२. दुतियपण्णासकं

(६) १. नीवरणवग्गो

१. आवरणसुत्तवण्णना

५१. दुतियस्स पठमे आवरणवसेन आवरणा. नीवरणवसेन नीवरणा. चेतो अज्झारुहन्तीति चेतसो अज्झारुहा. विपस्सनापञ्ञञ्च मग्गपञ्ञञ्च उप्पत्तिनिवारणट्ठेन दुब्बलं करोन्तीति पञ्ञाय दुब्बलीकरणा. या वा एतेहि सद्धिं वोकिण्णा पञ्ञा उप्पज्जति, तं दुब्बलं करोन्तीतिपि पञ्ञाय दुब्बलीकरणा. अबलायाति पञ्चनीवरणपरियोनद्धत्ता अपगतबलाय. उत्तरि वा मनुस्सधम्मा अलमरियञाणदस्सनविसेसन्ति दसकुसलकम्मपथसङ्खाता मनुस्सधम्मा उत्तरि अरियभावं कातुं समत्थं ञाणदस्सनविसेसं. हारहारिनीति हरितब्बं हरितुं समत्था. नङ्गलमुखानीति मातिकामुखानि. तानि हि नङ्गलसरिक्खकत्ता नङ्गलेहि च खतत्ता नङ्गलमुखानीति वुच्चन्ति.

एवमेव खोति एत्थ सोतं विय विपस्सनाञाणं दट्ठब्बं, उभतो नङ्गलमुखानं विवरणकालो विय छसु द्वारेसु संवरस्स विस्सट्ठकालो, मज्झेनदिया रुक्खपादे कोट्टेत्वा पलालतिणमत्तिकाहि आवरणे कते उदकस्स विक्खित्तविसटब्यादिण्णकालो विय पञ्चहि नीवरणेहि परियोनद्धकालो, एवं आवरणे कते विहतवेगस्स उदकस्स तिणपलालादीनि परिकड्ढित्वा समुद्दं पापुणितुं असमत्थकालो विय विपस्सनाञाणेन सब्बाकुसले विद्धंसेत्वा निब्बानसागरं पापुणितुं असमत्थकालो वेदितब्बो. सुक्कपक्खे वुत्तविपल्लासेन योजना कातब्बा. इमस्मिं सुत्ते वट्टविवट्टं कथितं. दुतियं उत्तानत्थमेव.

३. पधानियङ्गसुत्तवण्णना

५३. ततिये पधानियङ्गानीति पधानं वुच्चति पदहनभावो, पधानमस्स अत्थीति पधानियो, पधानियस्स भिक्खुनो अङ्गानीति पधानियङ्गानि. सद्धोति सद्धाय समन्नागतो. सद्धा पनेसा आगमसद्धा अधिगमसद्धा ओकप्पनसद्धा पसादसद्धाति चतुब्बिधा. तत्थ सब्बञ्ञुबोधिसत्तानं सद्धा, अभिनीहारतो पट्ठाय आगतत्ता आगमसद्धा नाम. अरियसावकानं पटिवेधेन अधिगतत्ता अधिगमसद्धा नाम. बुद्धो धम्मो सङ्घोति वुत्ते अचलभावेन ओकप्पनं ओकप्पनसद्धा नाम. पसादुप्पत्ति पसादसद्धा नाम. इध ओकप्पनसद्धा अधिप्पेता. बोधिन्ति चतुमग्गञाणं. तं सुप्पटिविद्धं तथागतेनाति सद्दहति. देसनासीसमेव चेतं, इमिना पन अङ्गेन तीसुपि रतनेसु सद्धा अधिप्पेता. यस्स हि बुद्धादीसु पसादो बलवा, तस्स पधानवीरियं इज्झति.

अप्पाबाधोति अरोगो. अप्पातङ्कोति निद्दुक्खो. समवेपाकिनियाति समविपाकिनिया. गहणियाति कम्मजतेजोधातुया. नातिसीताय नाच्चुण्हायाति अतिसीतलग्गहणिको हि सीतभीरुको होति, अच्चुण्हग्गहणिको उण्हभीरुको, तेसं पधानं न इज्झति, मज्झिमग्गहणिकस्स इज्झति. तेनाह – मज्झिमाय पधानक्खमायाति. यथाभूतं अत्तानं आविकत्ताति यथाभूतं अत्तनो अगुणं पकासेता. उदयत्थगामिनियाति उदयञ्च अत्थञ्च गन्तुं परिच्छिन्दितुं समत्थाय. एतेन पञ्ञासलक्खणपरिग्गाहकं उदयब्बयञाणं वुत्तं. अरियायाति परिसुद्धाय. निब्बेधिकायाति अनिब्बिद्धपुब्बे लोभक्खन्धादयो निब्बिज्झितुं समत्थाय. सम्मा दुक्खक्खयगामिनियाति तदङ्गवसेन किलेसानं पहीनत्ता यं दुक्खं खीयति, तस्स दुक्खस्स खयगामिनिया. इति सब्बेहिपि इमेहि पदेहि विपस्सनापञ्ञाव कथिता. दुप्पञ्ञस्स हि पधानं न इज्झति.

४. समयसुत्तवण्णना

५४. चतुत्थे पधानायाति वीरियकरणत्थाय. न सुकरं उञ्छेन पग्गहेन यापेतुन्ति न सक्का होति पत्तं गहेत्वा उञ्छाचरियाय यापेतुं. इमस्मिम्पि सुत्ते वट्टविवट्टमेव कथितं.

५. मातापुत्तसुत्तवण्णना

५५. पञ्चमे परियादाय तिट्ठतीति परियादियित्वा गहेत्वा खेपेत्वा तिट्ठति. उग्घातिताति उद्धुमाता.

