३. सीहसुत्तवण्णना

३३. ततिये सीहोति चत्तारो सीहा – तिणसीहो, काळसीहो, पण्डुसीहो, केसरसीहोति. तेसु तिणसीहो कपोतवण्णगाविसदिसो तिणभक्खो च होति. काळसीहो काळगाविसदिसो तिणभक्खोयेव. पण्डुसीहो पण्डुपलासवण्णगाविसदिसो मंसभक्खो. केसरसीहो लाखापरिकम्मकतेनेव मुखेन अग्गनङ्गुट्ठेन चतूहि च पादपरियन्तेहि समन्नागतो, मत्थकतोपिस्स पट्ठाय लाखातूलिकाय कता विय तिस्सो राजियो पिट्ठिमज्झेन गन्त्वा अन्तरसत्थिम्हि दक्खिणावत्ता हुत्वा ठिता. खन्धे पनस्स सतसहस्सग्घनिककम्बलपरिक्खेपो विय केसरभारो होति, अवसेसट्ठानं परिसुद्धसालिपिण्डसङ्खचुण्णपिण्डवण्णं होति. इमेसु चतूसु सीहेसु अयं केसरसीहो इध अधिप्पेतो.

मिगराजाति सब्बमिगगणस्स राजा. आसयाति वसनट्ठानतो, सुवण्णगुहतो वा रजतमणिफलिकमनोसिलागुहतो वा निक्खमतीति वुत्तं होति. निक्खममानो पनेस चतूहि कारणेहि निक्खमति अन्धकारपीळितो वा आलोकत्थाय, उच्चारपस्सावपीळितो वा तेसं विस्सज्जनत्थाय, जिघच्छापीळितो वा गोचरत्थाय, सम्भवपीळितो वा अस्सद्धम्मपटिसेवनत्थाय. इध पन गोचरत्थाय निक्खमन्तो अधिप्पेतो.

विजम्भतीति सुवण्णतले वा रजतमणिफलिकमनोसिलातलानं वा अञ्ञतरस्मिं द्वे पच्छिमपादे समं पतिट्ठापेत्वा पुरिमपादे पुरतो पसारेत्वा सरीरस्स पच्छाभागं आकड्ढित्वा पुरिमभागं अभिहरित्वा पिट्ठिं नामेत्वा गीवं उक्खिपित्वा असनिसद्दं करोन्तो विय नासपुटानि पोथेत्वा सरीरलग्गं रजं विधुनन्तो विजम्भति. विजम्भनभूमियञ्च पन तरुणवच्छको विय अपरापरं जवति, जवतो पनस्स सरीरं अन्धकारे परिब्भमन्तं अलातं विय खायति.

अनुविलोकेतीति कस्मा अनुविलोकेति? परानुद्दयताय. तस्मिं किर सीहनादं नदन्ते पपातावाटादीसु विसमट्ठानेसु चरन्ता हत्थिगोकण्णमहिंसादयो पाणा पपातेपि आवाटेपि पतन्ति, तेसं अनुद्दयाय अनुविलोकेति. किं पनस्स लुद्दस्स परमंसखादिनो अनुद्दया नाम अत्थीति? आम अत्थि. तथा हि ‘‘किं मे बहूहि घातितेही’’ति अत्तनो गोचरत्थायापि खुद्दके पाणे न गण्हाति. एवं अनुद्दयं करोति, वुत्तम्पि चेतं – ‘‘माहं खुद्दके पाणे विसमगते सङ्घातं आपादेसि’’न्ति (अ. नि. १०.२१).

सीहनादं नदतीति तिक्खत्तुं ताव अभीतनादं नदति. एवञ्च पनस्स विजम्भनभूमियं ठत्वा नदन्तस्स सद्दो समन्ता तियोजनपदेसं एकनिन्नादं करोति, तमस्स निन्नादं सुत्वा तियोजनब्भन्तरगता द्विपदचतुप्पदगणा यथाठाने ठातुं न सक्कोन्ति. गोचराय पक्कमतीति आहारत्थाय गच्छति. कथं? सो हि विजम्भनभूमियं ठत्वा दक्खिणतो वा वामतो वा उप्पतन्तो उसभमत्तं ठानं गण्हाति, उद्धं उप्पतन्तो चत्तारिपि अट्ठपि उसभट्ठानानि उप्पतति, समे ठाने उजुकं पक्खन्दन्तो सोळसउसभमत्तम्पि वीसतिउसभमत्तम्पि ठानं पक्खन्दति, थला वा पब्बता वा पक्खन्दन्तो सट्ठिउसभमत्तम्पि असीतिउसभमत्तम्पि ठानं पक्खन्दति, अन्तरामग्गे रुक्खं वा पब्बतं वा दिस्वा तं परिहरन्तो वामतो वा दक्खिणतो वा उद्धं वा उसभमत्तं अपक्कमति. ततियं पन सीहनादं नदित्वा तेनेव सद्धिं तियोजने ठाने पञ्ञायति, तियोजनं गन्त्वा निवत्तित्वा ठितो अत्तनोव नादस्स अनुनादं सुणाति. एवं सीघेन जवेन पक्कमति.

