्दं सुत्वा, ‘‘आनन्द, को एसो उपट्ठानसालाय मधुरस्सरेन धम्मं देसेती’’ति पुच्छित्वा ‘‘धम्मकथिकनन्दकत्थेरस्स अज्ज, भन्ते, वारो’’ति सुत्वा ‘‘अतिमधुरं कत्वा, आनन्द, एसो भिक्खु धम्मं कथेति, मयम्पि गन्त्वा सुणिस्सामा’’ति वत्वा येनुपट्ठानसाला तेनुपसङ्कमि. बहिद्वारकोट्ठके अट्ठासीति छब्बण्णरस्मियो चीवरगब्भे पटिच्छादेत्वा अञ्ञातकवेसेन अट्ठासि. कथापरियोसानं आगमयमानोति ‘‘इदमवोचा’’ति इदं कथावसानं उदिक्खमानो धम्मकथं सुणन्तो अट्ठासियेव. अथायस्मा आनन्दो निक्खन्ते पठमे यामे सत्थु सञ्ञं अदासि – ‘‘पठमयामो अतिक्कन्तो, भन्ते, थोकं विस्समथा’’ति. सत्था तत्थेव अट्ठासि. अथायस्मा आनन्दो मज्झिमयामेपि निक्खन्ते, ‘‘भन्ते, तुम्हे पकतिया खत्तियसुखुमाला, पुन बुद्धसुखुमालाति परमसुखुमाला, मज्झिमयामोपि अतिक्कन्तो, मुहुत्तं विस्समथा’’ति आह. सत्था तत्थेव अट्ठासि. तत्थ ठितकस्सेवस्स अरुणग्गं पञ्ञायित्थ. अरुणुग्गमनञ्च थेरस्स ‘‘इदमवोचा’’ति पापेत्वा कथापरियोसानञ्च दसबलस्स छब्बण्णसरीरस्मिविस्सज्जनञ्च एकप्पहारेनेव अहोसि. अग्गळं आकोटेसीति अग्गनखेन द्वारकवाटं आकोटेसि.
सारज्जमानरूपोति हरायमानो ओत्तप्पमानो. दोमनस्ससारज्जं पनस्स नत्थि. एत्तकम्पि नो नप्पटिभासेय्याति पटिसम्भिदाप्पत्तस्स अप्पटिभानं नाम नत्थि. एत्तकम्पि न कथेय्यन्ति दस्सेति. साधु साधूति थेरस्स धम्मदेसनं सम्पहंसन्तो आह. अयञ्हेत्थ अत्थो ‘‘सुगहिता च ते धम्मदेसना सुकथिता चा’’ति. कुलपुत्तानन्ति आचारकुलपुत्तानञ्चेव जातिकुलपुत्तानञ्च. अरियो च तुण्हिभावोति दुतियज्झानसमापत्तिं सन्धायेवमाह. अधिपञ्ञाधम्मविपस्सनायाति सङ्खारपरिग्गहविपस्सनाञाणस्स. चतुप्पादकोति अस्सगोणगद्रभादिको. इदं वत्वाति इमं चतूहङ्गेहि समन्नागतं धम्मं कथयित्वा. विहारं पाविसीति गन्धकुटिं पविट्ठो.
कालेन धम्मस्सवनेति काले काले धम्मस्सवनस्मिं. धम्मसाकच्छायाति पञ्हकथाय. गम्भीरं अत्थपदन्ति गम्भीरं गुळ्हं रहस्सं अत्थं. पञ्ञायाति सहविपस्सनाय मग्गपञ्ञाय. सम्मसनपटिवेधपञ्ञापि उग्गहपरिपुच्छापञ्ञापि वट्टतियेव. पत्तो वा पज्जति वाति अरहत्तं पत्तो वा पापुणिस्सति वाति एवं गुणसम्भावनाय सम्भावेति. अप्पत्तमानसाति अप्पत्तअरहत्ता, अरहत्तं वा अप्पत्तं मानसं एतेसन्तिपि अप्पत्तमानसा. दिट्ठधम्मसुखविहारन्ति एत्थ दिट्ठधम्मसुखविहारो लोकियोपि वट्टति लोकुत्तरोपि.
५. बलसुत्तवण्णना
५. पञ्चमे अविज्जाकोसज्जसावज्जअस्सद्धियेसु अकम्पनतो पञ्ञाबलादीनि दट्ठब्बानि. अकुसलसङ्खाताति अकुसलाति ञाता. एस नयो सब्बत्थ. नालमरियाति अरियभावं कातुं असमत्था, अरियानं वा अननुच्छविका. वोदिट्ठाति सुट्ठु दिट्ठा. वोचरिताति मनोद्वारे समुदाचारप्पत्ता. अत्थिकस्साति धम्मदेसनाय अत्थिकस्स. आजीविकाभयन्ति जीवितवुत्तिभयं. असिलोकभयन्ति गरहाभयं. परिसासारज्जभयन्ति परिसं पत्वा सारज्जं ओक्कमनभयं. इमस्मिं सुत्ते वट्टविवट्टं कथितं.
६. सेवनासुत्तवण्णना
६. छट्ठे जीवितपरिक्खाराति जीवितसम्भारा. समुदानेतब्बाति समाहरितब्बा. कसिरेन समुदागच्छन्तीति दुक्खेन उप्पज्जन्ति. रत्तिभागं वा दिवसभागं वाति एत्थ रत्तिभागे ञत्वा रत्तिभागेयेव पक्कमितब्बं, रत्तिं चण्डवाळादिपरिपन्थे सति अरुणुग्गमनं आगमेतब्बं. दिवसभागे ञत्वा दिवा पक्कमितब्बं, दिवा परिपन्थे सति सूरियत्थङ्गमनं आगमेतब्बं. सङ्खापीति सामञ्ञत्थस्स भावनापारिपूरिआगमनं जानित्वा. सो पुग्गलोति पदस्स पन ‘‘नानुबन्धितब्बो’’ति इमिना सम्बन्धो. अनापुच्छाति इध पन तं पुग्गलं अनापुच्छा पक्कमितब्बन्ति अत्थो. अपि पनुज्जमानेनाति अपि निक्कड्ढियमानेन. एवरूपो हि पुग्गलो सचेपि दारुकलापसतं वा उदकघटसतं वा वालिकाघटसतं वा दण्डं आरोपेति, मा इध वसीति निक्कड्ढापेति वा, तं खमापेत्वापि यावजीवं सो अनुबन्धितब्बोव, न विजहितब्बो.
७. सुतवासुत्तवण्णना
७. सत्तमे पञ्च ठानानि अज्झाचरितुन्ति पञ्च कारणानि अतिक्कमितुं. पाणन्ति अन्तमसो कुन्थकिपिल्लिकं. अदिन्नन्ति अन्तमसो तिणसलाकम्पि परसन्तकं. थेय्यसङ्खातन्ति थेय्यचित्तेन. सन्निधिकारकं कामे परिभुञ्जितुन्ति सन्निधिं कत्वा ठपेत्वा वत्थुकामकिलेसकामे परिभुञ्जितुं अभब्बो. अकप्पियं कामगुणं सन्धायेतं वुत्तं. बुद्धं पच्चक्खातुन्ति ‘‘न बुद्धो अय’’न्ति एवं पटिक्खिपितुं. धम्मादीसुपि एसेव नयो. एवं ताव अट्ठकथाय आगतं. पाळियं पन इमस्मिं सुत्ते अगतिगमनानि कथितानि.
८-१०. सज्झसुत्तादिवण्णना
८-१०. अट्ठमे बुद्धादीनं पच्चक्खानं कथितं. नवमे पुथुज्जनेन सद्धिं गहितत्ता ‘‘आहुनेय्या’’ति वुत्तं. दसमे गोत्रभूति सोतापत्तिमग्गस्स अनन्तरपच्चयेन सिखापत्तबलवविपस्सनाचित्तेन समन्नागतो. सेसं सब्बत्थ उत्तानत्थमेवाति.
सम्बोधवग्गो पठमो.
२. सीहनादवग्गो
१. सीहनादसुत्तवण्णना
११. दुतियस्स पठमे येन भगवा तेनुपसङ्कमीति ‘‘सचे सत्था चारिकं पक्कमितुकामो अस्स, इमस्मिं काले पक्कमेय्य. हन्दाहं चारिकं गमनत्थाय सत्थारं आपुच्छामी’’ति चिन्तेत्वा भिक्खुसङ्घपरिवुतो उपसङ्कमि. आयस्मा मं, भन्तेति सो किर भिक्खु थेरं महता भिक्खुपरिवारेन गच्छन्तं दिस्वा ‘‘इमे भिक्खू तथागतं पहाय सारिपुत्तं परिवारेत्वा निक्खन्ता, गमनविच्छेदमस्स करिस्सामी’’ति अट्ठाने कोपं बन्धित्वा एवमाह. तत्थ आसज्जाति घट्टेत्वा. अप्पटिनिस्सज्जाति अक्खमापेत्वा अच्चयं अदेसेत्वा. किस्मिं पन सो कारणे आघातं बन्धीति? थेरस्स किर दसबलं वन्दित्वा उट्ठाय गच्छतो चीवरकण्णो तस्स सरीरं फुसि, वातो पहरीतिपि वदन्ति. एत्तकेन आघातं बन्धित्वा थेरं महता परिवारेन गच्छन्तं दिस्वा उसूयमानो ‘‘गमनविच्छेदमस्स करिस्सामी’’ति एवमाह. एहि त्वं भिक्खूति सत्था तस्स भिक्खुनो वचनं सुत्वा ‘‘न तं भिक्खु सारिपुत्तो पहरीति वुत्ते, ‘भन्ते, तुम्हे अत्तनो अग्गसावकस्सेव पक्खं वहथ, न मय्ह’न्ति मयि मनोपदोसं कत्वा अपाये निब्बत्तेय्या’’ति ञत्वा ‘‘सारिपुत्तं पक्कोसापेत्वा इममत्थं पुच्छिस्सामी’’ति एकं भिक्खुं आमन्तेत्वा एवमाह. अवापुरणं आदायाति कुञ्चिकं गहेत्वा. सीहनादन्ति सेट्ठनादं पमुखनादं अप्पटिवत्तियनादं. एवं द्वीहि महाथेरेहि आरोचितो भिक्खुसङ्घो रत्तिट्ठानदिवाट्ठानानि पहाय सत्थु सन्तिकं अगमासि. खीयनधम्मन्ति कथाधम्मं.
