७. भावनासुत्तवण्णना

७१. सत्तमे अननुयुत्तस्साति न युत्तप्पयुत्तस्स हुत्वा विहरतो. सेय्यथापि, भिक्खवे, कुक्कुटिया अण्डानीति इमा कण्हपक्खसुक्कपक्खवसेन द्वे उपमा वुत्ता. तासु कण्हपक्खूपमा अत्थस्स असाधिका, इतरा साधिकाति सुक्कपक्खूपमाय एव अत्थो वेदितब्बो. सेय्यथाति ओपम्मत्थे निपातो. अपीति सम्भावनत्थे. उभयेनापि सेय्यथापि नाम, भिक्खवेति दस्सेति. कुक्कुटिया अण्डानि अट्ठ वा दस वा द्वादस वाति एत्थ पन किञ्चापि कुक्कुटिया वुत्तप्पकारतो ऊनाधिकानिपि अण्डानि होन्ति, वचनसिलिट्ठताय पनेतं वुत्तं. एवञ्हि लोके सिलिट्ठं वचनं होति. तानस्सूति तानि अस्सु, भवेय्युन्ति अत्थो. कुक्कुटिया सम्मा अधिसयितानीति ताय जनेत्तिया कुक्कुटिया पक्खे पसारेत्वा तेसं उपरि सयन्तिया सम्मा अधिसयितानि. सम्मा परिसेदितानीति कालेन कालं उतुं गण्हापेन्तिया सुट्ठु समन्ततो सेदितानि, उस्मीकतानीति वुत्तं होति. सम्मा परिभावितानीति कालेन कालं सुट्ठु समन्ततो भावितानि, कुक्कुटगन्धं गाहापितानीति अत्थो.

किञ्चापि तस्सा कुक्कुटियाति तस्सा कुक्कुटिया इमं तिविधकिरियाकरणेन अप्पमादं कत्वा किञ्चापि न एवं इच्छा उप्पज्जेय्य. अथ खो भब्बाव तेति अथ खो ते कुक्कुटपोतका वुत्तनयेन सोत्थिना अभिनिब्भिज्जितुं भब्बाव. ते हि यस्मा ताय कुक्कुटिया एवं तीहाकारेहि तानि अण्डानि परिपालियमानानि न पूतीनि होन्ति. योपि नेसं अल्लसिनेहो, सो परियादानं गच्छति, कपालं तनुकं होति, पादनखसिखा च मुखतुण्डकञ्च खरं होति, सयम्पि परिणामं गच्छति. कपालस्स तनुत्ता बहिद्धा आलोको अन्तो पञ्ञायति, तस्मा ‘‘चिरं वत मयं संकुटितहत्थपादा सम्बाधे सयिम्ह, अयञ्च बहि आलोको दिस्सति, एत्थ दानि नो सुखविहारो भविस्सती’’ति निक्खमितुकामा हुत्वा कपालं पादेन पहरन्ति, गीवं पसारेन्ति, ततो तं कपालं द्वेधा भिज्जति. अथ ते पक्खे विधुनन्ता तंखणानुरूपं विरवन्ता निक्खमन्तियेव. निक्खमन्ता च गामक्खेत्तं उपसोभयमाना विचरन्ति.

एवमेव खोति इदं ओपम्मसम्पटिपादनं. तं एवं अत्थेन संसन्देत्वा वेदितब्बं – तस्सा कुक्कुटिया अण्डेसु अधिसयनादितिविधकिरियाकरणं विय हि इमस्स भिक्खुनो भावनं अनुयुत्तकालो, कुक्कुटिया तिविधकिरियासम्पादनेन अण्डानं अपूतिभावो विय भावनं अनुयुत्तस्स भिक्खुनो तिविधानुपस्सनासम्पादनेन विपस्सनाञाणस्स अपरिहानि. तस्सा तिविधकिरियाकरणेन अण्डानं अल्लसिनेहपरियादानं विय तस्स भिक्खुनो तिविधानुपस्सनासम्पादनेन भवत्तयानुगतनिकन्तिसिनेहपरियादानं, अण्डकपालानं तनुभावो विय भिक्खुनो अविज्जण्डकोसस्स तनुभावो, कुक्कुटपोतकानं नखतुण्डकानं थद्धभावो विय भिक्खुनो विपस्सनाञाणस्स तिक्खखरविप्पसन्नसूरभावो, कुक्कुटपोतकानं परिणामकालो विय भिक्खुनो विपस्सनाञाणस्स परिणामकालो वड्ढिकालो गब्भग्गहणकालो, कुक्कुटपोतकानं पादनखसिखाय वा मुखतुण्डकेन वा अण्डकोसं पदालेत्वा पक्खे पप्फोटेत्वा सोत्थिना अभिनिब्भिदाकालो विय तस्स भिक्खुनो विपस्सनाञाणगब्भं गण्हापेत्वा विचरन्तस्स तज्जातिकं उतुसप्पायं वा भोजनसप्पायं वा पुग्गलसप्पायं वा धम्मस्सवनसप्पायं वा लभित्वा एकासने निसिन्नस्सेव विपस्सनं वड्ढेन्तस्स अनुपुब्बाधिगतेन अरहत्तमग्गेन अविज्जण्डकोसं पदालेत्वा अभिञ्ञापक्खे पप्फोटेत्वा सोत्थिना अरहत्तप्पत्तकालो वेदितब्बो.

