२. दुतियपण्णासकं
(६) १. ब्राह्मणवग्गो
१. पठमद्वेब्राह्मणसुत्तवण्णना
५२. ब्राह्मणवग्गस्स पठमे जिण्णाति जराजिण्णा. वुद्धाति वयोवुद्धा. महल्लकाति जातिमहल्लका. अद्धगताति तयो अद्धे अतिक्कन्ता. वयोअनुप्पत्ताति ततियं वयं अनुप्पत्ता. येन भगवा तेनुपसङ्कमिंसूति पुत्तदारे अत्तनो वचनं अकरोन्ते दिस्वा ‘‘समणस्स गोतमस्स सन्तिकं गन्त्वा निय्यानिकमग्गं गवेसिस्सामा’’ति चिन्तेत्वा उपसङ्कमिंसु. मयमस्सु, भो गोतम, ब्राह्मणाति; भो गोतम, मयं ब्राह्मणा न खत्तिया नामच्चा न गहपतिकाति ब्राह्मणभावं जानापेत्वा जिण्णातिआदिमाहंसु. अकतभीरुत्ताणाति अकतभयपरित्ताणा. अवस्सयभूतं पतिट्ठाकम्मं अम्हेहि न कतन्ति दस्सेन्ति. तग्घाति एकंसत्थे निपातो, सम्पटिच्छनत्थे वा. एकन्तेन तुम्हे एवरूपा, अहम्पि खो एतं सम्पटिच्छामीति च दस्सेति. उपनीयतीति उपसंहरीयति. अयं हि जातिया जरं उपनीयति, जराय ब्याधिं, ब्याधिना मरणं, मरणेन पुन जातिं. तेन वुत्तं – ‘‘उपनीयती’’ति.
इदानि यस्मा ते ब्राह्मणा महल्लकत्ता पब्बजित्वापि वत्तं पूरेतुं न सक्खिस्सन्ति, तस्मा ने पञ्चसु सीलेसु पतिट्ठापेन्तो भगवा योध कायेन संयमोतिआदिमाह. तत्थ कायेन संयमोति कायद्वारेन संवरो. सेसेसुपि एसेव नयो. तं तस्स पेतस्साति तं पुञ्ञं तस्स परलोकं गतस्स तायनट्ठेन ताणं, निलीयनट्ठेन लेणं, पतिट्ठानट्ठेन दीपो, अवस्सयनट्ठेन सरणं, उत्तमगतिवसेन परायणञ्च होतीति दस्सेति. गाथा उत्तानत्थायेव. एवं ते ब्राह्मणा तथागतेन पञ्चसु सीलेसु समादपिता यावजीवं पञ्च सीलानि रक्खित्वा सग्गे निब्बत्तिंसु.
२. दुतियद्वेब्राह्मणसुत्तवण्णना
५३. दुतिये भाजनन्ति यंकिञ्चि भण्डकं. सेसं पठमे वुत्तनयेनेव वेदितब्बं.
३. अञ्ञतरब्राह्मणसुत्तवण्णना
५४. ततिये सम्मोदनीयन्ति सम्मोदजननिं. सारणीयन्ति सरितब्बयुत्तकं. वीतिसारेत्वाति परियोसापेत्वा. कित्तावताति कित्तकेन. सन्दिट्ठिको धम्मो होतीति सामं पस्सितब्बो होति. अकालिकोति न कालन्तरे फलदायको. एहिपस्सिकोति ‘‘एहि पस्सा’’ति एवं दस्सेतुं सक्काति आगमनीयपटिपदं पुच्छति. ओपनेय्यिकोति अत्तनो चित्तं उपनेतब्बो. पच्चत्तं वेदितब्बोति सामंयेव जानितब्बो. विञ्ञूहीति पण्डितेहि. परियादिन्नचित्तोति आदिन्नगहितपरामट्ठचित्तो हुत्वा. चेतेतीति चिन्तेति. सेसमेत्थ उत्तानमेव. इमस्मिं पन सुत्ते ब्राह्मणेन लोकुत्तरमग्गो पुच्छितो, सत्थारापि सोयेव कथितो. सो हि सामं पस्सितब्बत्ता सन्दिट्ठिको नामाति.