गूथगतन्ति गूथमेव. सेसेसुपि एसेव नयो. पथवीसमेनाति अकुज्झनट्ठेन पथविया समानेन. न हि पथवी ‘‘मयि सुचिं निक्खिपन्ती’’ति सोमनस्सं करोति, न ‘‘असुचिं निक्खिपन्ती’’ति दोमनस्सं. मय्हम्पि एवरूपं चित्तन्ति दस्सेति. विपुलेनाति अपरित्तेन. महग्गतेनाति महन्तभावं गतेन. अप्पमाणेनाति वड्ढितप्पमाणेन. अवेरेनाति अकुसलवेरपुग्गलवेररहितेन. अब्यापज्झेनाति निद्दुक्खेन विगतदोमनस्सेन. सो इधाति सो अनुपट्ठितकायानुपस्सनासतिपट्ठानो भिक्खु एवं करेय्य, मादिसो कथं एवरूपं करिस्सति, भन्तेति पठमं सीहनादं नदि. एवं सब्बत्थ योजना वेदितब्बा.
रजोहरणन्ति रजसम्मज्जनचोळकं, पादपुञ्छन्ति, तस्सेव नामं. कळोपिहत्थोति पच्छिहत्थो उक्खलिहत्थो वा. नन्तकवासीति अन्तच्छिन्नपिलोतिकवसनो. सूरतोति सुचिसीलो सोरच्चेन समन्नागतो. सुदन्तोति सुट्ठु दमथं उपगतो. सुविनीतोति सुट्ठु सिक्खितो. न कञ्चि हिंसतीति विसाणादीसु गण्हन्तम्पि पिट्ठिं परिमज्जन्तम्पि न कञ्चि विहेठेति. उसभछिन्नविसाणसमेनाति उसभस्स छिन्नविसाणस्स चित्तसदिसेन.
अट्टीयेय्याति अट्टो पीळितो भवेय्य. हरायेय्याति लज्जेय्य. जिगुच्छेय्याति जिगुच्छं आपज्जेय्य.
मेदकथालिकन्ति मेदकथालिका वुच्चति सूनकारकेहि यूसनिक्खमनत्थाय तत्थ तत्थ कतछिद्दा थालिका. परिहरेय्याति मंसस्स पूरेत्वा उक्खिपित्वा गच्छेय्य. छिद्दावछिद्दन्ति परित्तमहन्तेहि छिद्देहि समन्नागतं. उग्घरन्तन्ति उपरिमुखेहि छिद्देहि निक्खममानयूसं. पग्घरन्तन्ति अधोमुखेहि निक्खममानयूसं. एवमस्स सकलसरीरं यूसमक्खितं भवेय्य. छिद्दावछिद्दन्ति नवहि वणमुखेहि परित्तमहन्त छिद्दं. एवमेत्थ अट्ठमनवमेहि द्वीहि अङ्गेहि थेरो अत्तनो सरीरे निच्छन्दरागतं कथेसि.
अथ खो सो भिक्खूति एवं थेरेन नवहि कारणेहि सीहनादे नदिते अथ सो भिक्खु. अच्चयोति अपराधो. मं अच्चगमाति मं अतिक्कम्म अभिभवित्वा पवत्तो. पतिग्गण्हतूति खमतु. आयतिं संवरायाति अनागते संवरणत्थाय, पुन एवरूपस्स अपराधस्स अकरणत्थाय. तग्घाति एकंसेन. यथाधम्मं पटिकरोसीति यथा धम्मो ठितो, तथेव करोसि, खमापेसीति वुत्तं होति. तं ते मयं पटिग्गण्हामाति तं तव अपराधं मयं खमाम. वुद्धिहेसा भिक्खु अरियस्स विनयेति एसा भिक्खु अरियस्स विनये बुद्धस्स भगवतो सासने वुड्ढि नाम. कतमा? अच्चयं अच्चयतो दिस्वा यथाधम्मं पटिकरित्वा आयतिं संवरापज्जना. देसनं पन पुग्गलाधिट्ठानं करोन्तो यो अच्चयं अच्चयतो दिस्वा यथाधम्मं पटिकरोति, आयतिं संवरं आपज्जतीति आह. फलतीति सचे हि थेरो न खमेय्य, तस्स भिक्खुनो तत्थेव सत्तधा मुद्धा फलेय्य. तस्मा भगवा एवमाह. सचे मं सोति सचे मं अयं भिक्खु खमाहीति एवं वदति. खमतु च मे सोति अयम्पि चायस्मा मय्हं खमतूति एवं थेरो तस्स अच्चयं पटिग्गण्हित्वा सयम्पि तं सत्थु सम्मुखे खमापेसीति.
२. सउपादिसेससुत्तवण्णना
१२. दुतिये सउपादिसेसन्ति सउपादानसेसं. अनुपादिसेसन्ति उपादानसेसरहितं निग्गहणं. मत्तसो कारीति पमाणकारी न परिपूरकारी. न तावायं, सारिपुत्त, धम्मपरियायो पटिभासीति अप्पटिभानं नाम भगवतो नत्थि, न तावाहं इमं धम्मपरियायं कथेसिन्ति अयं पनेत्थ अत्थो. मायिमं धम्मपरियायं सुत्वा पमादं आहरिंसूति ‘‘मयं किर चतूहि अपायेहि मुत्ता’’ति उपरि अरहत्तत्थाय वीरियं अकरोन्ता मा पमादं आपज्जिंसु. पञ्हाधिप्पायेन भासितोति तया पुच्छितपञ्हस्स सभावेन कथितोति दस्सेति. इमेसं पन नवन्नं पुग्गलानं भवेसु छन्दरागविनोदनत्थं एतमेव अत्थुप्पत्तिं कत्वा – ‘‘सेय्यथापि, भिक्खवे, अप्पमत्तकोपि गूथो दुग्गन्धो होति, एवमेव खो ख्वाहं, भिक्खवे, अप्पमत्तकम्पि भवं न वण्णेमि अन्तमसो अच्छरासङ्घातमत्तम्पी’’ति इमं सुत्तं (अ. नि. १.३२१) अभासि. न केवलञ्च एतेसंयेव नवन्नं पुग्गलानं गति निबद्धा, येसं पन कुलानं तीणि सरणानि पञ्च सीलानि एकं सलाकभत्तं एकं पक्खियभत्तं एकं वस्सावासिकं एका पोक्खरणी एको आवासो, एवरूपानि निबद्धपुञ्ञानि अत्थि. तेसम्पि गति निबद्धा, सोतापन्नसदिसानेव तानि कुलानि.
३. कोट्ठिकसुत्तवण्णना
१३. ततिये दिट्ठधम्मवेदनीयन्ति इमस्मिं येवत्तभावे विपच्चनककम्मं. सम्परायवेदनीयन्ति दुतिये अत्तभावे विपच्चनककम्मं. सुखवेदनीयन्ति सुखवेदनाजनककम्मं. दुक्खवेदनीयन्ति दुक्खवेदनाजनककम्मं. परिपक्कवेदनीयन्ति लद्धविपाकवारं. अपरिपक्कवेदनीयन्ति अलद्धविपाकवारं. बहुवेदनीयन्ति बहुविपाकदायकं. अप्पवेदनीयन्ति न बहुविपाकदायकं. अवेदनीयन्ति विपाकवेदनाय अदायकं. इमस्मिं सुत्ते वट्टविवट्टं कथितं.
४. समिद्धिसुत्तवण्णना
१४. चतुत्थे समिद्धीति अत्तभावसमिद्धताय एवंलद्धनामो थेरस्स सद्धिविहारिकत्थेरो. किमारम्मणाति किंपच्चया. सङ्कप्पवितक्काति सङ्कप्पभूता वितक्का. नामरूपारम्मणाति नामरूपपच्चया. इमिना चत्तारो अरूपक्खन्धा भूतुपादायरूपञ्च वितक्कानं पच्चयोति दस्सेति. क्व नानत्तं गच्छन्तीति कस्मिं ठाने नानासभावतं वेमत्तं गच्छन्ति. धातुसूति रूपधातुआदीसु. अञ्ञोयेव हि रूपवितक्को, अञ्ञे सद्दवितक्कादयोति. फस्ससमुदयाति सम्पयुत्तफस्सपच्चया. वेदनासमोसरणाति तिस्सो वेदना समोसरणा. एत्तकेन कुसलाकुसलमिस्सका कथिता. समाधिप्पमुखातिआदयो पन अपचयपक्खिकाति वेदितब्बा. तत्थ पुब्बङ्गमट्ठेन जेट्ठकट्ठेन वा समाधि पमुखं एतेसन्ति समाधिप्पमुखा. जेट्ठककारणट्ठेन सति अधिपतेय्या एतेसन्ति सताधिपतेय्या. मग्गपञ्ञा उत्तरा एतेसन्ति पञ्ञुत्तरा. फलविमुत्तिं पत्वा सारप्पत्ता होन्तीति विमुत्तिसारा. आरम्मणवसेन अमतं निब्बानं ओगाहित्वा तत्थ पतिट्ठिताति अमतोगधा. तेन च मा मञ्ञीति तेन विस्सज्जनेन ‘‘अहं अग्गसावकेन पुच्छिते पञ्हे विस्सज्जेसि’’न्ति मा मानं वा दप्पं वा अकासि.
