३. नगरोपमसुत्तवण्णना

६७. ततिये यतोति यदा. पच्चन्तिमन्ति रट्ठपरियन्ते रट्ठावसाने निविट्ठं. मज्झिमदेसनगरस्स पन रक्खाकिच्चं नत्थि, तेन तं न गहितं. नगरपरिक्खारेहि सुपरिक्खतन्ति नगरालङ्कारेहि अलङ्कतं. अकरणीयन्ति अकत्तब्बं अजिनियं. गम्भीरनेमाति गम्भीरआवाटा. सुनिखाताति सुट्ठु सन्निसीदापिता. तं पनेतं एसिकाथम्भं इट्ठकाहि वा करोन्ति सिलाहि वा खदिरादीहि वा साररुक्खेहि. तं नगरगुत्तत्थाय करोन्ता बहिनगरे करोन्ति, अलङ्कारत्थाय करोन्ता अन्तोनगरे. तं इट्ठकामयं करोन्ता महन्तं आवाटं कत्वा चयं चिनित्वा उपरि अट्ठंसं कत्वा सुधाय लिम्पन्ति. यदा हत्थिना दन्तेहि अभिहतो न चलति, तदा सुलित्तो नाम होति. सिलाथम्भादयोपि अट्ठंसा एव होन्ति. ते सचे अट्ठ रतना होन्ति, चतुरतनमत्तं आवाटे पविसति, चतुरतनमत्तं उपरि होति. सोळसरतनवीसतिरतनेसुपि एसेव नयो. सब्बेसञ्हि उपड्ढं हेट्ठा होति, उपड्ढं उपरि. ते गोमुत्तवङ्का होन्ति, तेन तेसं अन्तरे पदरमयं कत्वा कम्मं कातुं सक्का होति, ते पन कतचित्तकम्मा पग्गहितद्धजाव होन्ति.

परिखाति परिक्खिपित्वा ठितमातिका. अनुपरियायपथोति अन्तो पाकारस्स पाकारेन सद्धिं गतो महापथो, यत्थ ठिता बहिपाकारे ठितेहि सद्धिं युज्झन्ति. सलाकन्ति सरतोमरादिनिस्सग्गियावुधं. जेवनिकन्ति एकतोधारादिसेसावुधं.

हत्थारोहाति सब्बेपि हत्थिआचरियहत्थिवेज्जहत्थिबन्धादयो. अस्सारोहाति सब्बेपि अस्साचरियअस्सवेज्जअस्सबन्धादयो. रथिकाति सब्बेपि रथाचरियरथयोधरथरक्खादयो. धनुग्गहाति इस्सासा. चेलकाति ये युद्धे जयद्धजं गहेत्वा पुरतो गच्छन्ति. चलकाति ‘‘इध रञ्ञो ठानं होतु, इध असुकमहामत्तस्सा’’ति एवं सेनाब्यूहकारका. पिण्डदायिकाति साहसिकमहायोधा. ते किर परसेनं पविसित्वा पिण्डपिण्डमिव छेत्वा छेत्वा दयन्ति, उप्पतित्वा निग्गच्छन्तीति अत्थो. ये वा सङ्गाममज्झे योधानं भत्तपानीयं गहेत्वा पविसन्ति, तेसम्पेतं नामं. उग्गा राजपुत्ताति उग्गतुग्गता सङ्गामावचरा राजपुत्ता. पक्खन्दिनोति ये ‘‘कस्स सीसं वा आवुधं वा आहरामा’’ति वत्वा ‘‘असुकस्सा’’ति वुत्ता सङ्गामं पक्खन्दित्वा तदेव आहरन्ति, इमे पक्खन्दन्तीति पक्खन्दिनो. महानागा विय महानागा, हत्थिआदीसुपि अभिमुखं आगच्छन्तेसु अनिवत्तिययोधानं एतं अधिवचनं. सूराति एकसूरा, ये सजालिकापि सवम्मिकापि समुद्दं तरितुं सक्कोन्ति. चम्मयोधिनोति ये चम्मकञ्चुकं वा पविसित्वा सरपरित्ताणचम्मं वा गहेत्वा युज्झन्ति. दासकपुत्ताति बलवसिनेहा घरदासयोधा. दोवारिकोति द्वारपालको. वासनलेपनसम्पन्नोति वासनेन सब्बविवरपटिच्छादनेन सुधालेपेन सम्पन्नो. बहि वा खाणुपाकारसङ्खातेन वासनेन घनमट्ठेन च सुधालेपेन सम्पन्नो पुण्णघटपन्तिं दस्सेत्वा कतचित्तकम्मपग्गहितद्धजो. तिणकट्ठोदकन्ति हत्थिअस्सादीनं घासत्थाय गेहानञ्च छादनत्थाय आहरित्वा बहूसु ठानेसु ठपिततिणञ्च, गेहकरणपचनादीनं अत्थाय आहरित्वा ठपितकट्ठञ्च, यन्तेहि पवेसेत्वा पोक्खरणीसु ठपितउदकञ्च. सन्निचितं होतीति पटिकच्चेव अनेकेसु ठानेसु सुट्ठु निचितं होति. अब्भन्तरानं रतियाति अन्तोनगरवासीनं रतिअत्थाय. अपरितस्सायाति तासं अनापज्जनत्थाय. सालियवकन्ति नानप्पकारा सालियो चेव यवा च. तिलमुग्गमासापरण्णन्ति तिलमुग्गमासा च सेसापरण्णञ्च.