असिहत्थेनाति सीसच्छेदनत्थाय असिं आदाय आगतेनापि. पिसाचेनाति खादितुं आगतयक्खेनापि. आसीदेति घट्टेय्य. मञ्जुनाति मुदुकेन. कामोघवुळ्हानन्ति कामोघेन वुळ्हानं कड्ढितानं. कालं गति भवाभवन्ति वट्टकालं गतिञ्च पुनप्पुनब्भवे च. पुरक्खताति पुरेचारिका पुरतो गतायेव. ये च कामे परिञ्ञायाति ये पण्डिता दुविधेपि कामे तीहि परिञ्ञाहि परिजानित्वा. चरन्ति अकुतोभयाति खीणासवानं कुतोचि भयं नाम नत्थि, तस्मा ते अकुतोभया हुत्वा चरन्ति. पारङ्गताति पारं वुच्चति निब्बानं, तं उपगता, सच्छिकत्वा ठिताति अत्थो. आसवक्खयन्ति अरहत्तं. इमस्मिं सुत्ते वट्टमेव कथेत्वा गाथासु वट्टविवट्टं कथितं.

६. उपज्झायसुत्तवण्णना

५६. छट्ठे मधुरकजातोति सञ्जातगरुभावो. दिसा च मे न पक्खायन्तीति चतस्सो दिसा च अनुदिसा च मय्हं न उपट्ठहन्तीति वदति. धम्मा च मं नप्पटिभन्तीति समथविपस्सनाधम्मापि मे न उपट्ठहन्ति. अनभिरतो च ब्रह्मचरियं चरामीति उक्कण्ठितो हुत्वा ब्रह्मचरियवासं वसामि. येन भगवा तेनुपसङ्कमीति तस्स कथं सुत्वा ‘‘बुद्धवेनेय्यपुग्गलो अय’’न्ति तं कारणं भगवतो आरोचेतुं उपसङ्कमि. अविपस्सकस्स कुसलानं धम्मानन्ति कुसलधम्मे अविपस्सन्तस्स, अनेसन्तस्स अगवेसन्तस्साति अत्थो. बोधिपक्खियानं धम्मानन्ति सतिपट्ठानादीनं सत्ततिंसधम्मानं.

७. अभिण्हपच्चवेक्खितब्बठानसुत्तवण्णना

५७. सत्तमे जराधम्मोम्हीति जरासभावो अम्हि. जरं अनतीतोति जरं अनतिक्कन्तो, अन्तोजराय एव चरामि. सेसपदेसुपि एसेव नयो. कम्मस्सकोतिआदीसु कम्मं मय्हं सकं अत्तनो सन्तकन्ति कम्मस्सको अम्हि. कम्मस्स दायादोति कम्मदायादो, कम्मं मय्हं दायज्जं सन्तकन्ति अत्थो. कम्मं मय्हं योनि कारणन्ति कम्मयोनि. कम्मं मय्हं बन्धूति कम्मबन्धु, कम्मञातकोति अत्थो. कम्मं मय्हं पटिसरणं पतिट्ठाति कम्मपटिसरणो. तस्स दायादो भविस्सामीति तस्स कम्मस्स दायादो तेन दिन्नफलपटिग्गाहको भविस्सामीति अत्थो. योब्बनमदोति योब्बनं आरब्भ उप्पन्नमदो. सेसेसुपि एसेव नयो. मग्गो सञ्जायतीति लोकुत्तरमग्गो सञ्जायति. संयोजनानि सब्बसो पहीयन्तीति दस संयोजनानि सब्बसो पहीयन्ति. अनुसया ब्यन्तीहोन्तीति सत्त अनुसया विगतन्ता परिच्छिन्ना परिवटुमा होन्ति. एवमेत्थ हेट्ठा पञ्चसु ठानेसु विपस्सना कथिता, इमेसु पञ्चसु लोकुत्तरमग्गो.

इदानि गाथाहि कूटं गण्हन्तो ब्याधिधम्मातिआदिमाह. तत्थ ञत्वा धम्मं निरूपधिन्ति उपधिरहितं अरहत्तमग्गं ञत्वा. सब्बे मदे अभिभोस्मीति सब्बे इमे तयोपि मदे अधिभविं, अतिक्कम्म ठितोस्मीति अत्थो. नेक्खम्मं दट्ठु खेमतोति पब्बज्जं खेमतो दिस्वा. तस्स मे अहु उस्साहो, निब्बानं अभिपस्सतोति तस्स मय्हं निब्बानं अभिपस्सन्तस्स वायामो अहोसि. अनिवत्ति भविस्सामीति पब्बज्जतो अनिवत्तिको भविस्सामि, ब्रह्मचरियवासतो अनिवत्तिको, सब्बञ्ञुतञ्ञाणतो अनिवत्तिको भविस्सामि. ब्रह्मचरियपरायणोति मग्गब्रह्मचरियपरायणो. इमिना लोकुत्तरो अट्ठङ्गिको मग्गो कथितोति.

