१०. उपोसथसुत्तवण्णना
७१. दसमे तदहुपोसथेति तस्मिं अहु उपोसथे तं दिवसं उपोसथे, पन्नरसिकउपोसथदिवसेति वुत्तं होति. उपसङ्कमीति उपोसथङ्गानि अधिट्ठाय गन्धमालादिहत्था उपसङ्कमि. हन्दाति ववस्सग्गत्थे निपातो. दिवा दिवस्साति दिवसस्स दिवा नाम मज्झन्हो, इमस्मिं ठिते मज्झन्हिके कालेति अत्थो. कुतो नु त्वं आगच्छसीति किं करोन्ती विचरसीति पुच्छति. गोपालकुपोसथोति गोपालकेहि सद्धिं उपवसनउपोसथो. निगण्ठुपोसथोति निगण्ठानं उपवसनउपोसथो. अरियुपोसथोति अरियानं उपवसनउपोसथो. सेय्यथापि विसाखेति यथा नाम, विसाखे. सायन्हसमये सामिकानं गावो निय्यातेत्वाति गोपालका हि देवसिकवेतनेन वा पञ्चाहदसाहअद्धमासमासछमाससंवच्छरपरिच्छेदेन वा गावो गहेत्वा रक्खन्ति. इध पन देवसिकवेतनेन रक्खन्तं सन्धायेतं वुत्तं – निय्यातेत्वाति पटिच्छापेत्वा ‘‘एता वो गावो’’ति दत्वा. इति पटिसञ्चिक्खतीति अत्तनो गेहं गन्त्वा भुञ्जित्वा मञ्चे निपन्नो एवं पच्चवेक्खति. अभिज्झासहगतेनाति तण्हाय सम्पयुत्तेन. एवं खो, विसाखे, गोपालकुपोसथो होतीति अरियुपोसथोव अयं, अपरिसुद्धवितक्कताय पन गोपालकउपोसथट्ठाने ठितो. न महप्फलोति विपाकफलेन न महप्फलो. न महानिसंसोति विपाकानिसंसेन न महानिसंसो. न महाजुतिकोति विपाकोभासेन न महाओभासो. न महाविप्फारोति विपाकविप्फारस्स अमहन्तताय न महाविप्फारो.
समणजातिकाति समणायेव. परं योजनसतन्ति योजनसतं अतिक्कमित्वा ततो परं. तेसु दण्डं निक्खिपाहीति तेसु योजनसततो परभागेसु ठितेसु सत्तेसु दण्डं निक्खिप, निक्खित्तदण्डो होहि. नाहं क्वचनि कस्सचि किञ्चनतस्मिन्ति अहं कत्थचि कस्सचि परस्स किञ्चनतस्मिं न होमि. किञ्चनं वुच्चति पलिबोधो, पलिबोधो न होमीति वुत्तं होति. न च मम क्वचनि कत्थचि किञ्चनतत्थीति ममापि क्वचनि अन्तो वा बहिद्धा वा कत्थचि एकपरिक्खारेपि किञ्चनता नत्थि, पलिबोधो नत्थि, छिन्नपलिबोधोहमस्मीति वुत्तं होति. भोगेति मञ्चपीठयागुभत्तादयो. अदिन्नंयेव परिभुञ्जतीति पुनदिवसे मञ्चे निपज्जन्तोपि पीठे निसीदन्तोपि यागुं पिवन्तोपि भत्तं भुञ्जन्तोपि ते भोगे अदिन्नेयेव परिभुञ्जति. न महप्फलोति निप्फलो. ब्यञ्जनमेव हि एत्थ सावसेसं, अत्थो पन निरवसेसो. एवं उपवुत्थस्स हि उपोसथस्स अप्पमत्तकम्पि विपाकफलं इट्ठं कन्तं मनापं नाम नत्थि. तस्मा निप्फलोत्वेव वेदितब्बो. सेसपदेसुपि एसेव नयो.