इदानि यस्मा तथागतस्स नगरे कम्मं नाम नत्थि, नगरसदिसं पन अरियसावकं, नगरपरिक्खारसदिसे च सत्त धम्मे, चतुआहारसदिसानि च चत्तारि झानानि दस्सेत्वा एकादससु ठानेसु अरहत्तं पक्खिपित्वा देसनं विनिवट्टेस्सामीति अयं उपमा आभता. तस्मा तं देसनं पकासेतुं इदं एवमेव खोतिआदि आरद्धं. तत्थ सद्धम्मेहीति सुधम्मेहि. सद्धोति ओकप्पनसद्धाय चेव पच्चक्खसद्धाय च समन्नागतो. तत्थ दानसीलादीनं फलं सद्दहित्वा दानादिपुञ्ञकरणे सद्धा ओकप्पनसद्धा नाम. मग्गेन आगतसद्धा पच्चक्खसद्धा नाम. पसादसद्धातिपि एसा एव. तस्सा लक्खणादीहि विभागो वेदितब्बो.

‘‘सम्पक्खन्दनलक्खणा च, महाराज, सद्धा सम्पसादनलक्खणा चा’’ति (मि. प. २.१.१०) हि वचनतो इदं सद्धाय लक्खणं नाम. ‘‘तीहि, भिक्खवे, ठानेहि सद्धो पसन्नो वेदितब्बो. कतमेहि तीहि? सीलवन्तानं दस्सनकामो होती’’तिआदिना (अ. नि. ३.४२) नयेन वुत्तं पन सद्धाय निमित्तं नाम. ‘‘को चाहारो सद्धाय, सद्धम्मस्सवनन्तिस्स वचनीय’’न्ति (अ. नि. १०.६१) अयं पनस्सा आहारो नाम. ‘‘सद्धापब्बजितस्स, भिक्खवे, भिक्खुनो अयं अनुधम्मो होति, यं रूपे निब्बिदाबहुलो विहरिस्सती’’ति अयमस्स अनुधम्मो नाम. ‘‘सद्धा बन्धति पाथेय्यं, सिरी भोगानमासयो’’ (सं. नि. १.७९). ‘‘सद्धा दुतिया पुरिसस्स होति’’ (सं. नि. १.३६). ‘‘सद्धाय तरति ओघं’’ (सं. नि. १.२४६). ‘‘सद्धा बीजं तपो वुट्ठि’’ (सु. नि. ७७; सं. नि. १.१९७). ‘‘सद्धाहत्थो महानागो. उपेखासेतदन्तवा’’तिआदीसु पन सुत्तेसु एतिस्सा बद्धभत्तपुटादिसरिक्खताय अनेकसरसता भगवता पकासिता. इमस्मिं पन नगरोपमसुत्तन्ते एसा अचलसुप्पतिट्ठितताय एसिकाथम्भसदिसा कत्वा दस्सिता.

सद्धेसिकोति सद्धं एसिकाथम्भं कत्वा अरियसावको अकुसलं पजहतीति इमिना नयेन सब्बपदेसु योजना कातब्बा. अपिचेत्थ हिरोत्तप्पेहि तीसु द्वारेसु संवरो सम्पज्जति, सो चतुपारिसुद्धिसीलं होति. इति इमस्मिं सुत्ते एकादससु ठानेसु अरहत्तं पक्खिपित्वा देसनाय कूटं गहितन्ति वेदितब्बं.