८. लिच्छविकुमारकसुत्तवण्णना

५८. अट्ठमे सज्जानि धनूनीति सजियानि आरोपितधनूनि. अद्दसूति अद्दसंसु. भविस्सन्ति वज्जीति वड्ढिस्सन्ति वज्जिराजानो. अपानुभाति अवड्ढिनिस्सिता मानथद्धा. पच्छालियं खिपन्तीति पच्छतो गन्त्वा पिट्ठिं पादेन पहरन्ति. रट्ठिकस्सातिआदीसु रट्ठं भुञ्जतीति रट्ठिको. पितरा दत्तं सापतेय्यं भुञ्जतीति पेत्तनिको. सेनाय पति जेट्ठकोति सेनापतिको. गामगामणिकस्साति गामानं गामणिकस्स, गामसामिकस्साति अत्थो. पूगगामणिकस्साति गणजेट्ठकस्स. कुलेसूति तेसु तेसु कुलेसु. पच्चेकाधिपच्चं कारेन्तीति पच्चेकं जेट्ठकट्ठानं कारेन्ति. कल्याणेन मनसा अनुकम्पन्तीति सुन्दरेन चित्तेन अनुग्गण्हन्ति. खेत्तकम्मन्तसामन्तसब्योहारेति ये च अत्तनो खेत्तकम्मन्तानं सामन्ता अनन्तरक्खेत्तसामिनो, ते च रज्जुदण्डेहि भूमिप्पमाणग्गाहके सब्बोहारे च. बलिपटिग्गाहिका देवताति कुलप्पवेणिया आगता आरक्खदेवता. सक्करोतीति ता देवता अग्गयागुभत्तादीहि सक्करोति.

किच्चकरोति उप्पन्नानं किच्चानं कारको. ये चस्स अनुजीविनोति ये च एतं उपनिस्साय जीवन्ति. उभिन्नञ्चेव अत्थायाति उभिन्नम्पि हितत्थाय पटिपन्नो होतीति अत्थो. पुब्बपेतानन्ति परलोकगतानं. दिट्ठे धम्मे च जीवतन्ति ये च दिट्ठे धम्मे जीवन्ति. इति पदद्वयेनापि अतीतपच्चुप्पन्ने ञातयो दस्सेति. वित्तिसञ्जननोति तुट्ठिजननो. घरमावसन्ति घरावासं वसन्तो. पुज्जो होति पसंसियोति पूजेतब्बो च पसंसितब्बो च होतीति.

९-१०. वुड्ढपब्बजितसुत्तद्वयवण्णना

५९-६०. नवमे निपुणोति सण्हो सुखुमकारणञ्ञू. आकप्पसम्पन्नोति समणाकप्पेन सम्पन्नो. दसमे पदक्खिणग्गाहीति दिन्नोवादं पदक्खिणतो गण्हन्तो. सेसं सब्बत्थ उत्तानमेवाति.

नीवरणवग्गो पठमो.

(७) २. सञ्ञावग्गो

१-२. सञ्ञासुत्तद्वयवण्णना

६१-६२. दुतियस्स पठमे महप्फलाति विपाकफलेन महप्फला. विपाकानिसंसेनेव महानिसंसा. अमतोगधाति निब्बानपतिट्ठा. सब्बलोके अनभिरतिसञ्ञाति सब्बस्मिं तेधातुसन्निवेसे लोके उक्कण्ठितस्स उप्पज्जनकसञ्ञा. दुतियं उत्तानत्थमेव.

३-४. वड्ढसुत्तद्वयवण्णना

६३-६४. ततिये वरादायीति उत्तमस्स वरस्स आदायको. सेसमेत्थ चतुत्थे च उत्तानत्थमेवाति.

५. साकच्छसुत्तवण्णना

६५. पञ्चमे अलंसाकच्छोति साकच्छाय युत्तो. आगतं पञ्हन्ति पुच्छितं पञ्हं. ब्याकत्ता होतीति विस्सज्जिता होति.

६. साजीवसुत्तवण्णना

६६. छट्ठे अलंसाजीवोति साजीवाय युत्तो. साजीवोति पञ्हपुच्छनञ्चेव पञ्हविस्सज्जनञ्च. सब्बेपि हि सब्रह्मचारिनो पञ्हं उपजीवन्ति, तेनेतं पञ्हपुच्छनविस्सज्जनं समानाजीवताय साजीवोति वुत्तं. कतं पञ्हन्ति अभिसङ्खतं पञ्हं.

७-१०. पठमइद्धिपादसुत्तादिवण्णना

६७-७०. सत्तमे उस्सोळ्हीति अधिमत्तवीरियं. अट्ठमे अत्तनो बोधिमण्डे पटिविद्धे आगमनइद्धिपादे कथेत्वा उपरि अत्तनोव छ अभिञ्ञा कथेसीति. नवमदसमेसु विपस्सना कथिता. सेसं सब्बत्थ उत्तानमेवाति.

सञ्ञावग्गो दुतियो.

(८) ३. योधाजीववग्गो

१. पठमचेतोविमुत्तिफलसुत्तवण्णना

७१. ततियस्स पठमे यतो खो, भिक्खवेति हेट्ठा वुत्तनयेन विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पत्तस्स भिक्खुनो इदानि वण्णभणनत्थं इदं आरद्धं. तत्थ यतो खोति यदा खो. उक्खित्तपलिघोति अविज्जापलिघं उक्खिपित्वा अपनेत्वा ठितो. संकिण्णपरिखोति संसारपरिखं संकिरित्वा विनासेत्वा ठितो. अब्बूळ्हेसिकोति तण्हासङ्खातं एसिकाथम्भं अब्बुय्ह लुञ्चित्वा ठितो. निरग्गळोति नीवरणकवाटं उग्घाटेत्वा ठितो. पन्नद्धजो पन्नभारोति मानद्धजञ्च खन्धाभिसङ्खारकिलेसभारञ्च पातेत्वा ओतारेत्वा ठितो. विसंयुत्तोति वट्टेन विसंयुत्तो. सेसं पाळिनयेनेव वेदितब्बं. एत्तावता भगवता मग्गेन किलेसे खेपेत्वा निरोधसयनवरगतस्स निब्बानारम्मणं फलसमापत्तिं अप्पेत्वा विहरतो खीणासवस्स कालो दस्सितो.