येभुय्येनाति पायेन. भयं सन्तासं संवेगन्ति सब्बं चित्तुत्रासस्सेव नामं. सीहस्स हि सद्दं सुत्वा बहू भायन्ति, अप्पका न भायन्ति. के पन तेति? समसीहो हत्थाजानीयो अस्साजानीयो उसभाजानीयो पुरिसाजानीयो खीणासवोति. कस्मा पनेते न भायन्तीति? समसीहो ताव ‘‘जातिगोत्तकुलसूरभावेहि समानोस्मी’’ति न भायति, हत्थाजानीयादयो अत्तनो सक्कायदिट्ठिबलवताय न भायन्ति, खीणासवो सक्कायदिट्ठिया पहीनत्ता न भायति.

बिलासयाति बिले सयन्ता बिलवासिनो अहिनकुलगोधादयो. उदकासयाति उदकवासिनो मच्छकच्छपादयो. वनासयाति वनवासिनो हत्थिअस्सगोकण्णमिगादयो. पविसन्तीति ‘‘इदानि आगन्त्वा गण्हिस्सती’’ति मग्गं ओलोकेत्वा पविसन्ति. दळ्हेहीति थिरेहि. वरत्तेहीति चम्मरज्जूहि. महिद्धिकोतिआदीसु विजम्भनभूमियं ठत्वा दक्खिणपस्सादीहि उसभमत्तं, उजुं वीसतिउसभमत्तादिलङ्घनवसेन महिद्धिकता, सेसमिगानं अधिपतिभावेन महेसक्खता, समन्ता तियोजनट्ठाने सद्दं सुत्वा पलायन्तानं वसेन महानुभावता वेदितब्बा.

एवमेव खोति भगवा तेसु तेसु सुत्तन्तेसु तथा तथा अत्तानं कथेसि. ‘‘सीहोति खो, भिक्खवे, तथागतस्सेतं अधिवचनं अरहतो सम्मासम्बुद्धस्सा’’ति (अ. नि. ५.९९; १०.२१) इमस्मिं ताव सुत्ते सीहसदिसं अत्तानं कथेसि. ‘‘भिसक्को सल्लकत्तोति खो, सुनक्खत्त, तथागतस्सेतं अधिवचन’’न्ति (म. नि. ३.६५) इमस्मिं वेज्जसदिसं, ‘‘ब्राह्मणोति खो, भिक्खवे, तथागतस्सेतं अधिवचन’’न्ति (अ. नि. ८.८५) इमस्मिं ब्राह्मणसदिसं, ‘‘पुरिसो मग्गकुसलोति खो, तिस्स, तथागतस्सेतं अधिवचन’’न्ति (सं. नि. ३.८४) इमस्मिं मग्गदेसकपुरिससदिसं, ‘‘राजाहमस्मि, सेला’’ति (सु. नि. ५५९; म. नि. २.३९९) इमस्मिं राजसदिसं. इमस्मिं पन सुत्ते सीहसदिसमेव कत्वा अत्तानं कथेन्तो एवमाह.

तत्रायं सदिसता – सीहस्स कञ्चनगुहादीसु वसनकालो विय हि तथागतस्स दीपङ्करपादमूले कताभिनीहारस्स अपरिमितकालं पारमियो पूरेत्वा पच्छिमभवे पटिसन्धिग्गहणेन चेव मातुकुच्छितो निक्खमनेन च दससहस्सिलोकधातुं कम्पेत्वा वुद्धिमन्वाय दिब्बसम्पत्तिसदिसं सम्पत्तिं अनुभवमानस्स तीसु पासादेसु निवासकालो दट्ठब्बो. सीहस्स कञ्चनगुहादितो निक्खन्तकालो विय तथागतस्स एकूनतिंससंवच्छरे विवटेन द्वारेन कण्डकं आरुय्ह छन्नसहायस्स निक्खमित्वा तीणि रज्जानि अतिक्कमित्वा अनोमानदीतीरे ब्रह्मुना दिन्नानि कासायानि परिदहित्वा पब्बजितस्स सत्तमे दिवसे राजगहं गन्त्वा तत्थ पिण्डाय चरित्वा पण्डवगिरिपब्भारे कतभत्तकिच्चस्स सम्मासम्बोधिं पत्वा पठममेव मगधरट्ठं आगमनत्थाय याव रञ्ञो पटिञ्ञादानकालो.