उपक्किलिट्ठस्स चित्तस्साति इदं कस्मा आह? संकिलिट्ठेन हि चित्तेन उपवुत्थो उपोसथो न महप्फलो होतीति दस्सितत्ता विसुद्धेन चित्तेन उपवुत्थस्स महप्फलता अनुञ्ञाता होति. तस्मा येन कम्मट्ठानेन चित्तं विसुज्झति, तं चित्तविसोधनकम्मट्ठानं दस्सेतुं इदमाह. तत्थ उपक्कमेनाति पच्चत्तपुरिसकारेन, उपायेन वा. तथागतं अनुस्सरतीति अट्ठहि कारणेहि तथागतगुणे अनुस्सरति. एत्थ हि इतिपि सो भगवाति सो भगवा इतिपि सीलेन, इतिपि समाधिनाति सब्बे लोकियलोकुत्तरा बुद्धगुणा सङ्गहिता. अरहन्तिआदीहि पाटियेक्कगुणाव निद्दिट्ठा. तथागतं अनुस्सरतो चित्तं पसीदतीति लोकियलोकुत्तरे तथागतगुणे अनुस्सरन्तस्स चित्तुप्पादो पसन्नो होति.
चित्तस्स उपक्किलेसाति पञ्च नीवरणा. कक्कन्ति आमलककक्कं. तज्जं वायामन्ति तज्जातिकं तदनुच्छविकं कक्केन मक्खनघंसनधोवनवायामं. परियोदपना होतीति सुद्धभावकरणं होति. किलिट्ठस्मिं हि सीसे पसाधनं पसाधेत्वा नक्खत्तं कीळमानो न सोभति, परिसुद्धे पन तस्मिं पसाधनं पसाधेत्वा नक्खत्तं कीळमानो सोभति, एवमेव किलिट्ठचित्तेन उपोसथङ्गानि अधिट्ठाय उपोसथो उपवुत्थो न महप्फलो होति, परिसुद्धेन पन चित्तेन उपोसथङ्गानि अधिट्ठाय उपवुत्थो उपोसथो महप्फलो होतीति अधिप्पायेन एवमाह. ब्रह्मुपोसथं उपवसतीति ब्रह्मा वुच्चति सम्मासम्बुद्धो, तस्स गुणानुस्सरणवसेन अयं उपोसथो ब्रह्मुपोसथो नाम, तं उपवसति. ब्रह्मुना सद्धिं संवसतीति सम्मासम्बुद्धेन सद्धिं संवसति. ब्रह्मञ्चस्स आरब्भाति सम्मासम्बुद्धं आरब्भ.
धम्मं अनुस्सरतीति सहतन्तिकं लोकुत्तरधम्मं अनुस्सरति. सोत्तिन्ति कुरुविन्दकसोत्तिं. कुरुविन्दकपासाणचुण्णेन हि सद्धिं लाखं योजेत्वा मणिके कत्वा विज्झित्वा सुत्तेन आवुणित्वा तं मणि कलापपन्तिं उभतो गहेत्वा पिट्ठिं घंसेन्ति, तं सन्धाय वुत्तं – ‘‘सोत्तिञ्च पटिच्चा’’ति. चुण्णन्ति न्हानीयचुण्णं. तज्जं वायामन्ति उब्बट्टनघंसनधोवनादिकं तदनुरूपवायामं. धम्मुपोसथन्ति सहतन्तिकं नवलोकुत्तरधम्मं आरब्भ उपवुत्थत्ता अयं उपोसथो ‘‘धम्मुपोसथो’’ति वुत्तो. इधापि परियोदपनाति पदे ठत्वा पुरिमनयेनेव योजना कातब्बा.