यथा हि द्वे नगरानि एकं चोरनगरं एकं खेमनगरं. अथ एकस्स महायोधस्स एवं भवेय्य – ‘‘याविमं चोरनगरं तिट्ठति, ताव खेमनगरं भयतो न मुच्चति, चोरनगरं अनगरं करिस्सामी’’ति सन्नाहं कत्वा खग्गं गहेत्वा चोरनगरं उपसङ्कमित्वा नगरद्वारे उस्सापिते एसिकाथम्भे खग्गेन छिन्दित्वा सद्धिं द्वारबाहाहि कवाटं भिन्दित्वा पलिघं उक्खिपित्वा पाकारं भिन्दित्वा परिखं विकिरित्वा नगरसोभत्थाय उस्सिते धजे पातेत्वा नगरं अग्गिना झापेत्वा खेमनगरं पविसित्वा पासादं आरुय्ह ञातिगणपरिवुतो सुरसभोजनं भुञ्जेय्य. एवं चोरनगरं विय सक्कायो, खेमनगरं विय निब्बानं, महायोधो विय योगावचरो. तस्सेवं होति – ‘‘याव सक्कायवट्टं वट्टति, ताव द्वत्तिंसकम्मकारणाअट्ठनवुतिरोगपञ्चवीसतिमहाभयेहि परिमुच्चनं नत्थी’’ति. सो महायोधो सन्नाहं विय सीलसन्नाहं कत्वा पञ्ञाखग्गं गहेत्वा खग्गेन एसिकाथम्भे विय अरहत्तमग्गेन तण्हेसिकं लुञ्चित्वा, सो योधो सद्वारबाहकं नगरकवाटं विय पञ्चोरम्भागियसंयोजनअग्गळं उग्घाटेत्वा, सो योधो पलिघं विय अविज्जापलिघं उक्खिपित्वा, सो योधो पाकारं भिन्दन्तो परिखं विय कम्माभिसङ्खारं भिन्दन्तो जातिसंसारपरिखं विकिरित्वा, सो योधो नगरं सोभत्थाय उस्सापितद्धजे विय मानद्धजे पातेत्वा सक्कायनगरं झापेत्वा, सो योधो खेमनगरे उपरिपासादे सुभोजनं विय किलेसपरिनिब्बाननगरं पविसित्वा अमतं निरोधारम्मणं फलसमापत्तिसुखं अनुभवमानो कालं वीतिनामेति.

२. दुतियचेतोविमुत्तिफलसुत्तवण्णना

७२. दुतिये अनिच्चसञ्ञाति खन्धपञ्चकं हुत्वा अभावाकारेन अनिच्चन्ति उप्पज्जनकसञ्ञा. अनिच्चे दुक्खसञ्ञाति यदनिच्चं, तं पटिपीळनाकारेन दुक्खन्ति उप्पज्जनकसञ्ञा. दुक्खे अनत्तसञ्ञाति यं दुक्खं, तं अवसवत्तनाकारेन अनत्ताति उप्पज्जनकसञ्ञा. सेसं हेट्ठा वुत्तनयमेव. इमेसु पन द्वीसुपि सुत्तेसु विपस्सनाफलं नाम कथितन्ति.

३. पठमधम्मविहारीसुत्तवण्णना

७३. ततिये दिवसं अतिनामेतीति दिवसं अतिक्कामेति. रिञ्चति पटिसल्लानन्ति एकीभावं विस्सज्जेति. देसेतीति कथेति पकासेति. धम्मपञ्ञत्तियाति धम्मस्स पञ्ञापनाय. धम्मं परियापुणातीति नवङ्गवसेन चतुसच्चधम्मं परियापुणाति वळञ्जेति कथेति. न रिञ्चति पटिसल्लानन्ति एकीभावं न विस्सज्जेति. अनुयुञ्जति अज्झत्तं चेतोसमथन्ति नियकज्झत्ते चित्तसमाधिं आसेवति भावेति, समथकम्मट्ठाने युत्तप्पयुत्तो होति.

हितेसिनाति हितं एसन्तेन. अनुकम्पकेनाति अनुकम्पमानेन. अनुकम्पं उपादायाति अनुकम्पं चित्तेन परिग्गहेत्वा, पटिच्चातिपि वुत्तं होति. कतं वो तं मयाति तं मया इमे पञ्च पुग्गले देसेन्तेन तुम्हाकं कतं. एत्तकमेव हि अनुकम्पकस्स सत्थु किच्चं यदिदं अविपरीतधम्मदेसना, इतो परं पन पटिपत्ति नाम सावकानं किच्चं. तेनाह – एतानि भिक्खु रुक्खमूलानि…पे… अम्हाकं अनुसासनीति. तत्थ च रुक्खमूलानीति इमिना रुक्खमूलसेनासनं दस्सेति. सुञ्ञागारानीति इमिना जनविवित्तट्ठानं. उभयेनापि च योगानुरूपं सेनासनमाचिक्खति, दायज्जं निय्यातेति. झायथाति आरम्मणूपनिज्झानेन अट्ठतिंसारम्मणानि, लक्खणूपनिज्झानेन च अनिच्चादितो खन्धायतनादीनि उपनिज्झायथ, समथञ्च विपस्सनञ्च वड्ढेथाति वुत्तं होति. मा पमादत्थाति मा पमज्जित्थ. मा पच्छा विप्पटिसारिनो अहुवत्थाति ये हि पुब्बे दहरकाले आरोग्यकाले सत्तसप्पायादिसम्पत्तिकाले सत्थु सम्मुखीभावकाले च योनिसोमनसिकारविरहिता रत्तिन्दिवं मङ्कुलभत्ता हुत्वा सेय्यसुखमिद्धसुखमनुयुत्ता पमज्जन्ति, ते पच्छा जराकाले रोगकाले मरणकाले विपत्तिकाले सत्थु परिनिब्बानकाले च तं पुब्बे पमादविहारं अनुस्सरन्ता सप्पटिसन्धिकालकिरियञ्च भारियं सम्पस्समाना विप्पटिसारिनो होन्ति. तुम्हे पन तादिसा मा अहुवत्थाति एतमत्थं दस्सेन्तो आह – ‘‘मा पच्छा विप्पटिसारिनो अहुवत्था’’ति. अयं वो अम्हाकं अनुसासनीति अयं अम्हाकं सन्तिका ‘‘झायथ मा पमादत्था’’ति तुम्हाकं अनुसासनी, ओवादोति वुत्तं होति.