सीहस्स विजम्भनकालो विय तथागतस्स दिन्नपटिञ्ञस्स आळारकालामउपसङ्कमनं आदिं कत्वा याव सुजाताय दिन्नपायासस्स एकूनपण्णासाय पिण्डेहि परिभुत्तकालो वेदितब्बो. सीहस्स सरीरविधुननं विय सायन्हसमये सोत्तियेन दिन्ना अट्ठ तिणमुट्ठियो गहेत्वा दससहस्सचक्कवाळदेवताहि थोमियमानस्स गन्धादीहि पूजियमानस्स तिक्खत्तुं बोधिं पदक्खिणं कत्वा बोधिमण्डं आरुय्ह चुद्दसहत्थुब्बेधे ठाने तिणसन्थरं अत्थरित्वा चतुरङ्गवीरियं अधिट्ठाय निसिन्नस्स तंखणञ्ञेव मारबलं विधमेत्वा तीसु यामेसु तिस्सो विज्जा विसोधेत्वा अनुलोमप्पटिलोमं पटिच्चसमुप्पादमहासमुद्दं यमकञाणमन्थनेन मन्थेन्तस्स सब्बञ्ञुतञ्ञाणे पटिविद्धे तदनुभावेन दससहस्सिलोकधातुकम्पनं वेदितब्बं.

सीहस्स चतुदिसाविलोकनं विय पटिविद्धसब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स सत्तसत्ताहं बोधिमण्डे विहरित्वा परिभुत्तमधुपिण्डिकाहारस्स अजपालनिग्रोधमूले महाब्रह्मुनो धम्मदेसनायाचनं पटिग्गहेत्वा तत्थ विहरन्तस्स एकादसमे दिवसे ‘‘स्वे आसाळ्हिपुण्णमा भविस्सती’’ति पच्चूससमये ‘‘कस्स नु खो अहं पठमं धम्मं देसेय्य’’न्ति आळारुदकानं कालकतभावं ञत्वा धम्मदेसनत्थाय पञ्चवग्गियानं ओलोकनं दट्ठब्बं. सीहस्स गोचरत्थाय तियोजनं गमनकालो विय अत्तनो पत्तचीवरं आदाय ‘‘पञ्चवग्गियानं धम्मचक्कं पवत्तेस्सामी’’ति पच्छाभत्ते अजपालनिग्रोधतो वुट्ठितस्स अट्ठारसयोजनमग्गं गमनकालो.

सीहस्स सीहनादकालो विय तथागतस्स अट्ठारसयोजनमग्गं गन्त्वा पञ्चवग्गिये सञ्ञापेत्वा अचलपल्लङ्के निसिन्नस्स दसहि चक्कवाळसहस्सेहि सन्निपतितेन देवगणेन परिवुतस्स ‘‘द्वेमे, भिक्खवे, अन्ता पब्बजितेन न सेवितब्बा’’तिआदिना नयेन धम्मचक्कप्पवत्तनकालो वेदितब्बो. इमस्मिं च पन पदे देसियमाने तथागतसीहस्स धम्मघोसो हेट्ठा अवीचिं उपरि भवग्गं गहेत्वा दससहस्सिलोकधातुं पटिच्छादेसि. सीहस्स सद्देन खुद्दकपाणानं सन्तासापज्जनकालो विय तथागतस्स तीणि लक्खणानि दीपेत्वा चत्तारि सच्चानि सोळसहाकारेहि सट्ठिया च नयसहस्सेहि विभजित्वा धम्मं कथेन्तस्स दीघायुकानं देवानं ञाणसन्तासस्स उप्पत्तिकालो वेदितब्बो.

अपरो नयो – सीहो विय सब्बञ्ञुतं पत्तो तथागतो, आसयभूताय कनकगुहाय निक्खमनं विय गन्धकुटितो निक्खमनकालो, विजम्भनं विय धम्मसभं उपसङ्कमनकालो, दिसाविलोकनं विय परिसाविलोकनं, सीहनादनदनं विय धम्मदेसनाकालो, गोचराय पक्कमनं विय परवादनिम्मद्दनत्थाय गमनं.

