१. सारन्ददसुत्तवण्णना
२१. ततियस्स पठमे सारन्ददे चेतियेति एवंनामके विहारे. अनुप्पन्ने किर तथागते तत्थ सारन्ददस्स यक्खस्स निवासनट्ठानं चेतियं अहोसि, अथेत्थ भगवतो विहारं कारेसुं. सो सारन्ददचेतियंत्वेव सङ्खं गतो. यावकीवञ्चाति यत्तकं कालं. अभिण्हं सन्निपाताति दिवसस्स तिक्खत्तुं सन्निपतन्तापि अन्तरन्तरा सन्निपतन्तापि अभिण्हं सन्निपाताव. सन्निपातबहुलाति ‘‘हिय्योपि पुरिमदिवसम्पि सन्निपतम्ह, पुन अज्ज किमत्थं सन्निपतामा’’ति वोसानमनापज्जनेन सन्निपातबहुला. वुद्धियेव लिच्छवी वज्जीनं पाटिकङ्खा नो परिहानीति अभिण्हं असन्निपतन्ता हि दिसासु आगतं सासनं न सुणन्ति, ततो ‘‘असुकगामसीमा वा निगमसीमा वा आकुला, असुकट्ठाने चोरा परियुट्ठिता’’ति न जानन्ति. चोरापि ‘‘पमत्ता राजानो’’ति ञत्वा गामनिगमादीनि पहरन्ता जनपदं नासेन्ति. एवं राजूनं परिहानि होति. अभिण्हं सन्निपतन्ता पन तं पवत्तिं सुणन्ति, ततो बलं पेसेत्वा अमित्तमद्दनं करोन्ति. चोरापि ‘‘अप्पमत्ता राजानो, न सक्का अम्हेहि वग्गबन्धनेन विचरितु’’न्ति भिज्जित्वा पलायन्ति. एवं राजूनं वुद्धि होति. तेन वुत्तं – ‘‘वुद्धियेव लिच्छवी वज्जीनं पाटिकङ्खा नो परिहानी’’ति.
समग्गातिआदीसु सन्निपातभेरिया निग्गताय ‘‘अज्ज मे किच्चं अत्थि मङ्गलं अत्थी’’ति विक्खेपं करोन्ता न समग्गा सन्निपतन्ति नाम. भेरिसद्दं पन सुत्वाव भुञ्जमानापि अलङ्कुरुमानापि वत्थानि निवासयमानापि अद्धभुत्ता अद्धालङ्कता वत्थं निवासेन्ताव सन्निपतन्ता समग्गा सन्निपतन्ति नाम. सन्निपतिता पन चिन्तेत्वा मन्तेत्वा कत्तब्बं कत्वा एकतोव अवुट्ठहन्ता न समग्गा वुट्ठहन्ति नाम. एवं वुट्ठितेसु हि ये पठमं गच्छन्ति, तेसं एवं होति – ‘‘अम्हेहि बाहिरकथाव सुता, इदानि विनिच्छयकथा भविस्सती’’ति. एकतो वुट्ठहन्ता पन समग्गा वुट्ठहन्ति नाम. अपिच ‘‘असुकट्ठाने गामसीमा वा निगमसीमा वा आकुला, चोरा वा परियुट्ठिता’’ति सुत्वा ‘‘को गन्त्वा अमित्तमद्दनं करिस्सती’’ति वुत्ते ‘‘अहं पठमं अहं पठम’’न्ति वत्वा गच्छन्तापि समग्गा वुट्ठहन्ति नाम. एकस्स पन कम्मन्ते ओसीदमाने सेसा पुत्तभातरो पेसेत्वा तस्स कम्मन्तं उपत्थम्भयमानापि आगन्तुकराजानं ‘‘असुकस्स गेहं गच्छतु, असुकस्स गेहं गच्छतू’’ति अवत्वा सब्बे एकतो सङ्गण्हन्तापि एकस्स मङ्गले वा रोगे वा अञ्ञस्मिं वा पन तादिसे सुखदुक्खे उप्पन्ने सब्बे तत्थ सहायभावं गच्छन्तापि समग्गा वज्जिकरणीयानि करोन्ति नाम.