४. दुतियधम्मविहारीसुत्तवण्णना

७४. चतुत्थे उत्तरि चस्स पञ्ञाय अत्थं नप्पजानातीति ततो परियत्तितो उत्तरि तस्स धम्मस्स सहविपस्सनाय मग्गपञ्ञाय अत्थं नप्पजानाति, चत्तारि सच्चानि न पस्सति नप्पटिविज्झतीति अत्थो. सेसवारेसुपि एसेव नयो. एवमेतेसु द्वीसुपि सुत्तेसु बहुस्सुतभिक्खु विपस्सनाकम्मिको सोतापन्नो सकदागामी अनागामी खीणासवोति छ जना धम्मविहारिनो नामाति वेदितब्बा.

५. पठमयोधाजीवसुत्तवण्णना

७५. पञ्चमे योधाजीवाति युद्धूपजीविनो. रजग्गन्ति हत्थिअस्सादीनं पादप्पहारभिन्नाय भूमिया उग्गतं रजक्खन्धं. न सन्थम्भतीति सन्थम्भित्वा ठातुं न सक्कोति. सहति रजग्गन्ति रजक्खन्धं दिस्वापि अधिवासेति. धजग्गन्ति हत्थिअस्सदीनं पिट्ठेसु वा रथेसु वा उस्सापितानं धजानं अग्गं. उस्सारणन्ति हत्थिअस्सरथानञ्चेव बलकायस्स च उच्चासद्दमहासद्दं. सम्पहारेति समागते अप्पमत्तकेपि पहारे. हञ्ञतीति विहञ्ञति विघातं आपज्जति. ब्यापज्जतीति विपत्तिं आपज्जति, पकतिभावं जहति. सहति सम्पहारन्ति द्वे तयो पहारे पत्वापि सहति अधिवासेति. तमेव सङ्गामसीसन्ति तंयेव जयक्खन्धावारट्ठानं. अज्झावसतीति सत्ताहमत्तं अभिभवित्वा आवसति. किं कारणा? लद्धपहारानं पहारजग्गनत्थञ्चेव कतकम्मानं विसेसं ञत्वा ठानन्तरदानत्थञ्च इस्सरियसुखानुभवनत्थञ्च.

इदानि यस्मा सत्थु योधाजीवेहि किच्चं नत्थि, इमस्मिं पन सासने तथारूपे पञ्च पुग्गले दस्सेतुं इदं ओपम्मं आभतं. तस्मा ते पुग्गले दस्सेन्तो एवमेव खोतिआदिमाह. तत्थ संसीदतीति मिच्छावितक्कस्मिं संसीदति अनुप्पविसति. न सक्कोति ब्रह्मचरियं सन्धारेतुन्ति ब्रह्मचरियवासं अनुपच्छिज्जमानं गोपेतुं न सक्कोति. सिक्खादुब्बल्यं आविकत्वाति सिक्खाय दुब्बलभावं पकासेत्वा. किमस्स रजग्गस्मिन्ति किं तस्स पुग्गलस्स रजग्गं नामाति वदति. अभिरूपाति अभिरूपवती. दस्सनीयाति दस्सनयोग्गा. पासादिकाति दस्सनेनेव चित्तप्पसादावहा. परमायाति उत्तमाय. वण्णपोक्खरतायाति सरीरवण्णेन चेव अङ्गसण्ठानेन च. ऊहसतीति अवहसति. उल्लपतीति कथेति. उज्झग्घतीति पाणिं पहरित्वा महाहसितं हसति. उप्पण्डेतीति उप्पण्डनकथं कथेति. अभिनिसीदतीति अभिभवित्वा सन्तिके वा एकासने वा निसीदति. दुतियपदेपि एसेव नयो. अज्झोत्थरतीति अवत्थरति. विनिवेठेत्वा विनिमोचेत्वाति गहितट्ठानतो तस्सा हत्थं विनिब्बेठेत्वा चेव मोचेत्वा च. सेसमेत्थ उत्तानत्थमेवाति. इमस्मिं सुत्ते वट्टविवट्टं कथितं.

६. दुतिययोधाजीवसुत्तवण्णना

७६. छट्ठे असिचम्मं गहेत्वाति असिञ्च चम्मञ्च गहेत्वा. धनुकलापं सन्नय्हित्वाति धनुञ्च सरकलापञ्च सन्नय्हित्वा. वियूळ्हन्ति युद्धसन्निवेसवेसेन ठितं. सङ्गामं ओतरतीति महायुद्धं ओतरति. उस्सहति वायमतीति उस्साहञ्च वायामञ्च करोति. हनन्तीति घातेन्ति. परियापादेन्तीति परियापादयन्ति. उपलिक्खन्तीति विज्झन्ति. अपनेन्तीति सकसेनं गहेत्वा गच्छन्ति. अपनेत्वा ञातकानं नेन्तीति सकसेनं नेत्वा ततो ञातकानं सन्तिकं नेन्ति. नीयमानोति अत्तनो गेहं वा सेसञातिसन्तिकं वा निय्यमानो. उपट्ठहन्ति परिचरन्तीति पहारसोधनवणकप्पनादीनि करोन्ता जग्गन्ति गोपयन्ति.