अपरो नयो – सीहो विय तथागतो, हिमवन्तनिस्सिताय कञ्चनगुहाय निक्खमनं विय आरम्मणवसेन निब्बाननिस्सिताय फलसमापत्तिया वुट्ठानं, विजम्भनं विय पच्चवेक्खणञाणं, दिसाविलोकनं विय वेनेय्यसत्तविलोकनं, सीहनादो विय सम्पत्तपरिसाय धम्मदेसना, गोचराय पक्कमनं विय असम्पत्तानं वेनेय्यसत्तानं सन्तिकूपसङ्कमनं वेदितब्बं.

यदाति यस्मिं काले. तथागतोति हेट्ठा वुत्तेहि अट्ठहि कारणेहि तथागतो. लोकेति सत्तलोके. उप्पज्जतीति अभिनीहारतो पट्ठाय याव बोधिपल्लङ्का वा अरहत्तमग्गञाणा वा उप्पज्जति नाम, अरहत्तफले पन पत्ते उप्पन्नो नाम. अरहं सम्मासम्बुद्धोतिआदीनि विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. १.१२४ आदयो) बुद्धानुस्सतिनिद्देसे वित्थारितानि.

इति सक्कायोति अयं सक्कायो, एत्तको सक्कायो, न इतो भिय्यो सक्कायो अत्थीति. एत्तावता सभावतो सरसतो परियन्ततो परिच्छेदतो परिवटुमतो सब्बेपि पञ्चुपादानक्खन्धा दस्सिता होन्ति. इति सक्कायसमुदयोति अयं सक्कायस्स समुदयो नाम. एत्तावता ‘‘आहारसमुदया रूपसमुदयो’’तिआदि सब्बं दस्सितं होति. इति सक्कायस्स अत्थङ्गमोति अयं सक्कायस्स अत्थङ्गमो. इमिनापि ‘‘आहारनिरोधा रूपनिरोधो’’तिआदि सब्बं दस्सितं होति.

वण्णवन्तोति सरीरवण्णेन वण्णवन्तो. धम्मदेसनं सुत्वाति पञ्चसु खन्धेसु पण्णासलक्खणप्पटिमण्डितं तथागतस्स धम्मदेसनं सुत्वा. येभुय्येनाति इध के ठपेति? अरियसावके देवे. तेसं हि खीणासवत्ता चित्तुत्रासभयम्पि न उप्पज्जति, संविग्गस्स योनिसो पधानेन पत्तब्बं पत्तताय ञाणसंवेगोपि. इतरासं पन देवतानं ‘‘तासो हेसो, भिक्खवे, अनिच्च’’न्ति मनसिकरोन्तानं चित्तुत्रासभयम्पि, बलवविपस्सनाकाले ञाणभयम्पि उप्पज्जति. भोति धम्मालपनमत्तमेतं. सक्कायपरियापन्नाति पञ्चक्खन्धपरियापन्ना. इति तेसं सम्मासम्बुद्धे वट्टदोसं दस्सेत्वा तिलक्खणाहतं कत्वा धम्मं देसेन्ते ञाणभयं नाम ओक्कमति.

अभिञ्ञायाति जानित्वा. धम्मचक्कन्ति पटिवेधञाणम्पि देसनाञाणम्पि. पटिवेधञाणं नाम येन ञाणेन बोधिपल्लङ्के निसिन्नो चत्तारि सच्चानि सोळसहाकारेहि सट्ठिया च नयसहस्सेहि पटिविज्झि. देसनाञाणं नाम येन ञाणेन तिपरिवट्टं द्वादसाकारं धम्मचक्कं पवत्तेसि. उभयम्पेतं दसबलस्स उरे जातञाणमेव. तेसु धम्मदेसनाञाणं गहेतब्बं. तं पनेस याव अट्ठारसब्रह्मकोटीहि सद्धिं अञ्ञाकोण्डञ्ञत्थेरस्स सोतापत्तिफलं न उप्पज्जति, ताव पवत्तेति नाम. तस्मिं उप्पन्ने पवत्तितं नाम होतीति वेदितब्बं. अप्पटिपुग्गलोति सदिसपुग्गलरहितो. यसस्सिनोति परिवारसम्पन्ना. तादिनोति लाभालाभादीहि एकसदिसस्स.