सङ्घं अनुस्सरतीति अट्ठन्नं अरियपुग्गलानं गुणे अनुस्सरति. उस्मञ्च पटिच्चाति द्वे तयो वारे गाहापितं उसुमं पटिच्च. उसञ्चातिपि पाठो, अयमेवत्थो. खारन्ति छारिकं. गोमयन्ति गोमुत्तं वा अजलण्डिका वा. परियोदपनाति इधापि पुरिमनयेनेव योजना कातब्बा. सङ्घुपोसथन्ति अट्ठन्नं अरियपुग्गलानं गुणे आरब्भ उपवुत्थत्ता अयं उपोसथो ‘‘सङ्घुपोसथो’’ति वुत्तो.
सीलानीति गहट्ठो गहट्ठसीलानि, पब्बजितो पब्बजितसीलानि. अखण्डानीतिआदीनं अत्थो विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. १.२१) वित्थारितोव. वालण्डुपकन्ति अस्सवालेहि वा मकचिवालादीहि वा कतं अण्डुपकं. तज्जं वायामन्ति तेलेन तेमेत्वा मलस्स तिन्तभावं ञत्वा छारिकं पक्खिपित्वा वालण्डुपकेन घंसनवायामो. इध परियोदपनाति पदे ठत्वा एवं योजना कातब्बा किलिट्ठस्मिञ्हि आदासे मण्डितपसाधितोपि अत्तभावो ओलोकियमानो न सोभति, परिसुद्धे सोभति. एवमेव किलिट्ठेन चित्तेन उपवुत्थो उपोसथो न महप्फलो होति, परिसुद्धेन पन महप्फलो होतीति. सीलुपोसथन्ति अत्तनो सीलानुस्सरणवसेन उपवुत्थो उपोसथो सीलुपोसथो नाम. सीलेन सद्धिन्ति अत्तनो पञ्चसीलदससीलेन सद्धिं. सीलञ्चस्स आरब्भाति पञ्चसीलं दससीलञ्च आरब्भ.
देवता अनुस्सरतीति देवता सक्खिट्ठाने ठपेत्वा अत्तनो सद्धादिगुणे अनुस्सरति. उक्कन्ति उद्धनं. लोणन्ति लोणमत्तिका. गेरुकन्ति गेरुकचुण्णं. नाळिकसण्डासन्ति धमननाळिकञ्चेव परिवत्तनसण्डासञ्च. तज्जं वायामन्ति उद्धने पक्खिपनधमनपरिवत्तनादिकं अनुरूपं वायामं. इध परियोदपनाति पदे ठत्वा एवं योजना वेदितब्बा – संकिलिट्ठसुवण्णमयेन हि पसाधनभण्डेन पसाधिता नक्खत्तं कीळमाना न सोभन्ति, परिसुद्धसुवण्णमयेन सोभन्ति. एवमेव संकिलिट्ठचित्तस्स उपोसथो न महप्फलो होति, परिसुद्धचित्तस्स महप्फलो. देवतुपोसथन्ति देवता सक्खिट्ठाने ठपेत्वा अत्तनो गुणे अनुस्सरन्तेन उपवुत्थउपोसथो देवतुपोसथो नाम. सेसं इमेसु बुद्धानुस्सतिआदीसु कम्मट्ठानेसु यं वत्तब्बं सिया, तं सब्बं विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. १.१२३ आदयो) वुत्तमेव.