अरक्खितेनेव कायेनाति अरक्खितेन कायद्वारेन. अरक्खिताय वाचायाति अरक्खितेन वचीद्वारेन. अरक्खितेन चित्तेनाति अरक्खितेन मनोद्वारेन. अनुपट्ठिताय सतियाति सतिं सुपट्ठितं अकत्वा. असंवुतेहि इन्द्रियेहीति मनच्छट्ठेहि इन्द्रियेहि अपिहितेहि अगोपितेहि. रागो चित्तं अनुद्धंसेतीति रागो उप्पज्जमानोव समथविपस्सनाचित्तं धंसेति, दूरे खिपति. रागपरियुट्ठितोम्हि, आवुसो, रागपरेतोति अहं, आवुसो, रागेन रत्तो, रागेन अनुगतो.

अट्ठिकङ्कलूपमातिआदीसु अट्ठिकङ्कलूपमा अप्पस्सादट्ठेन. मंसपेसूपमा बहुसाधारणट्ठेन. तिणुक्कूपमा अनुदहनट्ठेन. अङ्गारकासूपमा महाभितापट्ठेन. सुपिनकूपमा इत्तरपच्चुपट्ठानट्ठेन. याचितकूपमा तावकालिकट्ठेन. रुक्खफलूपमा सब्बङ्गपच्चङ्गपलिभञ्जनट्ठेन. असिसूनूपमा अधिकुट्टनट्ठेन. सत्तिसूलूपमा विनिविज्झनट्ठेन. सप्पसिरूपमा सासङ्कसप्पटिभयट्ठेन. उस्सहिस्सामीति उस्साहं करिस्सामि. धारयिस्सामीति समणभावं धारयिस्सामि. अभिरमिस्सामीति अभिरतिं उप्पादेस्सामि न उक्कण्ठिस्सामि. सेसमेत्थ उत्तानत्थमेव. इमस्मिं सुत्ते वट्टविवट्टं कथितन्ति.

७. पठमअनागतभयसुत्तवण्णना

७७. सत्तमे आरञ्ञकेनाति अरञ्ञवासिना. अप्पत्तस्साति असम्पत्तस्स झानविपस्सनामग्गफलप्पभेदस्स विसेसस्स पत्तिया. सेसपदेसुपि एसेव नयो. सो ममस्स अन्तरायोति सो मम जीवितन्तरायो च ब्रह्मचरियन्तरायो च, पुथुज्जनकालकिरियं करोन्तस्स सग्गन्तरायो च मग्गन्तरायो च भवेय्य. हन्दाति ववस्सग्गत्थे निपातो. वीरियं आरभामीति दुविधम्पि वीरियं करोमि. सत्थकाति सत्थं विय सन्धिबन्धनच्छेदकवाता. वाळेहीति कक्खळेहि. माणवेहीति चोरेहि. कतकम्मेहि वा अकतकम्मेहि वाति एत्थ चोरिकं कत्वा निक्खन्ता कतकम्मा नाम, चोरिकं कातुं गच्छन्ता अकतकम्मा नाम. तत्थ कतकम्मा कम्मस्स निप्फन्नत्ता सत्तानं गललोहितं गहेत्वा देवतानं बलिं करोन्ति, अकतकम्मा ‘‘एवं नो कम्मं निप्फज्जिस्सती’’ति पठमतरं करोन्ति. इदं सन्धाय ते मं जीविता वोरोपेय्युन्ति वुत्तं. वाळा अमनुस्साति कक्खळा दुट्ठा यक्खादयो अमनुस्सा.

८. दुतियअनागतभयसुत्तवण्णना

७८. अट्ठमे पुरा मं सो धम्मो आगच्छतीति याव सो धम्मो मं न उपगच्छति, ताव अहं पुरेतरमेव वीरियं आरभामीति अत्थो. खीरोदकीभूताति खीरोदकं विय भूता एकीभावं उपगता. पियचक्खूहीति मेत्तचक्खूहि.

९. ततियअनागतभयसुत्तवण्णना

७९. नवमे धम्मसन्दोसा विनयसन्दोसोति धम्मसन्दोसेन विनयसन्दोसो होति. कथं पन धम्मस्मिं दुस्सन्ते विनयो दुस्सति नाम? समथविपस्सनाधम्मेसु गब्भं अग्गण्हन्तेसु पञ्चविधो विनयो न होति, एवं धम्मे दुस्सन्ते विनयो दुस्सति. दुस्सीलस्स पन संवरविनयो नाम न होति, तस्मिं असति समथविपस्सना गब्भं न गण्हाति. एवं विनयसन्दोसेनपि धम्मसन्दोसो वेदितब्बो. अभिधम्मकथन्ति सीलादिउत्तमधम्मकथं. वेदल्लकथन्ति वेदपटिसंयुत्तं ञाणमिस्सककथं. कण्हधम्मं ओक्कममानाति रन्धगवेसिताय उपारम्भपरियेसनवसेन काळकधम्मं ओक्कममाना. अपिच दुट्ठचित्तेन पुग्गलं घट्टेन्तापि तं कण्हधम्मं अत्तनो दहन्तापि लाभसक्कारत्थं कथेन्तापि कण्हधम्मं ओक्कमन्तियेव.

गम्भीराति पाळिगम्भीरा. गम्भीरत्थाति अत्थगम्भीरा. लोकुत्तराति लोकुत्तरधम्मदीपका. सुञ्ञतापटिसंयुत्ताति खन्धधातुआयतनपच्चयाकारपटिसंयुत्ता. न अञ्ञा चित्तं उपट्ठपेस्सन्तीति जाननत्थाय चित्तं न ठपेस्सन्ति. उग्गहेतब्बं परियापुणितब्बन्ति उग्गहेतब्बे च वळञ्जेतब्बे च. कविताति सिलोकादिबन्धनवसेन कवीहि कता. कावेय्याति तस्सेव वेवचनं. बाहिरकाति सासनतो बहिद्धा ठिता. सावकभासिताति बाहिरसावकेहि भासिता. सेसमेत्थ हेट्ठा वुत्तनयत्ता सुविञ्ञेय्यत्ता च उत्तानत्थमेव.