५-६. गण्डसुत्तादिवण्णना
१५-१६. पञ्चमे तीणि चत्तारि वस्सानि वस्सगणा, अनेके वस्सगणा उप्पन्ना अस्साति अनेकवस्सगणिको. तस्सस्सूति तस्स भवेय्युं. अभेदनमुखानीति न केनचि भिन्दित्वा कतानि, केवलं कम्मसमुट्ठितानेव वणमुखानि. जेगुच्छियंयेवाति जिगुच्छितब्बमेव पटिकूलमेव. चातुमहाभूतिकस्साति चतुमहाभूतमयस्स. ओदनकुम्मासूपचयस्साति ओदनेन चेव कुम्मासेन च उपचितस्स वड्ढितस्स. अनिच्चुच्छादनपरिमद्दनभेदनविद्धंसनधम्मस्साति हुत्वा अभावट्ठेन अनिच्चधम्मस्स, दुग्गन्धविघातत्थाय तनुविलेपनेन उच्छादनधम्मस्स, अङ्गपच्चङ्गाबाधविनोदनत्थाय खुद्दकसम्बाहनेन परिमद्दनधम्मस्स, दहरकाले वा ऊरूसु सयापेत्वा गब्भवासेन दुस्सण्ठितानं तेसं तेसं अङ्गपच्चङ्गानं सण्ठानसम्पादनत्थं अञ्छनपीळनादिवसेन परिमद्दनधम्मस्स, एवं परिहरितस्सापि च भेदनविद्धंसनधम्मस्स, भिज्जनविकिरणसभावस्सेवाति अत्थो. एत्थ च अनिच्चपदेन चेव भेदनविद्धंसनपदेहि चस्स अत्थङ्गमो कथितो, सेसेहि समुदयो. निब्बिन्दथाति उक्कण्ठथ पजहथ इमं कायन्ति दस्सेति. एवमिमस्मिं सुत्ते बलवविपस्सना कथिता. छट्ठं वुत्तनयमेव. सञ्ञासीसेन पनेत्थ ञाणमेव कथितं.
७-८. कुलसुत्तादिवण्णना
१७-१८. सत्तमे न मनापेन पच्चुट्ठेन्तीति मनवड्ढनेन मनं अल्लीयनाकारेन आसना वुट्ठाय पच्चुग्गमनं न करोन्ति. न मनापेन अभिवादेन्तीति न पञ्चपतिट्ठितेन वन्दन्ति. असक्कच्चं देन्तीति अचित्तीकारेन देन्ति. नो सक्कच्चन्ति सहत्था न देन्ति. न उपनिसीदन्ति धम्मसवनायाति ‘‘धम्मं सुणिस्सामा’’ति न समीपे निसीदन्ति. न सुस्सूसन्तीति घटपिट्ठे आसित्तउदकं विय विवट्टेत्वा गच्छति. अट्ठमे वेनेय्यज्झासयवसेन मेत्ताभावनं पक्खिपित्वा नवङ्गसमन्नागतोति वुत्तं.
९. देवतासुत्तवण्णना
१९. नवमे विप्पटिसारिनियोति विप्पटिसारितं मङ्कुभावं आपज्जिम्ह. हीनं कायन्ति उपरिदेवलोकं उपादाय हेट्ठिमो हीनोति वुच्चति. नो च खो यथासत्ति यथाबलं संविभजिम्हाति अत्तनो सत्तिया च बलस्स च अनुरूपेन सीलवन्तानं संविभागं कत्वा न भुञ्जिम्हा.
१०. वेलामसुत्तवण्णना
२०. दसमे अपि नु ते, गहपति, कुले दानं दीयतीति नयिदं भगवा भिक्खुसङ्घस्स दानं सन्धाय पुच्छति. सेट्ठिस्स हि घरे भिक्खुसङ्घस्स निच्चं पणीतदानं दीयति, न तं सत्था न जानाति. लोकियमहाजनस्स पन दिय्यमानदानं अत्थि, तं लूखं होति, सेट्ठिस्स चित्तं न पीणेति. तं पुच्छामीति पुच्छति. कणाजकन्ति सकुण्डकभत्तं, सकुण्डकेहिपि कणिकतण्डुलेहेव पक्कं. बिळङ्गदुतियन्ति कञ्जियदुतियं. असक्कच्चं देतीति असक्करित्वा देति. अचित्तीकत्वाति अचित्तीकारेन दक्खिणेय्य अगारवेन देति. असहत्था देतीति सहत्थेन अदत्वा परहत्थेन देति, आणत्तिमत्तमेव करोतीति अत्थो. अपविद्धं देतीति न निरन्तरं देति, संवच्छरिकं सोण्डबलि विय होति. अनागमनदिट्ठिको देतीति न कम्मञ्च फलञ्च सद्दहित्वा देति.
यत्थ यत्थाति तीसु कुलसम्पदासु यस्मिं यस्मिं कुले. न उळाराय भत्तभोगायातिआदीसु नानग्गरससुगन्धसालिभोजने उपनीते चित्तं न नमति, ‘‘हरथेतं रोगवड्ढन’’न्ति वत्वा येन वा तेन वा डाकेन सद्धिं सकुण्डकभत्तं अमतं विय सम्पियायमानो भुञ्जति. कासिकादीसु वरवत्थेसु उपनीतेसु ‘‘हरथेतानि निवासेन्तस्स पटिच्छादेतुम्पि न सक्कोन्ति, गत्तेसुपि न सण्ठहन्ती’’ति वत्वा नाळिकेरसाटकमूलतचसदिसानि पन थूलवत्थानि ‘‘इमानि निवासेन्तो निवत्थभावम्पि जानाति, पटिच्छादेतब्बम्पि पटिच्छादेन्ती’’ति सम्पियायमानो निवासेति. हत्थियानअस्सयानरथयानसुवण्णसिविकादीसु उपनीतेसु ‘‘हरथेतानि चलाचलानि, न सक्का एत्थ निसीदितु’’न्ति वत्वा जज्जररथके उपनीते ‘‘अयं निच्चलो, एत्थ सुखं निसीदितु’’न्ति तं सादियति. न उळारेसु पञ्चसु कामगुणेसूति अलङ्कतपटियत्ता रूपवतियो इत्थियो दिस्वा ‘‘यक्खिनियो मञ्ञे, एता खादितुकामा, किं एताही’’ति यथाफासुकेनेव वीतिनामेति. न सुस्सूसन्तीति सोतुं न इच्छन्ति, न सद्दहन्तीति अत्थो. न सोतं ओदहन्तीति कथितस्स सवनत्थं न सोतपसादं ओदहन्ति. सक्कच्चन्तिआदीनि वुत्तविपरियायेन वेदितब्बानि.
वेलामोति जातिगोत्तरूपभोगसद्धापञ्ञादीहि मरियादवेलं अतिक्कन्तेहि उळारेहि गुणेहि समन्नागतत्ता एवंलद्धनामो. सो एवरूपं दानं अदासि महादानन्ति एत्थ अयं अनुपुब्बीकथा – सो किर अतीते बाराणसियं पुरोहितगेहे पटिसन्धिं गण्हि, वेलामकुमारोतिस्स नामं अकंसु. सो सोळसवस्सकाले बाराणसिराजकुमारेन सद्धिं सिप्पुग्गहणत्थं तक्कसिलं अगमासि. ते उभोपि दिसापामोक्खस्स आचरियस्स सन्तिके सिप्पं पट्ठपयिंसु. यथा च ते, एवं अञ्ञेपि जम्बुदीपे चतुरासीतिसहस्सराजकुमारा. बोधिसत्तो अत्तना गहितट्ठाने पिट्ठिआचरियो हुत्वा चतुरासीति राजकुमारसहस्सानि सिक्खापेति, सयम्पि सोळसवस्सेहि गहेतब्बसिप्पं तीहि वस्सेहि उग्गण्हि. आचरियो ‘‘वेलामकुमारस्स सिप्पं पगुण’’न्ति ञत्वा, ‘‘ताता, वेलामो मया ञातं सब्बं जानाति, तुम्हे सब्बेपि समग्गा गन्त्वा एतस्स सन्तिके सिप्पं उग्गण्हथा’’ति चतुरासीति कुमारसहस्सानि बोधिसत्तस्स निय्यादेसि.
बोधिसत्तो आचरियं वन्दित्वा चतुरासीति कुमारसहस्सपरिवारो निक्खमित्वा एकं आसन्ननगरं पत्वा नगरसामिकं राजकुमारं उग्गण्हापेत्वा तस्स सिप्पे पगुणे जाते तं तत्थेव निवत्तेसि. एतेनुपायेन चतुरासीति नगरसहस्सानि गन्त्वा चतुरासीतिया राजकुमारानं सिप्पं पगुणं कारेत्वा तस्मिं तस्मिं नगरे तं तं निवत्तेत्वा बाराणसिराजकुमारं आदाय बाराणसिं पच्चागञ्छि. मनुस्सा कुमारं परियोसितसिप्पं रज्जे अभिसिञ्चिंसु, वेलामस्स पुरोहितट्ठानं अदंसु. तेपि चतुरासीतिसहस्सराजकुमारा सकेसु सकेसु रज्जेसु अभिसेकं पत्वा अनुसंवच्छरं बाराणसिरञ्ञो उपट्ठानं आगच्छन्ति. ते राजानं दिस्वा वेलामस्स सन्तिकं गन्त्वा, ‘‘आचरिय, अम्हे रज्जेसु पतिट्ठिता, वदेय्याथ येनत्थो’’ति वत्वा गच्छन्ति. तेसं गमनागमनकाले सकटसन्दमानिकगाविगोणकुक्कुटसूकरादयो गण्हन्तानं जनपदो अतिविय उपद्दुतो होति, महाजनो सन्निपतित्वा राजङ्गणे कन्दति.