पाणातिपातन्ति पाणवधं. पहायाति तं पाणातिपातचेतनासङ्खातं दुस्सील्यं पजहित्वा. पटिविरताति पहीनकालतो पट्ठाय ततो दुस्सील्यतो ओरता विरताव. निहितदण्डा निहितसत्थाति परूपघातत्थाय दण्डं वा सत्थं वा आदाय अवत्तनतो निक्खित्तदण्डा चेव निक्खित्तसत्था चाति अत्थो. एत्थ च ठपेत्वा दण्डं सब्बम्पि अवसेसं उपकरणं सत्तानं विहिंसनभावतो सत्थन्ति वेदितब्बं. यं पन भिक्खू कत्तरदण्डं वा दन्तकट्ठवासिं वा पिप्फलकं वा गहेत्वा विचरन्ति, न तं परूपघातत्थाय. तस्मा निहितदण्डा निहितसत्थात्वेव सङ्खं गच्छन्ति. लज्जीति पापजिगुच्छनलक्खणाय लज्जाय समन्नागता. दयापन्नाति दयं मेत्तचित्ततं आपन्ना. सब्बपाणभूतहितानुकम्पीति सब्बे पाणभूते हितेन अनुकम्पका, ताय एव दयापन्नताय सब्बेसं पाणभूतानं हितचित्तकाति अत्थो. अहम्पज्जाति अहम्पि अज्ज. इमिनापि अङ्गेनाति इमिनापि गुणङ्गेन. अरहतं अनुकरोमीति यथा पुरतो गच्छन्तं पच्छतो गच्छन्तो अनुगच्छति नाम, एवं अहम्पि अरहन्तेहि पठमं कतं इमं गुणं पच्छा करोन्तो तेसं अरहन्तानं अनुकरोमि. उपोसथो च मे उपवुत्थो भविस्सतीति एवं करोन्तेन मया अरहतञ्च अनुकतं भविस्सति, उपोसथो च उपवुत्थो भविस्सति.
अदिन्नादानन्ति अदिन्नस्स परपरिग्गहितस्स आदानं, थेय्यं चोरिकन्ति अत्थो. दिन्नमेव आदियन्तीति दिन्नादायी. चित्तेनपि दिन्नमेव पटिकङ्खन्तीति दिन्नपाटिकङ्खी. थेनेतीति थेनो, न थेनेन अथेनेन. अथेनत्तायेव सुचिभूतेन. अत्तनाति अत्तभावेन, अथेनं सुचिभूतं अत्तभावं कत्वा विहरन्तीति वुत्तं होति.
अब्रह्मचरियन्ति असेट्ठचरियं. ब्रह्मं सेट्ठं आचारं चरन्तीति ब्रह्मचारी. आराचारीति अब्रह्मचरियतो दूराचारी. मेथुनाति रागपरियुट्ठानवसेन सदिसत्ता मेथुनकाति लद्धवोहारेहि पटिसेवितब्बतो मेथुनोति सङ्खं गता असद्धम्मा. गामधम्माति गामवासीनं धम्मा.
मुसावादाति अलिकवचना तुच्छवचना. सच्चं वदन्तीति सच्चवादी. सच्चेन सच्चं संदहन्ति घट्टेन्तीति सच्चसन्धा, न अन्तरन्तरा मुसा वदन्तीति अत्थो. यो हि पुरिसो कदाचि मुसावादं वदति, कदाचि सच्चं. तस्स मुसावादेन अन्तरितत्ता सच्चं सच्चेन न घटीयति. तस्मा न सो सच्चसन्धो. इमे पन न तादिसा, जीवितहेतुपि मुसा अवत्वा सच्चेन सच्चं संदहन्तियेवाति सच्चसन्धा. थेताति थिरा, ठितकथाति अत्थो. एको पुग्गलो हलिद्दिरागो विय थुसरासिम्हि निखातखाणु विय अस्सपिट्ठे ठपितकुम्भण्डमिव च न ठितकथो होति. एको पासाणलेखा विय इन्दखीलो विय च ठितकथो होति, असिना सीसं छिन्दन्तेपि द्वे कथा न कथेति. अयं वुच्चति थेतो. पच्चयिकाति पत्तियायितब्बका, सद्धायिकाति अत्थो. एकच्चो हि पुग्गलो न पच्चयिको होति, ‘‘इदं केन वुत्तं, असुकेन नामा’’ति वुत्ते ‘‘मा तस्स वचनं सद्दहथा’’ति वत्तब्बतं आपज्जति. एको पच्चयिको होति, ‘‘इदं केन वुत्तं, असुकेना’’ति वुत्ते ‘‘यदि तेन वुत्तं, इदमेव पमाणं, इदानि पटिक्खिपितब्बं नत्थि, एवमेवं इद’’न्ति वत्तब्बतं आपज्जति. अयं वुच्चति पच्चयिको. अविसंवादका लोकस्साति ताय सच्चवादिताय लोकं न विसंवादेन्तीति अत्थो.