अप्पञ्ञत्तन्तिआदीसु पुब्बे अकतं सुङ्कं वा बलिं वा दण्डं वा आहरापेन्ता अप्पञ्ञत्तं पञ्ञापेन्ति नाम. पोराणपवेणिया आगतमेव पन अनाहरापेन्ता पञ्ञत्तं समुच्छिन्दन्ति नाम. चोरोति गहेत्वा दस्सिते अविचिनित्वा छेज्जभेज्जं अनुसासन्ता पोराणं वज्जिधम्मं समादाय न वत्तन्ति नाम. तेसं अपञ्ञत्तं पञ्ञापेन्तानं अभिनवसुङ्कादिपीळिता मनुस्सा ‘‘अतिउपद्दुतम्ह, के इमेसं विजिते वसिस्सन्ती’’ति पच्चन्तं पविसित्वा चोरा वा चोरसहाया वा हुत्वा जनपदं हनन्ति. पञ्ञत्तं समुच्छिन्दन्तानं पवेणिआगतानि सुङ्कादीनि अगण्हन्तानं कोसो परिहायति, ततो हत्थिअस्सबलकायओरोधादयो यथानिबद्धं वट्टं अलभमाना थामबलेन परिहायन्ति. ते नेव युद्धक्खमा होन्ति न पारिचरियक्खमा. पोराणं वज्जिधम्मं समादाय अवत्तन्तानं विजिते मनुस्सा ‘‘अम्हाकं पुत्तं पितरं भातरं अचोरंयेव चोरोति कत्वा छिन्दिंसु भिन्दिंसू’’ति कुज्झित्वा पच्चन्तं पविसित्वा चोरा वा चोरसहाया वा हुत्वा जनपदं हनन्ति. एवं राजूनं परिहानि होति. अपञ्ञत्तं न पञ्ञापेन्तानं पन ‘‘पवेणिआगतंयेव राजानो करोन्ती’’ति मनुस्सा हट्ठतुट्ठा कसिवाणिज्जादिके कम्मन्ते सम्पादेन्ति. पञ्ञत्तं असमुच्छिन्दन्तानं पवेणिआगतानि सुङ्कादीनि गण्हन्तानं कोसो वड्ढति, ततो हत्थिअस्सबलकायओरोधादयो यथानिबद्धं वट्टं लभमाना थामबलसम्पन्ना युद्धक्खमा चेव पारिचरियक्खमा च होन्ति. पोराणे वज्जिधम्मे समादाय वत्तन्तानं मनुस्सा न उज्झायन्ति. ‘‘राजानो पोराणपवेणिया करोन्ति, अट्टकुलिकसेनापतिउपराजूहि परिक्खितं सयम्पि परिक्खिपित्वा पवेणिपोत्थकं वाचापेत्वा अनुच्छविकमेव दण्डं पवत्तयन्ति, एतेसं दोसो नत्थि, अम्हाकंयेव दोसो’’ति अप्पमत्ता कम्मन्ते करोन्ति. एवं राजूनं वुद्धि होति.
सक्करिस्सन्तीति यंकिञ्चि तेसं सक्कारं करोन्ता सुन्दरमेव करिस्सन्ति. गरुं करिस्सन्तीति गरुभावं पच्चुपट्ठपेत्वा करिस्सन्ति. मानेस्सन्तीति मनेन पियायिस्सन्ति. पूजेस्सन्तीति पच्चयपूजाय पूजेस्सन्ति. सोतब्बं मञ्ञिस्सन्तीति दिवसस्स द्वे तयो वारे उपट्ठानं गन्त्वा तेसं कथं सोतब्बं सद्धातब्बं मञ्ञिस्सन्ति. तत्थ ये एवं महल्लकानं राजूनं सक्कारादीनि न करोन्ति, ओवादत्थाय वा नेसं उपट्ठानं न गच्छन्ति, ते तेहि विस्सट्ठा अनोवदियमाना कीळापसुता रज्जतो परिहायन्ति. ये पन तथा पटिपज्जन्ति, तेसं महल्लकराजानो ‘‘इदं कातब्बं इदं न कातब्ब’’न्ति पोराणपवेणिं आचिक्खन्ति. सङ्गामं पत्वापि ‘‘एवं पविसितब्बं, एवं निक्खमितब्ब’’न्ति उपायं दस्सेन्ति. ते तेहि ओवदियमाना यथाओवादं पटिपज्जमाना सक्कोन्ति रज्जपवेणिं सन्धारेतुं. तेन वुत्तं – ‘‘वुद्धियेव लिच्छवी वज्जीनं पाटिकङ्खा’’ति.