राजा वेलामं पक्कोसित्वा, ‘‘आचरिय, उपद्दुतो जनपदो, राजानो गमनागमनकाले महाविलोपं करोन्ति, मनुस्सा सन्धारेतुं न सक्कोन्ति, जनपदपीळाय उपसमं एकं उपायं करोथा’’ति. साधु महाराज, उपायं करिस्सामि, तुम्हाकं यत्तकेन जनपदेन अत्थो, तं परिच्छिन्दित्वा गण्हथाति. राजा तथा अकासि. वेलामो चतुरासीतिया राजसहस्सानं जनपदे विचारेत्वा चक्कनाभियं अरे विय रञ्ञो जनपदस्मिं ओरोपेसि. ततो पट्ठाय ते राजानो आगच्छन्तापि गच्छन्तापि अत्तनो अत्तनो जनपदेनेव सञ्चरन्ति, अम्हाकं जनपदोति विलोपं न करोन्ति. राजगारवेन रञ्ञो जनपदम्पि न पीळेन्ति. जनपदा सन्निसिन्ना निस्सद्दा निरवा अहेसुं. सब्बे राजानो हट्ठतुट्ठा ‘‘येन वो, आचरिय, अत्थो, तं अम्हाकं वदेथा’’ति पवारयिंसु.
वेलामो सीसंन्हातो अत्तनो अन्तोनिवेसने सत्तरतनपरिपूरानं गब्भानं द्वारानि विवरापेत्वा याव सत्तमा कुलपरिवट्टा ठपितं धनं ओलोकेत्वा आयवयं उपधारेत्वा ‘‘मया सकलजम्बुदीपं खोभेन्तेन दानं दातुं वट्टती’’ति रञ्ञो आरोचेत्वा गङ्गातीरे द्वादसयोजनिका उद्धनपन्तियो कारेत्वा तस्मिं तस्मिं ठाने सप्पिमधुफाणिततेलतिलतण्डुलादीनं ठपनत्थाय महाकोट्ठागारानि पतिट्ठापेत्वा ‘‘एकेकस्मिं ठाने एत्तका एत्तका जना संविदहथ, यंकिञ्चि मनुस्सानं लद्धब्बं नाम अत्थि, ततो एकस्मिम्पि असति मय्हं आरोचेय्याथा’’ति मनुस्से संविधाय ‘‘असुकदिवसतो पट्ठाय वेलामब्राह्मणस्स दानं भुञ्जन्तू’’ति नगरे भेरिं चरापेत्वा ‘‘दानग्गं परिनिट्ठित’’न्ति दानयुत्तेहि आरोचिते सहस्सग्घनकं वत्थं निवासेत्वा पञ्चसतग्घनकं एकंसं कत्वा सब्बालङ्कारभूसितो दानवीमंसनत्थाय फलिकवण्णस्स उदकस्स सुवण्णभिङ्गारं पूरेत्वा ‘‘इमस्मिं लोके सचे इमं दानं पटिग्गहेतुं युत्तरूपा दक्खिणेय्यपुग्गला अत्थि, इदं उदकं निक्खमित्वा पथविं गण्हातु. सचे नत्थि, एवमेव तिट्ठतू’’ति सच्चकिरियं कत्वा भिङ्गारं अधोमुखं अकासि. उदकं धमकरणेन गहितं विय अहोसि. बोधिसत्तो ‘‘सुञ्ञो वत, भो, जम्बुदीपो, एकपुग्गलोपि दक्खिणं पटिग्गहेतुं युत्तरूपो नत्थी’’ति विप्पटिसारं अकत्वा ‘‘सचे दायकस्स वसेनायं दक्खिणा विसुज्झिस्सति, उदकं निक्खमित्वा पथविं गण्हातू’’ति चिन्तेसि. फलिकवण्णसदिसं उदकं निक्खमित्वा पथविं गण्हि. ‘‘इदानि दानं दस्सामी’’ति दानग्गं पत्वा दानं ओलोकेत्वा यागुवेलाय यागुं, खज्जकवेलाय खज्जकं, भोजनवेलाय भोजनं दापेसि. एतेनेव नीहारेन दिवसे दिवसे दानं दीयति.
तस्मिं खो पन दानग्गे ‘‘इदं नाम अत्थि, इदं नाम नत्थी’’ति वत्तब्बं नत्थि. इदानि तं दानं एत्तकमत्तेनेव न निट्ठं गमिस्सतीति रत्तसुवण्णं नीहरापेत्वा सुवण्णपातियो कारेत्वा चतुरासीतिसुवण्णपातिसहस्सादीनं अत्थाय चतुरासीतिराजसहस्सानं सासनं पहिणि. राजानो ‘‘चिरस्सं वत मयं आचरियेन अनुग्गहिता’’ति सब्बं सम्पादेत्वा पेसेसुं. दाने दिय्यमानेयेव सत्त वस्सानि सत्त मासा अतिक्कन्ता. अथ ब्राह्मणो ‘‘हिरञ्ञं भाजेत्वा दानं दस्सामी’’ति महन्ते ओकासे दानं सज्जापेसि. सज्जापेत्वा चतुरासीति सुवण्णपातिसहस्सानि आदिं कत्वा कोटितो पट्ठाय अदासि.
तत्थ रूपियपूरानीति रजततट्टिरजतफालरजतमासकेहि पूरानि. पातियो पन खुद्दिकाति न सल्लक्खेतब्बा, एककरीसप्पमाणे भूमिभागे चतस्सोव पातियो ठपयिंसु. पातिमकुळं नवरतनं होति, मुखवट्टितो पट्ठाय अट्ठरतनं, पातिमुखवट्टिया छयुत्तो आजञ्ञरथो अनुपरियायति, ददमानो पातिया बाहिरन्तेन वग्गवग्गे पटिग्गाहके ठपेत्वा पठमं पातिया पक्खित्तं दत्वा पच्छा सन्धिसन्धितो वियोजेत्वा पातिन्ति एवं चतुरासीति पातिसहस्सानि अदासि. रूपियपातिआदीसुपि एसेव नयो. एत्थपि च सुवण्णपूरानीति सुवण्णतट्टिसुवण्णफालसुवण्णमासकेहि पूरानि. हिरञ्ञपूरानीति सत्तविधरतनपूरानि. सोवण्णालङ्कारानीति सुवण्णालङ्कारानि. कंसूपधारणानीति रजतमयखीरपटिच्छकानि. तासं पन धेनूनं सिङ्गानि सुवण्णकोसकपरियोनद्धानि अहेसुं, गीवाय सुमनदामं पिळन्धिंसु, चतूसु पादेसु नुपूरानि, पिट्ठियं वरदुकूलं पारुतं, कण्ठे सुवण्णघण्टं बन्धिंसु. वत्थकोटिसहस्सानीति लोकवोहारतो वीसतिवत्थयुगानि एका कोटि, इध पन दस साटकाति वुत्तं. खोमसुखुमानन्तिआदिम्हि खोमादीसु यं यं सुखुमं, तं तदेव अदासि. यानि पनेतानि इत्थिदानं उसभदानं मज्जदानं समज्जादानन्ति अदानसम्मतानि, तानिपि एस ‘‘वेलामस्स दानमुखे इदं नाम नत्थी’’ति वचनपथं पच्छिन्दितुं परिवारत्थाय अदासि. नज्जो मञ्ञे विस्सन्दन्तीति नदियो विय विस्सन्दन्ति.
इमिना सत्था वेलामस्स दानं कथेत्वा, ‘‘गहपति, एतं महादानं नाञ्ञो अदासि, अहं अदासिं. एवरूपं पन दानं ददन्तोपि अहं पटिग्गहेतुं युत्तरूपं पुग्गलं नालत्थं, त्वं मादिसे बुद्धे लोकस्मिं दिट्ठमाने दानं ददमानो कस्मा चिन्तेसी’’ति सेट्ठिस्स देसनं वड्ढेन्तो सिया खो पन तेतिआदिमाह. ननु च यानि तदा अहेसुं रूपवेदनासञ्ञासङ्खारविञ्ञाणानि, तानि निरुद्धानि? कस्मा ‘‘अहं तेन समयेन वेलामो ब्राह्मणो’’ति आहाति? पवेणिया अविच्छिन्नत्ता. तानि हि रूपादीनि निरुज्झमानानि इमेसं पच्चये दत्वा निरुद्धानि अपरापरं अविच्छिन्नं पवेणिं गहेत्वा एवमाह. न तं कोचि दक्खिणं सोधेतीति कोचि समणो वा ब्राह्मणो वा देवो वा मारो वा उट्ठाय तं दक्खिणं सोधेतीति वत्तब्बो नाहोसि. तञ्हि दक्खिणं सोधेन्तो उत्तमकोटिया बुद्धो, हेट्ठिमकोटिया धम्मसेनापतिसारिपुत्तत्थेरसदिसो सावको सोधेय्य.
दिट्ठिसम्पन्नन्ति दस्सनसम्पन्नं सोतापन्नं. इदं ततो महप्फलतरन्ति इदं सोतापन्नस्स दिन्नदानं लोकियमहाजनस्स सत्तमासाधिकानि सत्त संवच्छरानि एत्तकं हिरञ्ञसुवण्णं परिच्चजन्तेन दिन्नदानतो महप्फलं.