सुरामेरयमज्जपमादट्ठानन्ति सुरामेरयमज्जानं पानचेतनासङ्खातं पमादकारणं. एकभत्तिकाति पातरासभत्तं सायमासभत्तन्ति द्वे भत्तानि. तेसु पातरासभत्तं अन्तोमज्झन्हिकेन परिच्छिन्नं, इतरं मज्झन्हिकतो उद्धं अन्तोअरुणेन. तस्मा अन्तोमज्झन्हिके दसक्खत्तुं भुञ्जमानापि एकभत्तिकाव होन्ति. तं सन्धाय वुत्तं – ‘‘एकभत्तिका’’ति. रत्तिभोजनं रत्ति, ततो उपरताति रत्तूपरता. अतिक्कन्ते मज्झन्हिके याव सूरियत्थङ्गमना भोजनं विकालभोजनं नाम, ततो विरतत्ता विरता विकालभोजना.
सासनस्स अननुलोमत्ता विसूकं पटाणिभूतं दस्सनन्ति विसूकदस्सनं, अत्तना नच्चननच्चापनादिवसेन नच्चञ्च गीतञ्च वादितञ्च, अन्तमसो मयूरनच्चनादिवसेनापि पवत्तानं नच्चादीनं विसूकभूतं दस्सनञ्चाति नच्चगीतवादितविसूकदस्सनं. नच्चादीनि हि अत्तना पयोजेतुं वा परेहि पयोजापेतुं वा पयुत्तानि पस्सितुं वा नेव भिक्खूनं, न भिक्खुनीनं वट्टन्ति.
मालादीसु मालाति यंकिञ्चि पुप्फं. गन्धन्ति यंकिञ्चि गन्धजातं. विलेपनन्ति छविरागकरणं. तत्थ पिळन्धन्तो धारेति नाम, ऊनट्ठानं पूरेन्तो मण्डेति नाम, गन्धवसेन छविरागवसेन च सादियन्तो विभूसेति नाम. ठानं वुच्चति कारणं, तस्मा याय दुस्सील्यचेतनाय तानि मालाधारणादीनि महाजनो करोति, ततो पटिविरताति अत्थो. उच्चासयनं वुच्चति पमाणातिक्कन्तं, महासयनं अकप्पियत्थरणं, ततो पटिविरताति अत्थो.
कीवमहप्फलोति कित्तकं महप्फलो. सेसपदेसुपि एसेव नयो. पहूतरत्तरतनानन्ति पहूतेन रत्तसङ्खातेन रतनेन समन्नागतानं, सकलजम्बुदीपतलं भेरितलसदिसं कत्वा कटिप्पमाणेहि सत्तहि रतनेहि पूरितानन्ति अत्थो. इस्सरियाधिपच्चन्ति इस्सरभावेन वा इस्सरियमेव वा आधिपच्चं, न एत्थ साहसिककम्मन्तिपि इस्सरियाधिपच्चं. रज्जं कारेय्याति एवरूपं चक्कवत्तिरज्जं कारेय्य. अङ्गानन्तिआदीनि तेसं जनपदानं नामानि. कलं नाग्घति सोळसिन्ति एकं अहोरत्तं उपवुत्थउपोसथे पुञ्ञं सोळसभागे कत्वा ततो एकं भागञ्च न अग्घति. एकरत्तुपोसथस्स सोळसिया कलाय यं विपाकफलं, तंयेव ततो बहुतरं होतीति अत्थो. कपणन्ति परित्तकं.