यथा पन कुक्कुटपोतकानं परिणतभावं ञत्वा मातापि अण्डकोसं भिन्दति, एवं तथारूपस्स भिक्खुनो ञाणपरिपाकं ञत्वा सत्थापि –

‘‘उच्छिन्द सिनेहमत्तनो, कुमुदं सारदिकंव पाणिना;

सन्तिमग्गमेव ब्रूहय, निब्बानं सुगतेन देसित’’न्ति. (ध. प. २८५) –

आदिना नयेन ओभासं फरित्वा गाथाय अविज्जण्डकोसं पहरति. सो गाथापरियोसाने अविज्जण्डकोसं भिन्दित्वा अरहत्तं पापुणाति. ततो पट्ठाय यथा ते कुक्कुटपोतका गामक्खेत्तं उपसोभयमाना तत्थ विचरन्ति, एवं अयम्पि महाखीणासवो निब्बानारम्मणं फलसमापत्तिं अप्पेत्वा सङ्घारामं उपसोभयमानो विचरति.

फलगण्डस्साति वड्ढकिस्स. सो हि ओलम्बकसङ्खातं फलं चारेत्वा दारूनं गण्डं हरतीति फलगण्डोति वुच्चति. वासिजटेति वासिदण्डकस्स गहणट्ठाने. एत्तकं मे अज्ज आसवानं खीणन्ति पब्बजितस्स हि पब्बज्जासङ्खेपेन उद्देसेन परिपुच्छाय योनिसोमनसिकारेन वत्तपटिपत्तिया च निच्चकालं आसवा खीयन्ति. एवं खीयमानानं पन नेसं ‘‘एत्तकं अज्ज खीणं एत्तकं हिय्यो’’ति एवमस्स ञाणं न होतीति अत्थो. इमाय उपमाय विपस्सनानिसंसो दीपितो.

हेमन्तिकेनाति हेमन्तसमयेन. पटिप्पस्सम्भन्तीति थिरभावेन परिहायन्ति. एवमेव खोति एत्थ महासमुद्दो विय सासनं दट्ठब्बं, नावा विय योगावचरो, नावाय महासमुद्दे परियायनं विय इमस्स भिक्खुनो ऊनपञ्चवस्सकाले आचरियुपज्झायानं सन्तिके विचरणं, नावाय महासमुद्दउदकेन खज्जमानानं बन्धनानं तनुभावो विय भिक्खुनो पब्बज्जासङ्खेपेन उद्देसपरिपुच्छादीहियेव संयोजनानं तनुभावो, नावाय थले उक्खित्तकालो विय भिक्खुनो निस्सयमुत्तकस्स कम्मट्ठानं गहेत्वा अरञ्ञे वसनकालो, दिवा वातातपेन संसुस्सनं विय विपस्सनाञाणेन तण्हासिनेहस्स संसुस्सनं, रत्तिं हिमोदकेन तेमनं विय कम्मट्ठानं निस्साय उप्पन्नेन पीतिपामोज्जेन चित्ततेमनं, रत्तिन्दिवं वातातपेहि चेव हिमोदकेन च परिसुक्खपरितिन्तानं बन्धनानं दुब्बलभावो विय विपस्सनाञाणपीतिपामोज्जेहि संयोजनानं भिय्योसोमत्ताय दुब्बलभावो, पावुस्सकमेघो विय अरहत्तमग्गञाणं, मेघवुट्ठिउदकेन नावाय अन्तोपूतिभावो विय आरद्धविपस्सकस्स रूपसत्तकादिवसेन विपस्सनं वड्ढेन्तस्स ओक्खायमाने पक्खायमाने कम्मट्ठाने एकदिवसं उतुसप्पायादीनि लद्धा एकपल्लङ्केन निसिन्नस्स अरहत्तफलाधिगमो. पूतिबन्धनाय नावाय किञ्चि कालं ठानं विय खीणसंयोजनस्स अरहतो महाजनं अनुग्गण्हन्तस्स यावतायुकं ठानं, पूतिबन्धनाय नावाय अनुपुब्बेन भिज्जित्वा अपण्णत्तिकभावूपगमो विय खीणासवस्स उपादिन्नक्खन्धभेदेन अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बुतस्स अपण्णत्तिकभावूपगमोति इमाय उपमाय संयोजनानं दुब्बलता दीपिता.