यो च सतं दिट्ठिसम्पन्नानन्ति एत्थ एकस्स सकदागामिस्स वसेन एकुत्तरसतं सोतापन्ने कत्वा सोतापन्नगणना वेदितब्बा. इमिना उपायेन सब्बवारेसु हेट्ठा हेट्ठा आगते अनन्तरेन सतगुणं कत्वा पुग्गलगणना वेदितब्बा.
बुद्धप्पमुखन्ति एत्थ सम्मासम्बुद्धं सङ्घत्थेरं कत्वा निसिन्नो सङ्घो बुद्धप्पमुखो सङ्घोति वेदितब्बो. चातुद्दिसं सङ्घं उद्दिस्साति एत्थ चातुद्दिसं सङ्घं उद्दिस्स कतविहारो नाम यत्थ चेतियं पतिट्ठितं होति, धम्मस्सवनं करीयति, चतूहि दिसाहि अनुदिसाहि च भिक्खू आगन्त्वा अप्पटिपुच्छित्वायेव पादे धोवित्वा कुञ्चिकाय द्वारं विवरित्वा सेनासनं पटिजग्गित्वा वसित्वा यथाफासुकं गच्छन्ति. सो अन्तमसो चतुरतनिया पण्णसालापि होतु, चातुद्दिसं सङ्घं उद्दिस्स कतविहारोत्वेव वुच्चति.
सरणं गच्छेय्याति एत्थ मग्गेनागतं अनिवत्तनसरणं अधिप्पेतं. अपरे पनाहु – अत्तानं निय्यादेत्वा दिन्नत्ता सरणागमनं ततो महप्फलतरन्ति वुत्तं. सिक्खापदानि समादियेय्याति पञ्च सीलानि गण्हेय्य. सीलम्पि मग्गेन आगतं अनिवत्तनसीलमेव कथितं. अपरे पनाहु – सब्बसत्तानं अभयदानस्स दिन्नत्ता सीलं ततो महप्फलतरन्ति वुत्तं. गन्धोहनमत्तन्ति गन्धऊहनमत्तं, द्वीहङ्गुलीहि गण्डपिण्डं गहेत्वा उपसिङ्घनमत्तं. अपरे पन ‘‘गद्दोहनमत्त’’न्ति पाळिं वत्वा गाविया एकवारं थनअञ्छनमत्तन्ति अत्थं वदन्ति. मेत्तचित्तन्ति सब्बसत्तानं हितानुफरणचित्तं. तं पन अप्पनावसेनेव गहितं. अनिच्चसञ्ञन्ति मग्गस्स अनन्तरपच्चयभावेन सिखापत्तबलवविपस्सनं.
उपमातो पन इमानि दानादीनि पुञ्ञानि एवं वेदितब्बानि – सचेपि हि जम्बुदीपं भेरितलसदिसं समतलं कत्वा कोटितो पट्ठाय पल्लङ्के अत्थरित्वा अरियपुग्गले निसीदापेय्य, तत्थ सोतापन्नानं दस पन्तियो अस्सु, सकदागामीनं पञ्च, अनागामीनं अड्ढतेय्या, खिणासवानं दियड्ढा, पच्चेकबुद्धानं एका पन्ति भवेय्य, सम्मासम्बुद्धो एककोव. एत्तकस्स जनस्स दिन्नदानतो सम्मासम्बुद्धस्स दिन्नमेव महप्फलं. इतरं पन –
‘‘विहारदानं पणिपातो, सिक्खा मेत्ताय भावना;
खयतो सम्मसन्तस्स, कलं नाग्घति सोळसिं’’.
तेनेव भगवा परिनिब्बानसमये ‘‘धम्मानुधम्मप्पटिपत्ति अनुत्तरा पूजा’’ति आह. सेसं सब्बत्थ उत्तानत्थमेवाति.
सीहनादवग्गो दुतियो.
३. सत्तावासवग्गो
१. तिठानसुत्तवण्णना
२१. ततियस्स पठमे उत्तरकुरुकाति उत्तरकुरुवासिनो. अधिग्गण्हन्तीति अधिभवन्ति, अधिका विसिट्ठा जेट्ठका होन्ति. अममाति नित्तण्हा. अट्ठकथायं पन निद्दुक्खाति वुत्तं. अपरिग्गहाति ‘‘इदं मय्ह’’न्ति परिग्गहरहिता. नियतायुकाति तेसञ्हि निबद्धं आयु वस्ससहस्समेव, गतिपि निबद्धा, ततो चवित्वा सग्गेयेव निब्बत्तन्ति. सतिमन्तोति देवतानञ्हि एकन्तसुखिताय सति थिरा न होति, नेरयिकानं एकन्तदुक्खिताय. इमेसं पन वोकिण्णसुखदुक्खत्ता सति थिरा होति. इध ब्रह्मचरियवासोति जम्बुदीपे बुद्धपच्चेकबुद्धानं उप्पज्जनतो अट्ठङ्गिकमग्गब्रह्मचरियवासोपि इधेव होति.
२. अस्सखळुङ्कसुत्तवण्णना
२२. दुतिये जवसम्पन्नोति पदजवेन सम्पन्नो. न वण्णसम्पन्नोति न सरीरवण्णेन सम्पन्नो. पुरिसखळुङ्केसु जवसम्पन्नोति ञाणजवेन सम्पन्नो. न वण्णसम्पन्नोति न गुणवण्णेन सम्पन्नो. सेसं पाळिनयेनेव वेदितब्बं. यञ्हेत्थ वत्तब्बं सिया, तं तिकनिपातवण्णनायं वुत्तमेव.
३. तण्हामूलकसुत्तवण्णना
२३. ततिये तण्हं पटिच्चाति द्वे तण्हा एसनतण्हा एसिततण्हा च. याय तण्हाय अजपथसङ्कुपथादीनि पटिपज्जित्वा भोगे एसति गवेसति, अयं एसनतण्हा नाम. या तेसु एसितेसु गवेसितेसु पटिलद्धेसु तण्हा, अयं एसिततण्हा नाम. इध पन एसनतण्हा दट्ठब्बा. परियेसनाति रूपादिआरम्मणपरियेसना. सा हि एसनतण्हाय सति होति. लाभोति रूपादिआरम्मणपटिलाभो. सो हि परियेसनाय सति होति.
विनिच्छयो पन ञाणतण्हादिट्ठिवितक्कवसेन चतुब्बिधो. तत्थ ‘‘सुखविनिच्छयं जञ्ञा, सुखविनिच्छयं ञत्वा अज्झत्तं सुखमनुयुञ्जेय्या’’ति (म. नि. ३.३२३) अयं ञाणविनिच्छयो. ‘‘विनिच्छयाति द्वे विनिच्छया तण्हाविनिच्छयो च दिट्ठिविनिच्छयो चा’’ति (महानि. १०२) एवं आगतानि अट्ठसततण्हाविचरितानि तण्हाविनिच्छयो. द्वासट्ठि दिट्ठियो दिट्ठिविनिच्छयो. ‘‘छन्दो खो, देवानमिन्द, वितक्कनिदानो’’ति (दी. नि. २.३५८) इमस्मिं पन सुत्ते इध विनिच्छयोति वुत्तो वितक्कोयेव आगतो. लाभं लभित्वा हि इट्ठानिट्ठं सुन्दरासुन्दरं वितक्केनेव विनिच्छिनन्ति ‘‘एत्तकं मे रूपारम्मणत्थाय भविस्सति, एत्तकं सद्धारम्मणत्थाय, एत्तकं मय्हं भविस्सति, एत्तकं परस्स, एत्तकं परिभुञ्जिस्सामि, एत्तकं निदहिस्सामी’’ति. तेन वुत्तं – लाभं पटिच्च विनिच्छयोति.
छन्दरागोति एवं अकुसलवितक्केन वितक्किते वत्थुस्मिं दुब्बलरागो च बलवरागो च उप्पज्जति. इदञ्हि इध छन्दोति दुब्बलरागस्साधिवचनं. अज्झोसानन्ति अहं ममन्ति बलवसन्निट्ठानं. परिग्गहोति तण्हादिट्ठिवसेन परिग्गहकरणं. मच्छरियन्ति परेहि साधारणभावस्स असहनता. तेनेवस्स पोराणा एवं वचनत्थं वदन्ति – ‘‘इदं अच्छरियं मय्हमेव होतु, मा अञ्ञस्स अच्छरियं होतूति पवत्तत्ता मच्छरियन्ति वुच्चती’’ति. आरक्खोति द्वारपिदहनमञ्जूसागोपनादिवसेन सुट्ठु रक्खनं. अधिकरोतीति अधिकरणं, कारणस्सेतं नामं. आरक्खाधिकरणन्ति भावनपुंसकं, आरक्खाहेतूति अत्थो. दण्डादानादीसु परनिसेधनत्थं दण्डस्स आदानं दण्डादानं. एकतो धारादिनो सत्थस्स आदानं सत्थादानं. कलहोति कायकलहोपि वाचाकलहोपि. पुरिमो विग्गहो, पच्छिमो विवादो (दी. नि. अट्ठ. २.१०३). तुवंतुवन्ति अगारववसेन तुवंतुवंवचनं.
४. सत्तावाससुत्तवण्णना
२४. चतुत्थे सत्तावासाति सत्तानं आवासा, वसनट्ठानानीति अत्थो. तत्थ सुद्धावासापि सत्तावासोव, असब्बकालिकत्ता पन न गहिता. सुद्धावासा हि बुद्धानं खन्धावारट्ठानसदिसा, असङ्खेय्यकप्पे बुद्धेसु अनिब्बत्तेसु तं ठानं सुञ्ञं होति. इति असब्बकालिकत्ता न गहिता. सेसमेत्थ विञ्ञाणट्ठितीसु वुत्तनयेनेव वेदितब्बं.