४. परिब्बाजकसुत्तवण्णना
५५. चतुत्थे ब्राह्मणपरिब्बाजकोति ब्राह्मणजातिको परिब्बाजको, न खत्तियादिजातिको. अत्तत्थम्पीति दिट्ठधम्मिकसम्परायिकं लोकियलोकुत्तरमिस्सकं अत्तनो अत्थं.
५. निब्बुतसुत्तवण्णना
५६. पञ्चमे अकालिकन्ति न कालन्तरे पत्तब्बं. ओपनेय्यिकन्ति पटिपत्तिया उपगन्तब्बं.
६. पलोकसुत्तवण्णना
५७. छट्ठे आचरियपाचरियानन्ति आचरियानञ्चेव आचरियाचरियानञ्च. अवीचि मञ्ञे फुटो अहोसीति यथा अवीचि महानिरयो निरन्तरफुटो नेरयिकसत्तेहि परिपुण्णो, मनुस्सेहि एवं परिपुण्णो होति. कुक्कुटसंपातिकाति एकगामस्स छदनपिट्ठितो उप्पतित्वा इतरगामस्स छदनपिट्ठे पतनसङ्खातो कुक्कुटसंपातो एतासु अत्थीति कुक्कुटसंपातिका. कुक्कुटसंपादिकातिपि पाठो, गामन्तरतो गामन्तरं कुक्कुटानं पदसा गमनसङ्खातो कुक्कुटसंपादो एतासु अत्थीति अत्थो. उभयम्पेतं घननिवासतंयेव दीपेति. अधम्मरागरत्ताति रागो नाम एकन्तेनेव अधम्मो, अत्तनो परिक्खारेसु पन उप्पज्जमानो न अधम्मरागोति अधिप्पेतो, परपरिक्खारेसु उप्पज्जमानोव अधम्मरागोति. विसमलोभाभिभूताति लोभस्स समकालो नाम नत्थि, एकन्तं विसमोव एस. अत्तना परिग्गहितवत्थुम्हि पन उप्पज्जमानो समलोभो नाम, परपरिग्गहितवत्थुम्हि उप्पज्जमानोव विसमोति अधिप्पेतो. मिच्छाधम्मपरेताति अवत्थुपटिसेवनसङ्खातेन मिच्छाधम्मेन समन्नागता. देवो न सम्मा धारं अनुप्पवेच्छतीति वस्सितब्बयुत्ते काले वस्सं न वस्सति. दुब्भिक्खन्ति दुल्लभभिक्खं. दुस्सस्सन्ति विविधसस्सानं असम्पज्जनेन दुस्सस्सं. सेतट्ठिकन्ति सस्से सम्पज्जमाने पाणका पतन्ति, तेहि दट्ठत्ता निक्खन्तनिक्खन्तानि सालिसीसानि सेतवण्णानि होन्ति निस्सारानि. तं सन्धाय वुत्तं ‘‘सेतट्ठिक’’न्ति. सलाकावुत्तन्ति वपितं वपितं सस्सं सलाकामत्तमेव सम्पज्जति, फलं न देतीति अत्थो. यक्खाति यक्खाधिपतिनो. वाळे अमनुस्से ओस्सज्जन्तीति चण्डयक्खे मनुस्सपथे विस्सज्जेन्ति, ते लद्धोकासा महाजनं जीवितक्खयं पापेन्ति.
७. वच्छगोत्तसुत्तवण्णना
५८. सत्तमे महप्फलन्ति महाविपाकं. धम्मस्स चानुधम्मं ब्याकरोन्तीति एत्थ धम्मो नाम कथितकथा, अनुधम्मो नाम कथितस्स पटिकथनं. सहधम्मिकोति सकारणो सहेतुको. वादानुपातोति वादस्स अनुपातो, अनुपतनं पवत्तीति अत्थो. गारय्हं ठानन्ति गरहितब्बयुत्तं कारणं. इदं वुत्तं होति – भोता गोतमेन वुत्ता सकारणा वादप्पवत्ति किञ्चिपि गारय्हं कारणं न आगच्छतीति. अथ वा तेहि परेहि वुत्ता सकारणा वादप्पवत्ति किञ्चि गारय्हं कारणं न आगच्छतीति पुच्छति.