१०. चतुत्थअनागतभयसुत्तवण्णना

८०. दसमे कल्याणकामाति सुन्दरकामा. रसग्गानीति उत्तमरसानि. संसट्ठा विहरिस्सन्तीति पञ्चविधेन संसग्गेन संसट्ठा विहरिस्सन्ति. सन्निधिकारपरिभोगन्ति सन्निधिकतस्स परिभोगं. ओळारिकम्पि निमित्तन्ति एत्थ पथविं खणन्तोपि खणाहीति आणापेन्तोपि पथवियं ओळारिकं निमित्तं करोति नाम. तिणकट्ठसाखापलासं छिन्दन्तोपि छिन्दाति आणापेन्तोपि हरितग्गे ओळारिकं निमित्तं करोति नाम. आजीवत्थाय पण्णनिवापआदीनि गाहापेन्तो फलानि ओचिनन्ते वा ओचिनापेन्तेन वत्तब्बमेव नत्थि. इमेसु चतूसु सुत्तेसु सत्थारा सासने वुद्धिपरिहानि कथिताति.

योधाजीववग्गो ततियो.

(९) ४. थेरवग्गो

१. रजनीयसुत्तवण्णना

८१. चतुत्थस्स पठमे रजनीयेसूति रागस्स पच्चयेसु आरम्मणेसु. सेसेसुपि एसेव नयो.

२. वीतरागसुत्तवण्णना

८२. दुतिये मक्खीति गुणमक्खको. पळासीति युगग्गाहलक्खणेन पळासेन समन्नागतो.

३. कुहकसुत्तवण्णना

८३. ततिये कुहकोति तीहि कुहनवत्थूहि समन्नागतो. लपकोति लाभसन्निस्सिताय लपनाय समन्नागतो. नेमित्तिकोति निमित्तकिरियकारको. निप्पेसिकोति निप्पेसनकताय समन्नागतो. लाभेन च लाभं निजिगीसिताति लाभेन लाभगवेसको. सुक्कपक्खो वुत्तविपल्लासवसेन वेदितब्बो. चतुत्थं उत्तानमेव.

५. अक्खमसुत्तवण्णना

८५. पञ्चमे अक्खमो होति रूपानन्ति रूपारम्मणानं अनधिवासको होति, तदारम्मणेहि रागादीहि अभिभुय्यति. एसेव नयो सब्बत्थ.

६. पटिसम्भिदाप्पत्तसुत्तवण्णना

८६. छट्ठे अत्थपटिसम्भिदाप्पत्तोति पञ्चसु अत्थेसु पभेदगतं ञाणं पत्तो. धम्मपटिसम्भिदाप्पत्तोति चतुब्बिधे धम्मे पभेदगतं ञाणं पत्तो. निरुत्तिपटिसम्भिदाप्पत्तोति धम्मनिरुत्तीसु पभेदगतं ञाणं पत्तो. पटिभानपटिसम्भिदाप्पत्तोति तेसु तीसु ञाणेसु पभेदगतं ञाणं पत्तो. सो पन तानि तीणि ञाणानेव जानाति, न तेसं किच्चं करोति. उच्चावचानीति महन्तखुद्दकानि. किंकरणीयानीति इति कत्तब्बानि.

७. सीलवन्तसुत्तवण्णना

८७. सत्तमं उत्तानत्थमेव. सीलं पनेत्थ खीणासवसीलमेव, बाहुसच्चम्पि खीणासवबाहुसच्चमेव, वाचापि खीणासवस्स कल्याणवाचाव, झानानिपि किरियज्झानानेव कथितानीति वेदितब्बानि.

८. थेरसुत्तवण्णना

८८. अट्ठमे थेरोति थिरभावप्पत्तो. रत्तञ्ञूति पब्बजितदिवसतो पट्ठाय अतिक्कन्तानं बहूनं रत्तीनं ञाता. ञातोति पञ्ञातो पाकटो. यसस्सीति यसनिस्सितो. मिच्छादिट्ठिकोति अयाथावदिट्ठिको. सद्धम्मा वुट्ठापेत्वाति दसकुसलकम्मपथधम्मतो वुट्ठापेत्वा. असद्धम्मे पतिट्ठापेतीति अकुसलकम्मपथेसु पतिट्ठापेति.

९. पठमसेखसुत्तवण्णना

८९. नवमे सेखस्साति सिक्खकस्स सकरणीयस्स. परिहानायाति उपरिगुणेहि परिहानत्थाय. कम्मारामताति नवकम्मे रमनकभावो. भस्सारामताति आलापसल्लापे रमनकभावो. निद्दारामताति निद्दायने रमनकभावो. सङ्गणिकारामताति गणसङ्गणिकाय रमनकभावो. यथाविमुत्तं चित्तं न पच्चवेक्खतीति यथा यं चित्तं विमुत्तं, ये च दोसा पहीना, गुणा च पटिलद्धा, ते पच्चवेक्खित्वा उपरिगुणपटिलाभाय वायामं न करोतीति अत्थो. इति इमस्मिं सुत्ते सत्तन्नं सेखानं उपरिगुणेहि परिहानिकारणञ्च वुद्धिकारणञ्च कथितं. यञ्च नाम सेखस्स परिहानकारणं, तं पुथुज्जनस्स पठममेव होतीति.