कुलित्थियोति कुलघरणियो. कुलकुमारियोति अनिविद्धा तासं धीतरो. ओकस्साति वा पसय्हाति वा पसय्हाकारस्सेवेतं नामं. ओकासातिपि पठन्ति. तत्थ ओकस्साति अवकसित्वा आकड्ढित्वा. पसय्हाति अभिभवित्वा अज्झोत्थरित्वाति अयं वचनत्थो. एवञ्हि करोन्तानं विजिते मनुस्सा ‘‘अम्हाकं गेहे पुत्तभातरोपि, खेळसिङ्घानिकादीनि मुखेन अपनेत्वा संवड्ढिता धीतरोपि इमे बलक्कारेन गहेत्वा अत्तनो घरे वासेन्ती’’ति कुपिता पच्चन्तं पविसित्वा चोरा वा चोरसहाया वा हुत्वा जनपदं हनन्ति. एवं अकरोन्तानं पन विजिते मनुस्सा अप्पोस्सुक्का सकानि कम्मानि करोन्ता राजकोसं वड्ढेन्ति. एवमेत्थ वुद्धिहानियो वेदितब्बा.
वज्जीनं वज्जिचेतियानीति वज्जिराजूनं वज्जिरट्ठे चित्तीकतट्ठेन चेतियानीति लद्धनामानि यक्खट्ठानानि. अब्भन्तरानीति अन्तोनगरे ठितानि. बाहिरानीति बहिनगरे ठितानि. दिन्नपुब्बं कतपुब्बन्ति पुब्बे दिन्नञ्च कतञ्च. नो परिहापेस्सन्तीति अहापेत्वा यथापवत्तमेव करिस्सन्ति. धम्मिकं बलिं परिहापेन्तानञ्हि देवता आरक्खं सुसंविहितं न करोन्ति, अनुप्पन्नं दुक्खं उप्पादेतुं असक्कोन्तियोपि उप्पन्नं काससीसरोगादिं वड्ढेन्ति, सङ्गामे पत्ते सहाया न होन्ति. अपरिहापेन्तानं पन आरक्खं सुसंविहितं करोन्ति, अनुप्पन्नं सुखं उप्पादेतुं असक्कोन्तियोपि उप्पन्नं काससीसरोगादिं हरन्ति, सङ्गामसीसे सहाया होन्तीति. एवमेत्थ वुद्धिहानियो वेदितब्बा.
धम्मिका रक्खावरणगुत्तीति एत्थ रक्खा एव यथा अनिच्छितं नागच्छति, एवं आवरणतो आवरणं. यथा इच्छितं न नस्सति, एवं गोपायनतो गुत्ति. तत्थ बलकायेन परिवारेत्वा रक्खनं पब्बजितानं धम्मिका रक्खावरणगुत्ति नाम न होति. यथा पन विहारस्स उपवने रुक्खे न छिन्दन्ति, वाजिका वाजं न करोन्ति, पोक्खरणीसु मच्छे न गण्हन्ति, एवं करणं धम्मिका रक्खावरणगुत्ति नाम. किन्तीति केन नु खो कारणेन.
तत्थ ये अनागतानं अरहन्तानं आगमनं न इच्छन्ति, ते अस्सद्धा होन्ति अप्पसन्ना. पब्बजिते सम्पत्ते पच्चुग्गमनं न करोन्ति, गन्त्वा न पस्सन्ति, पटिसन्थारं न करोन्ति, पञ्हं न पुच्छन्ति, धम्मं न सुणन्ति, दानं न देन्ति, अनुमोदनं न सुणन्ति, निवासनट्ठानं न संविदहन्ति. अथ नेसं अवण्णो उग्गच्छति ‘‘असुको नाम राजा अस्सद्धो अप्पसन्नो, पब्बजिते सम्पत्ते पच्चुग्गमनं न करोति…पे… निवासनट्ठानं न संविदहती’’ति. तं सुत्वा पब्बजिता तस्स नगरद्वारेन गच्छन्तापि नगरं न पविसन्ति. एवं अनागतानं अरहन्तानं अनागमनमेव होति. आगतानं पन फासुविहारे असति येपि अजानित्वा आगता, ते ‘‘वसिस्सामाति ताव चिन्तेत्वा आगतम्हा, इमेसं पन राजूनं इमिना नीहारेन के वसिस्सन्ती’’ति निक्खमित्वा गच्छन्ति. एवं अनागतेसु अनागच्छन्तेसु आगतेसु दुक्खं विहरन्तेसु सो दोसो पब्बजितानं अनावासो होति. ततो देवतारक्खा न होति, देवतारक्खाय असति अमनुस्सा ओकासं लभन्ति, अमनुस्सा उस्सन्ना अनुप्पन्नं ब्याधिं उप्पादेन्ति. सीलवन्तानं दस्सनपञ्हपुच्छनादिवत्थुकस्स पुञ्ञस्स अनागमो होति. विपरियायेन यथावुत्तकण्हपक्खविपरीतस्स सुक्कपक्खस्स सम्भवो होतीति एवमेत्थ वुद्धिहानियो वेदितब्बा.