५. पञ्ञासुत्तवण्णना
२५. पञ्चमे यतोति यस्मिं काले. सुपरिचितं होतीति सुट्ठु उपचितं सुवड्ढितं होति. कल्लं वचनायाति युत्तं वत्तुं. वीतरागन्ति विगतरागं. असरागधम्मन्ति न सरज्जनसभावं. अनावत्तिधम्मन्ति अनावत्तनसभावं अनिब्बत्तारहं, अप्पटिसन्धिकभावेनेव निरुज्झनसभावन्ति अत्थो. इमस्मिं सुत्ते खीणासवोव कथितो.
६. सिलायूपसुत्तवण्णना
२६. छट्ठे चन्दिकापुत्तोति मातु नामवसेन पञ्ञातो चन्दिकापुत्तत्थेरो. चेतसा चित्तं होतीति चित्तवारपरियायेन चित्तवारपरियायो चितो वड्ढितो होति. चेतसा चित्तं सुपरिचितन्ति चित्तवारपरियायेन चित्तवारपरियायो उपरूपरि सुचितो सुवड्ढितो होति. नेवस्स चित्तं परियादियन्तीति तानि आरम्मणानि तस्स खीणासवस्स चित्तुप्पादं गहेत्वा खेपेत्वा ठातुं न सक्कोन्ति. अमिस्सीकतन्ति तानि आरम्मणानि अनल्लीनत्ता तेहि अमिस्सीकतं. आनेञ्जप्पत्तन्ति अनिञ्जनभावं निप्फन्दनभावं पत्तं.
सिलायूपोति सिलाथम्भो. सोळसकुक्कुकोति दीघतो सोळसहत्थो. हेट्ठानेमङ्गमाति आवाटस्स हेट्ठागता. उपरि नेमस्साति उपरि आवाटस्स. सुनिखातत्ताति अयमुसलेहि कोट्टेत्वा कोट्टेत्वा सुट्ठु निखातत्ता. एवमेव खोति एत्थ सिलायूपो विय खीणासवो दट्ठब्बो, महावाता विय छसु द्वारेसु उप्पज्जनका किलेसा, चतूहि दिसाहि आगन्त्वा वातानं सिलायूपं चालेतुं असमत्थभावो विय छसु द्वारेसु उप्पज्जनककिलेसानं खीणासवस्स चित्तं चालेतुं असमत्थभावो वेदितब्बो. इमस्मिम्पि सुत्ते खीणासवोव कथितो.
७-८. वेरसुत्तद्वयवण्णना
२७-२८. सत्तमे भयं वेरं पसवतीति चित्तुत्रासभयञ्च पुग्गलवेरञ्च पटिलभति. चेतसिकन्ति चित्तनिस्सितं. दुक्खन्ति कायवत्थुकं. दोमनस्सन्ति पटिघसम्पयुत्तदुक्खं. इमस्मिं सुत्ते सोतापत्तिमग्गो कथितो. अट्ठमं भिक्खुसङ्घस्स कथितं, इमस्मिं पन सोतापन्नोव कथितोति वुत्तं.
९. आघातवत्थुसुत्तवण्णना
२९. नवमे आघातवत्थूनीति आघातकारणानि. आघातं बन्धतीति कोपं बन्धति उप्पादेति.
१०-११. आघातपटिविनयसुत्तादिवण्णना
३०-३१. दसमे आघातपटिविनयाति आघातस्स पटिविनयकारणानि. तं कुतेत्थ लब्भाति ‘‘तं अनत्थचरणं मा अहोसी’’ति एतस्मिं पुग्गले कुतो लब्भा, केन कारणेन सक्का लद्धुं, ‘‘परो नाम परस्स अत्तनो चित्तरुचिया अनत्थं करोती’’ति एवं चिन्तेत्वा आघातं पटिविनेति. अथ वा सचाहं कोपं करेय्यं, तं कोपकरणं एत्थ पुग्गले कुतो लब्भा, केन कारणेन लद्धब्बन्ति अत्थो. कुतो लाभातिपि पाठो. सचाहं एत्थ कोपं करेय्यं, तस्मिं मे कोपकरणे कुतो लाभा लाभा, नाम के सियुन्ति अत्थो. इमस्मिञ्च अत्थे तन्ति निपातमत्तमेव होति. एकादसमे अनुपुब्बनिरोधाति अनुपटिपाटिनिरोधा. सेसं सब्बत्थ उत्तानत्थमेवाति.
सत्तावासवग्गो ततियो.
४. महावग्गो
१-२. अनुपुब्बविहारसुत्तादिवण्णना
३२-३३. चतुत्थस्स पठमे अनुपुब्बविहाराति अनुपटिपाटिया समापज्जितब्बविहारा. दुतिये यत्थ कामा निरुज्झन्तीति यस्मिं ठाने कामा वूपसम्मन्ति. निरोधेत्वाति अप्पटिवत्ते कत्वा. निच्छाताति तण्हादिट्ठिच्छातानं अभावेन निच्छाता. निब्बुताति अत्तपरितापनकिलेसानं अभावेन निब्बुता. तिण्णाति कामतो तिण्णा. पारंगताति कामे पारं गता. तदङ्गेनाति तेन झानङ्गेन. एत्थ कामा निरुज्झन्तीति एत्थ पठमज्झाने कामा निरुज्झन्ति. ते चाति ये पठमज्झानं समापज्जन्ति, ते कामे निरोधेत्वा निरोधेत्वा विहरन्ति नाम. पञ्जलिकोति पग्गहितअञ्जलिको हुत्वा. पयिरुपासेय्याति उपट्ठापेय्य. इमिना उपायेन सब्बत्थ अत्थो वेदितब्बो.
३. निब्बानसुखसुत्तवण्णना
३४. ततिये उदायीति लाळुदायित्थेरो. एतदेव ख्वेत्थाति एतदेव खो एत्थ. कामसहगताति कामनिस्सिता. समुदाचरन्तीति मनोद्वारे सञ्चरन्ति. आबाधायाति आबाधनाय पीळनाय. परियायेनाति कारणेन. एवं सब्बवारेसु अत्थो वेदितब्बो. इमस्मिं सुत्ते अवेदयितसुखं नाम कथितं.
४. गावीउपमासुत्तवण्णना
३५. चतुत्थे पब्बतेय्याति पब्बतचारिनी. न सुप्पतिट्ठितं पतिट्ठापेत्वाति यथा सुप्पतिट्ठिता होति, एवं न पतिट्ठापेत्वा. तं निमित्तन्ति तं पठमज्झानसङ्खातं निमित्तं. न स्वाधिट्ठितं अधिट्ठातीति यथा सुट्ठु अधिट्ठितं होति, न एवं अधिट्ठाति. अनभिहिंसमानोति अपोथेन्तो अविहेठेन्तो. मुदु चित्तं होति कम्मञ्ञन्ति यथा विपस्सनाचित्तं लोकुत्तरमग्गक्खणे मुदु कम्मक्खमं कम्मयोग्गं होति, एवमस्स अभिञ्ञापादकं चतुत्थज्झानचित्तं मुदु होति कम्मञ्ञं. अप्पमाणो समाधीति चतुब्रह्मविहारसमाधिपि मग्गफलसमाधिपि अप्पमाणो समाधि नाम, इध पन ‘‘अप्पमाणं अप्पमाणारम्मण’’न्ति इमिना परियायेन सुप्पगुणसमाधि अप्पमाणसमाधीति दट्ठब्बो. सो अप्पमाणेन समाधिना सुभावितेनाति इमस्मिं ठाने अयं भिक्खु विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पत्तो. इदानि खीणासवस्स अभिञ्ञापटिपाटिं दस्सेन्तो यस्स यस्स चातिआदिमाह.
५. झानसुत्तवण्णना
३६. पञ्चमे आसवानं खयन्ति अरहत्तं. यदेव तत्थ होति रूपगतन्ति तस्मिं पठमज्झानक्खणे वत्थुवसेन वा चित्तसमुट्ठानिकादिवसेन वा यं रूपं नाम पवत्तति. वेदनागतादीनि सम्पयुत्तवेदनादीनं वसेन वेदितब्बानि. ते धम्मेति ते रूपादयो पञ्चक्खन्धधम्मे. अनिच्चतोतिआदीसु हुत्वा अभावाकारेन अनिच्चतो, पटिपीळनाकारेन दुक्खतो, रुज्जनाकारेन रोगतो, अन्तोदुस्सनट्ठेन गण्डतो, अनुपविट्ठट्ठेन अनुकन्तनट्ठेन च सल्लतो, दुक्खट्ठेन अघतो, आबाधनट्ठेन आबाधतो, असकट्ठेन परतो, पलुज्जनट्ठेन पलोकतो, अस्सामिकट्ठेन सुञ्ञतो, अवसवत्तनट्ठेन अनत्ततो. समनुपस्सतीति बलवविपस्सनापञ्ञाय पस्सति.