१०. दुतियसेखसुत्तवण्णना

९०. दसमे वियत्तोति ब्यत्तो छेको. किंकरणीयेसूति इति कत्तब्बेसु. चेतोसमथन्ति समाधिकम्मट्ठानं. अननुलोमिकेनाति सासनस्स अननुच्छविकेन. अतिकालेनाति अतिपातोव. अतिदिवाति दिवा वुच्चति मज्झन्हिको, तं अतिक्कमित्वा. आभिसल्लेखिकाति अतिविय किलेससल्लेखिका. चेतोविवरणसप्पायाति चित्तविवरणसङ्खातानं समथविपस्सनानं सप्पाया. अप्पिच्छकथाति अप्पिच्छा होथाति कथनकथा. सन्तुट्ठिकथाति चतूहि पच्चयेहि सन्तुट्ठा होथाति कथनकथा. पविवेककथाति तीहि विवेकेहि विवित्ता होथाति कथनकथा. असंसग्गकथाति पञ्चविधेन संसग्गेन असंसट्ठा होथाति कथनकथा. वीरियारम्भकथाति दुविधं वीरियं आरभथाति कथनकथा. सीलकथादीसु सीलं आरब्भ कथा सीलकथा. समाधिं आरब्भ, पञ्ञं आरब्भ, पञ्चविधं विमुत्तिं आरब्भ, एकूनवीसतिपच्चवेक्खणसङ्खातं विमुत्तिञाणदस्सनं आरब्भ कथा विमुत्तिञाणदस्सनकथा. न निकामलाभीतिआदीसु न इच्छितिच्छितलाभी, दुक्खलाभी न विपुललाभीति अत्थो. सेसं उत्तानत्थमेवाति.

थेरवग्गो चतुत्थो.

(१०) ५. ककुधवग्गो

१-२. सम्पदासुत्तद्वयवण्णना

९१-९२. पञ्चमस्स पठमे पञ्च सम्पदा मिस्सिका कथिता. दुतिये पुरिमा चतस्सो मिस्सिका, पञ्चमी लोकिकाव.

३. ब्याकरणसुत्तवण्णना

९३. ततिये अञ्ञाब्याकरणानीति अरहत्तब्याकरणानि. मन्दत्ताति मन्दभावेन अञ्ञाणेन. मोमूहत्ताति अतिमूळ्हभावेन. अञ्ञं ब्याकरोतीति अरहत्तं पत्तोस्मीति कथेति. इच्छापकतोति इच्छाय अभिभूतो. अधिमानेनाति अधिगतमानेन. सम्मदेवाति हेतुना नयेन कारणेनेव.

४-५. फासुविहारसुत्तादिवण्णना

९४-९५. चतुत्थे फासुविहाराति सुखविहारा. पञ्चमे अकुप्पन्ति अरहत्तं.

६. सुतधरसुत्तवण्णना

९६. छट्ठे अप्पट्ठोति अप्पसमारम्भो. अप्पकिच्चोति अप्पकरणीयो. सुभरोति सुखेन भरितब्बो सुपोसो. सुसन्तोसोति तीहि सन्तोसेहि सुट्ठु सन्तोसो. जीवितपरिक्खारेसूति जीवितसम्भारेसु. अप्पाहारोति मन्दाहारो. अनोदरिकत्तन्ति न ओदरिकभावं अमहग्घसभावं अनुयुत्तो. अप्पमिद्धोति न बहुनिद्दो. सत्तमट्ठमानि उत्तानत्थानि.

९. सीहसुत्तवण्णना

९९. नवमे सक्कच्चञ्ञेव देति नो असक्कच्चन्ति अनवञ्ञाय अविरज्झित्वाव देति, नो अवञ्ञाय विरज्झित्वा. मा मे योग्गपथो नस्साति मया कतयोग्गपथो मय्हं मा नस्सतु, ‘‘एको सीहो उट्ठाय बिळारं पहरन्तो विरज्झित्वा पहरी’’ति एवं वत्तारो मा होन्तूति अत्थो. अन्नभारनेसादानन्ति एत्थ अन्नं वुच्चति यवभत्तं, तं भारो एतेसन्ति अन्नभारा. याचकानं एतं नामं. नेसादा वुच्चन्ति साकुणिका. इति सब्बपच्छिमाय कोटिया एतेसं याचकनेसादानम्पि सक्कच्चमेव देसेति.

१०. ककुधथेरसुत्तवण्णना

१००. दसमे अत्तभावपटिलाभोति सरीरपटिलाभो. द्वे वा तीणि वा मागधकानि गामक्खेत्तानीति एत्थ मागधिकं गामक्खेत्तं अत्थि खुद्दकं, अत्थि मज्झिमं, अत्थि महन्तं. खुद्दकं गामक्खेत्तं इतो चत्तालीसं उसभानि, इतो चत्तालीसन्ति गावुतं होति, मज्झिमं इतो गावुतं, इतो गावुतन्ति अड्ढयोजनं होति, महन्तं इतो दियड्ढगावुतं, इतो दियड्ढगावुतन्ति तिगावुतं होति. तेसु खुद्दकेन गामक्खेत्तेन तीणि, खुद्दकेन च मज्झिमेन च द्वे गामक्खेत्तानि तस्स अत्तभावो. तिगावुतञ्हिस्स सरीरं. परिहरिस्सामीति पटिजग्गिस्सामि गोपयिस्सामि. रक्खस्सेतन्ति रक्खस्सु एतं. मोघपुरिसोति तुच्छपुरिसो. नास्सस्साति न एतस्स भवेय्य. समुदाचरेय्यामाति कथेय्याम. सम्मन्नतीति सम्मानं करोति. यं तुमो करिस्सति तुमोव तेन पञ्ञायिस्सतीति यं एस करिस्सति, एसोव तेन कम्मेन पाकटो भविस्सति. सेसं सब्बत्थ उत्तानत्थमेवाति.

ककुधवग्गो पञ्चमो.

दुतियपण्णासकं निट्ठितं.