अब्रह्मचरियाति असेट्ठचरियतो. रत्तिं न भुञ्जेय्य विकालभोजनन्ति उपोसथं उपवसन्तो रत्तिभोजनञ्च दिवाविकालभोजनञ्च न भुञ्जेय्य. मञ्चे छमायंव सयेथ सन्थतेति मुट्ठिहत्थपादके कप्पियमञ्चे वा सुधादिपरिकम्मकताय भूमियं वा तिणपण्णपलालादीनि सन्थरित्वा कते सन्थते वा सयेथाति अत्थो. एतं हि अट्ठङ्गिकमाहुपोसथन्ति एवं पाणातिपातादीनि असमाचरन्तेन उपवुत्थं उपोसथं अट्ठहि अङ्गेहि समन्नागतत्ता अट्ठङ्गिकन्ति वदन्ति. तं पन उपवसन्तेन ‘‘स्वे उपोसथिको भविस्सामी’’ति अज्जेव ‘‘इदञ्च इदञ्च करेय्याथा’’ति आहारादिविधानं विचारेतब्बं. उपोसथदिवसे पातोव भिक्खुस्स वा भिक्खुनिया वा दससीललक्खणञ्ञुनो उपासकस्स वा उपासिकाय वा सन्तिके वाचं भिन्दित्वा उपोसथङ्गानि समादातब्बानि. पाळिं अजानन्तेन पन ‘‘बुद्धपञ्ञत्तं उपोसथं अधिट्ठामी’’ति अधिट्ठातब्बं. अञ्ञं अलभन्तेन अत्तनापि अधिट्ठातब्बं, वचीभेदो पन कातब्बोयेव. उपोसथं उपवसन्तेन परूपरोधपटिसंयुत्ता कम्मन्ता न विचारेतब्बा, आयवयगणनं करोन्तेन न वीतिनामेतब्बं, गेहे पन आहारं लभित्वा निच्चभत्तिकभिक्खुना विय परिभुञ्जित्वा विहारं गन्त्वा धम्मो वा सोतब्बो, अट्ठतिंसाय आरम्मणेसु अञ्ञतरं वा मनसिकातब्बं.
सुदस्सनाति सुन्दरदस्सना. ओभासयन्ति ओभासयमाना. अनुपरियन्तीति विचरन्ति. यावताति यत्तकं ठानं. अन्तलिक्खगाति आकासङ्गमा. पभासन्तीति जोतन्ति पभा मुञ्चन्ति. दिसाविरोचनाति सब्बदिसासु विरोचमाना. अथ वा पभासन्तीति दिसाहि दिसा ओभासन्ति. विरोचनाति विरोचमाना. वेळुरियन्ति मणीति वत्वापि इमिना जातिमणिभावं दस्सेति. एकवस्सिकवेळुवण्णञ्हि वेळुरियं जातिमणि नाम. तं सन्धायेवमाह. भद्दकन्ति लद्धकं. सिङ्गीसुवण्णन्ति गोसिङ्गसदिसं हुत्वा उप्पन्नत्ता एवं नामकं सुवण्णं. कञ्चनन्ति पब्बतेय्यं पब्बते जातसुवण्णं. जातरूपन्ति सत्थुवण्णसुवण्णं. हटकन्ति किपिल्लिकाहि नीहटसुवण्णं. नानुभवन्तीति न पापुणन्ति. चन्दप्पभाति सामिअत्थे पच्चत्तं, चन्दप्पभायाति अत्थो. उपवस्सुपोसथन्ति उपवसित्वा उपोसथं. सुखुद्रयानीति सुखफलानि सुखवेदनीयानि. सग्गमुपेन्ति ठानन्ति सग्गसङ्खातं ठानं उपगच्छन्ति, केनचि अनिन्दिता हुत्वा देवलोके उप्पज्जन्तीति अत्थो. सेसमेत्थ यं अन्तरन्तरा न वुत्तं, तं वुत्तानुसारेनेव वेदितब्बन्ति.
महावग्गो दुतियो.