तेहि धम्मेहीति तेहि पञ्चक्खन्धधम्मेहि. पटिवापेतीति निब्बानवसेन निवत्तेति. अमताय धातुयाति निब्बानधातुया. चित्तं उपसंहरतीति ञाणेन आनिसंसं दिस्वा ओतारेति. सन्तन्ति पच्चनीकसन्तताय सन्तं. पणीतन्ति अतप्पकं. सो तत्थ ठितो आसवानं खयं पापुणातीति सो तस्मिं पठमज्झाने ठितो तं बलवविपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पापुणाति. अपरो नयो – सो तेहि धम्मेहीति यस्मा अनिच्चतोतिआदीसु अनिच्चतो पलोकतोति द्वीहि पदेहि अनिच्चलक्खणं कथितं, दुक्खतोतिआदीहि छहि दुक्खलक्खणं, परतो, सुञ्ञतो, अनत्ततोति तीहि अनत्तलक्खणं. तस्मा सो तेहि एवं तिलक्खणं आरोपेत्वा दिट्ठेहि अन्तोसमापत्तियं पञ्चक्खन्धधम्मेहि. चित्तं पटिवापेतीति चित्तं पटिसंहरति मोचेति अपनेति. उपसंहरतीति विपस्सनाचित्तं ताव सवनवसेन थुतिवसेन परियत्तिवसेन पञ्ञत्तिवसेन च सन्तं निब्बानन्ति एवं असङ्खताय अमताय धातुया उपसंहरति. मग्गचित्तं निब्बानं आरम्मणकरणवसेनेव ‘‘एतं सन्तं एतं पणीत’’न्ति न एवं वदति. इमिना पनाकारेन तं पटिविज्झन्तो तत्थ चित्तं उपसंहरतीति अत्थो.
सो तत्थ ठितोति तस्सा तिलक्खणारम्मणाय विपस्सनाय ठितो. आसवानं खयं पापुणातीति अनुक्कमेन चत्तारो मग्गे भावेत्वा अरहत्तं पापुणाति. तेनेव धम्मरागेनाति समथविपस्सनाधम्मे छन्दरागेन. धम्मनन्दियाति तस्सेव वेवचनं. समथविपस्सनासु हि सब्बसो छन्दरागं परियादातुं सक्कोन्तो अरहत्तं पापुणाति, असक्कोन्तो अनागामी होति.
तिणपुरिसरूपके वाति तिणपोत्थकरूपे वा. दूरे कण्डे पातेतीति दूरेपाती. अविराधितं विज्झतीति अक्खणवेधी. यदेव तत्थ होति वेदनागतन्ति इध रूपं न गहितं. कस्मा? समतिक्कन्तत्ता. अयञ्हि हेट्ठा रूपावचरज्झानं समापज्जित्वा रूपं अतिक्कमित्वा अरूपावचरसमापत्तिं समापन्नोति समथवसेनापि अनेन रूपं समतिक्कन्तं, हेट्ठा रूपं सम्मसित्वा तं अतिक्कम्म इदानि अरूपं सम्मसतीति विपस्सनावसेनापि अनेन रूपं अतिक्कन्तं. आरुप्पे पन सब्बसोपि रूपं नत्थीति तं सन्धायपि रूपं न गहितं. अथ नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं कस्मा न गहितन्ति? सुखुमत्ता. तस्मिञ्हि चत्तारोपि अरूपक्खन्धा सुखुमा न सम्मसनूपगा. तेनेवाह – ‘‘इति खो, भिक्खवे, यावता सञ्ञासमापत्ति तावता अञ्ञापटिवेधो’’ति. इदं वुत्तं होति – यावता सचित्तकसमापत्ति नाम अत्थि, तावता ओळारिके धम्मे सम्मसतो अञ्ञापटिवेधो होति, अरहत्तं सम्पज्जति. नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं पन सुखुमत्ता सञ्ञासमापत्तीति न वुच्चति. झायीहेतेति झायीहि झानाभिरतेहि एतानि. वुट्ठहित्वाति ततो समापत्तितो वुट्ठाय. समक्खातब्बानीति सम्मा अक्खातब्बानि, ‘‘सन्तानि पणीतानी’’ति एवं केवलं आचिक्खितब्बानि थोमेतब्बानि वण्णेतब्बानीति.
६. आनन्दसुत्तवण्णना
३७. छट्ठे सम्बाधेति पञ्चकामगुणसम्बाधे. ओकासाधिगमोति ओकासस्स अधिगमो. सत्तानं विसुद्धियाति सत्तानं विसुद्धिं पापनत्थाय. समतिक्कमायाति समतिक्कमनत्थाय. अत्थङ्गमायाति अत्थं गमनत्थाय. ञायस्स अधिगमायाति सहविपस्सनकस्स मग्गस्स अधिगमनत्थाय. निब्बानस्स सच्छिकिरियायाति अपच्चयनिब्बानस्स पच्चक्खकरणत्थाय. तदेव नाम चक्खुं भविस्सतीति तञ्ञेव पसादचक्खु असम्भिन्नं भविस्सति. ते रूपाति तदेव रूपारम्मणं आपाथं आगमिस्सति. तञ्चायतनं नो पटिसंवेदिस्सतीति तञ्च रूपायतनं न जानिस्सति. सेसेसुपि एसेव नयो.
उदायीति काळुदायित्थेरो. सञ्ञीमेव नु खोति सचित्तकोयेव नु खो. मकारो पदसन्धिमत्तं. किंसञ्ञीति कतरसञ्ञाय सञ्ञी हुत्वा. सब्बसो रूपसञ्ञानन्ति इदं कस्मा गण्हि, किं पठमज्झानादिसमङ्गिनो रूपादिपटिसंवेदना होतीति? न होति, याव पन कसिणरूपं आरम्मणं होति, ताव रूपं समतिक्कन्तं नाम न होति. असमतिक्कन्तत्ता पच्चयो भवितुं सक्खिस्सति. समतिक्कन्तत्ता पन तं नत्थि नाम होति, नत्थिताय पच्चयो भवितुं न सक्कोतीति दस्सेतुं इदमेव गण्हि.
जटिलवासिकाति जटिलनगरवासिनी. न चाभिनतोतिआदीसु रागवसेन न अभिनतो, दोसवसेन न अपनतो. ससङ्खारेन सप्पयोगेन किलेसे निग्गण्हित्वा वारेत्वा ठितो, किलेसानं पन छिन्नन्ते उप्पन्नोति न ससङ्खारनिग्गय्हवारितगतो. विमुत्तत्ता ठितोति किलेसेहि विमुत्तत्तायेव ठितो. ठितत्ता सन्तुसितोति ठितत्तायेव सन्तुट्ठो नाम जातो. सन्तुसितत्ता नो परितस्सतीति सन्तुट्ठत्तायेव परितासं नापज्जति. अयं, भन्ते आनन्द, समाधि किं फलोति इमिना अयं थेरी तालफलञ्ञेव गहेत्वा ‘‘इदं फलं किं फलं नामा’’ति पुच्छमाना विय अरहत्तफलसमाधिं गहेत्वा ‘‘अयं, भन्ते आनन्द, समाधि किं फलो वुत्तो भगवता’’ति पुच्छति. अञ्ञाफलो वुत्तोति अञ्ञा वुच्चति अरहत्तं, अरहत्तफलसमाधि नामेसो वुत्तो भगवताति अत्थो. एवंसञ्ञीपीति इमाय अरहत्तफलसञ्ञाय सञ्ञीपि तदायतनं नो पटिसंवेदेतीति एवं इमस्मिं सुत्ते अरहत्तफलसमाधि कथितोति.
७. लोकायतिकसुत्तवण्णना
३८. सत्तमे लोकायतिकाति लोकायतवादका. सततन्ति सदा. समितन्ति निरन्तरं. तिट्ठतेतन्ति तिट्ठतु एतं, मा एतं पट्ठपेथ, को वो एतेन अत्थो. धम्मं वो ब्राह्मणा देसेस्सामीति अहं वो चतुसच्चधम्मं देसेस्सामि.
दळ्हधम्मोति दळ्हधनुं गहेत्वा ठितो. धनुग्गहोति इस्सासो. दळ्हधनु नाम द्विसहस्सथामं वुच्चति. द्विसहस्सथामं नाम यस्स आरोपितस्स जियाबद्धो लोहसीसादीनं भारो दण्डे गहेत्वा याव कण्डप्पमाणा उक्खित्तस्स पथवितो मुच्चति. सिक्खितोति दस द्वादस वस्सानि आचरियकुले उग्गहितसिप्पो. कतहत्थोति एको सिप्पमेव उग्गण्हाति, कतहत्थो न होति अयं पन कतहत्थो चिण्णवसिभावो. कतूपासनोति राजकुलादीसु दस्सितसिप्पो. लहुकेन असनेनाति अन्तो सुसिरं कत्वा तूलादीहि पूरेत्वा कतलक्खपरिकम्मेन सल्लहुककण्डेन. एवं कतञ्हि एकउसभगामी द्वे उसभानिपि गच्छति…पे… अट्ठुसभगामी सोळस उसभानिपि गच्छति. अप्पकसिरेनाति निद्दुक्खेन. अतिपातेय्याति अतिक्कमेय्य. इदं वुत्तं होति – यथा सो धनुग्गहो तं विदत्थिचतुरङ्गुलं छायं सीघमेव अतिक्कामेति, एवं सकलचक्कवाळं सीघं सीघं अतिक्कमनसमत्थेन जवेन समन्नागतो. सन्धावनिकायाति पदसा धावनेन. एवमाहंसूति एवं वदन्ति.
८. देवासुरसङ्गामसुत्तवण्णना
३९. अट्ठमे समुपब्यूळ्हो अहोसीति पच्चुपट्ठितो अहोसि. सङ्गामेय्यामाति सङ्गामं करेय्याम युज्झेय्याम. अपयिंसुयेवाति पलायिंसुयेव. उत्तरेनाभिमुखाति उत्तरामुखा हुत्वा. अभियन्ते वाति अनुबन्धन्तियेव. भीरुत्तानगतेनाति भीरुत्तानं भयनिवारणं पतिट्ठानं गतेन. अकरणीयाति युद्धेन किञ्चि अकत्तब्बा. कस्मा पन नेसं सङ्गामो होतीति? असुरा हि पुब्बे तावतिंसवासिनो, ते चित्तपाटलिया पुप्फनकाले दिब्बपारिच्छत्तकपुप्फं अनुस्सरन्ति. ततो उप्पन्नकोधा ‘‘गण्हथ देवे’’ति सम्मुखसम्मुखट्ठानेनेव सिनेरुं अभिरुहन्ति, देवापि निक्खमन्ति. तेसं गोपालकदारकानं अञ्ञमञ्ञं दण्डकेहि पहरणसदिसं युद्धं होति. सक्को देवराजा हेट्ठा पञ्चसु ठानेसु आरक्खं ठपेत्वा उपरि देवपुरं परिवारेत्वा अत्तसदिसा वजिरहत्था पटिमा ठपापेसि. असुरा हेट्ठा पञ्च ठानानि पटिबाहित्वा अभिरुळ्हा इन्दपटिमायो दिस्वा निवत्तित्वा असुरपुरमेव गच्छन्ति.
दक्खिणेनाभिमुखाति दक्खिणामुखा हुत्वा. अपदं वधित्वाति निप्पदं निरवसेसं वधित्वा. अदस्सनं गतोति मारोपि वट्टपादकं कत्वा रूपावचरचतुत्थज्झानं समापन्नस्स चित्तं जानाति, तदेव विपस्सनापादकं कत्वा समापन्नस्स चित्तं जानाति. अरूपावचरसमापत्ति पन वट्टपादा वा होतु विपस्सनापादा वा, तं समापन्नस्स मारो चित्तं न जानाति. तेन वुत्तं – ‘‘अदस्सनं गतो पापिमतो’’ति.
९. नागसुत्तवण्णना
४०. नवमे आरञ्ञकस्साति अरञ्ञवासिनो. गोचरपसुतस्साति गोचरग्गहणत्थाय गच्छन्तस्स. हत्थिकलभाति महन्ता महन्ता नागा. हत्थिच्छापाति तरुणपोतका. ओभग्गोभग्गन्ति नामेत्वा नामेत्वा ठपितं. ओगाहं ओतिण्णस्साति ओगाहितब्बत्ता ओगाहन्ति लद्धनामं उदकतित्थं ओतिण्णस्स. ओगाहा उत्तिण्णस्साति उदकतित्थतो उत्तिण्णस्स. वूपकट्ठोति वूपकट्ठो हुत्वा. इदानि यस्मा दसबलस्स हत्थिनागेन किच्चं नत्थि, सासने पन तंसरिक्खकं पुग्गलं दस्सेतुं इदमाहटं, तस्मा तं पुग्गलं दस्सेन्तो एवमेव खोतिआदिमाह.
१०. तपुस्ससुत्तवण्णना
४१. दसमे मल्लेसूति मल्लरट्ठे. इधेव ताव त्वं, आनन्द, होतीति इध भगवा ‘‘तपुस्सगहपतिनो इध ठितेन आनन्देन सद्धिं कथासल्लापो भविस्सति, ततोनिदानं अहं महन्तं धम्मपरियायं देसेस्सामी’’ति ञत्वा आह. उपसङ्कमीति सो किर भुत्तपातरासो ‘‘दसबलस्स उपट्ठानं गमिस्सामी’’ति निक्खमन्तो दूरतोव थेरं दिस्वा येनायस्मा आनन्दो तेनुपसङ्कमि. पपातो विय खायति, यदिदं नेक्खम्मन्ति यमिदं पब्बज्जासङ्खातं नेक्खम्मं, तं अम्हाकं महापपातो विय ओगाहित्वा उपट्ठाति. नेक्खम्मे चित्तं पक्खन्दतीति पब्बज्जाय चित्तं आरम्मणवसेन पक्खन्दति, तदेव आरम्मणं कत्वा पसीदति, तदेव पतिट्ठाति, पच्चनीकधम्मेहि च विमुच्चति. ‘एतं सन्त’न्ति पस्सतोति एतं नेक्खम्मं सन्तं विगतदरथपरिळाहन्ति एवं पस्सन्तानं भिक्खूनं. बहुना जनेन विसभागोति तयिदं बहुना महाजनेन सद्धिं भिक्खूनं विसभागं, असदिसन्ति अत्थो.
कथापाभतन्ति कथामूलं. तस्स मय्हं, आनन्द, नेक्खम्मे चित्तं न पक्खन्दतीति तस्स एवं वितक्केन्तस्सापि मय्हं पब्बज्जाय चित्तं न ओतरति. ‘‘एतं सन्त’’न्ति पस्सतोति ‘‘साधु नेक्खम्म’’न्ति परिवितक्कनवसेन ‘‘एतं नेक्खम्मं सन्त’’न्ति पस्सन्तस्सपि. अनासेवितोति न आसेवितो न फस्सितो न सच्छिकतो. अधिगम्माति अधिगन्त्वा पत्वा सच्छिकत्वा. तमासेवेय्यन्ति तं आनिसंसं सेवेय्यं भजेय्यं. यं मेति येन कारणेन मय्हं. अधिगम्माति अधिगन्त्वा. स्वास्स मे होति आबाधोति सो मय्हं आबाधनट्ठेन आबाधो होति. अवितक्के चित्तं न पक्खन्दतीति अवितक्कविचारे दुतियज्झाने आरम्मणवसेन चित्तं न पक्खन्दति. वितक्केसूति वितक्कविचारेसु. सेसं सब्बत्थ उत्तानत्थमेवाति.
महावग्गो चतुत्थो.
५. सामञ्ञवग्गो
१. सम्बाधसुत्तवण्णना
४२. पञ्चमस्स पठमे उदायीति काळुदायित्थेरो. अविद्वाति अञ्ञासि. भूरिमेधसोति महापञ्ञो. यो झानमबुज्झीति यो झानं अबुज्झि. पटिलीननिसभोति एकीभाववसेन पटिलीनो चेव उत्तमट्ठेन च निसभो. मुनीति बुद्धमुनि. परियायेनाति एकेन कारणेन. कामसम्बाधस्स हि अभावमत्तेनेव पठमज्झानं ओकासाधिगमो नाम, न सब्बथा सब्बं. तत्रापत्थि सम्बाधोति तस्मिम्पि पठमज्झाने सम्बाधो पटिपीळनं अत्थियेव. तत्रापित्थीतिपि पाठो. किञ्च तत्थ सम्बाधोति तस्मिं पन झाने किं सम्बाधो नाम. अयमेत्थ सम्बाधोति अयं वितक्कविचारानं अनिरुद्धभावो सम्बाधो संपीळा नाम. इमिना उपायेन सब्बवारेसु अत्थो वेदितब्बो. निप्परियायेनाति न एकेन कारणेन, अथ खो आसवक्खयो नाम सब्बसम्बाधानं पहीनत्ता सब्बेन सब्बं ओकासाधिगमो नामाति.
२. कायसक्खिसुत्तवण्णना
४३. दुतिये यथा यथा च तदायतनन्ति येन येन कारणेन येन येनाकारेन तं पठमज्झानसङ्खातं आयतनं होति. तथा तथा नं कायेन फुसित्वा विहरतीति तेन तेन कारणेन तेन तेनाकारेन तं समापत्तिं सहजातनामकायेन फुसित्वा विहरति, समापज्जतीति अत्थो. कायसक्खि वुत्तो भगवता परियायेनाति यस्मा तेन नामाकायेन पठमज्झानं सच्छिकतं, तस्मा इमिना परियायेन कायसक्खि वुत्तो. निप्परियायेनाति यत्तकं कायेन सच्छिकातब्बं, सब्बस्स कतत्ता अयं निप्परियायेन कायसक्खि नाम.
३. पञ्ञाविमुत्तसुत्तवण्णना
४४. ततिये पञ्ञाय च नं पजानातीति तं पठमज्झानविपस्सनापञ्ञाय जानाति. इधापि परियायनिप्परियाया पुरिमनयेनेव वेदितब्बा. यथा च इध, एवं इतो परेसुपि.
४. उभतोभागविमुत्तसुत्तवण्णना
४५. चतुत्थं उभयेन वेदितब्बं. एत्थ च उभतोभागविमुत्तोति उभतोभागेहि समथविपस्सनानं पच्चनीककिलेसेहि विमुत्तो. परियोसाने पन समापत्तिया रूपकायतो, अरियमग्गेन नामकायतो विमुत्तोयेव उभतोभागविमुत्तोति वेदितब्बो.
५-१०. सन्दिट्ठिकधम्मसुत्तादिवण्णना
४६-५१. पञ्चमादीसु सन्दिट्ठिकोति सयं पस्सितब्बको. निब्बानन्ति किलेसनिब्बानं. परिनिब्बानन्ति तस्सेव वेवचनं. तदङ्गनिब्बानन्ति पठमज्झानादिना तेन तेन अङ्गेन निब्बानं. दिट्ठधम्मनिब्बानन्ति इस्मिंयेव अत्तभावे निब्बानं. सेसं सब्बत्थ उत्तानत्थमेवाति.
सामञ्ञवग्गो पञ्चमो.
पठमपण्णासकं निट्ठितं.
२. दुतियपण्णासकवण्णना
५२. इतो परेसु खेमन्ति निरुपद्दवं. खेमप्पत्तोति खेमभावं पत्तो. सिक्खादुब्बल्यानीति सिक्खाय दुब्बलभावकरणानि. सेसं सब्बत्थ उत्तानत्थमेवाति.
मनोरथपूरणिया अङ्गुत्तरनिकाय-अट्ठकथाय
नवकनिपातस्स संवण्णना निट्ठिता.