अन्तरायकरो होतीति अन्तरायं विनासं किच्छलाभकं विलोमकं करोति. पारिपन्थिकोति पन्थदूहनचोरो. खतो च होतीति गुणखननेन खतो होति. उपहतोति गुणुपघातेनेव उपहतो.
चन्दनिकायाति असुचिकललकूपे. ओलिगल्लेति निद्धमनकलले. सो चाति सो सीलवाति वुत्तखीणासवो. सीलक्खन्धेनाति सीलरासिना. सेसपदेसुपि एसेव नयो. एत्थ च विमुत्तिञाणदस्सनं वुच्चति पच्चवेक्खणञाणं, तं असेक्खस्स पवत्तत्ता असेक्खन्ति वुत्तं. इतरानि सिक्खापरियोसानप्पत्तताय सयम्पि असेक्खानेव. तानि च पन लोकुत्तरानि, पच्चवेक्खणञाणं लोकियं.
रोहिणीसूति रत्तवण्णासु. सरूपासूति अत्तनो वच्छकेहि समानरूपासु. पारेवतासूति कपोतवण्णासु. दन्तोति निब्बिसेवनो. पुङ्गवोति उसभो. धोरय्होति धुरवाहो. कल्याणजवनिक्कमोति कल्याणेन उजुना जवेन गन्ता. नास्स वण्णं परिक्खरेति अस्स गोणस्स सरीरवण्णं न उपपरिक्खन्ति, धुरवहनकम्ममेव पन उपपरिक्खन्ति. यस्मिं कस्मिञ्चि जातियेति यत्थ कत्थचि कुलजाते. यासु कासुचि एतासूति एतासु खत्तियादिप्पभेदासु यासु कासुचि जातीसु.
ब्रह्मचरियस्स केवलीति ब्रह्मचरियस्स केवलेन समन्नागतो, परिपुण्णभावेन युत्तोति अत्थो. खीणासवो हि सकलब्रह्मचारी नाम होति. तेनेतं वुत्तं. पन्नभारोति ओरोपितभारो, खन्धभारं किलेसभारं कामगुणभारञ्च ओरोपेत्वा ठितोति अत्थो. कतकिच्चोति चतूहि मग्गेहि किच्चं कत्वा ठितो. पारगू सब्बधम्मानन्ति सब्बधम्मा वुच्चन्ति पञ्चक्खन्धा द्वादसायतनानि अट्ठारस धातुयो, तेसं सब्बधम्मानं अभिञ्ञापारं, परिञ्ञापारं, पहानपारं, भावनापारं, सच्छिकिरियापारं, समापत्तिपारञ्चाति छब्बिधं पारं गतत्ता पारगू. अनुपादायाति अग्गहेत्वा. निब्बुतोति किलेससन्तापरहितो. विरजेति रागदोसमोहरजरहिते.
अविजानन्ताति खेत्तं अजानन्ता. दुम्मेधाति निप्पञ्ञा. अस्सुताविनोति खेत्तविनिच्छयसवनेन रहिता. बहिद्धाति इमम्हा सासना बहिद्धा. न हि सन्ते उपासरेति बुद्धपच्चेकबुद्धखीणासवे उत्तमपुरिसे न उपसङ्कमन्ति. धीरसम्मतेति पण्डितेहि सम्मते सम्भाविते. मूलजाता पतिट्ठिताति इमिना सोतापन्नस्स सद्धं दस्सेति. कुले वा इध जायरेति इध वा मनुस्सलोके खत्तियब्राह्मणवेस्सकुले जायन्ति. अयमेव हि तिविधा कुलसम्पत्ति नाम. अनुपुब्बेन निब्बानं, अधिगच्छन्तीति सीलसमाधिपञ्ञाति इमे गुणे पूरेत्वा अनुक्कमेन निब्बानं अधिगच्छन्तीति.
८. तिकण्णसुत्तवण्णना
५९. अट्ठमे तिकण्णोति तस्स नामं. उपसङ्कमीति ‘‘समणो किर गोतमो पण्डितो, गच्छिस्सामि तस्स सन्तिक’’न्ति चिन्तेत्वा भुत्तपातरासो महाजनपरिवुतो उपसङ्कमि. भगवतो सम्मुखाति दसबलस्स पुरतो निसीदित्वा. वण्णं भासतीति कस्मा भासति? सो किर इतो पुब्बे तथागतस्स सन्तिकं अगतपुब्बो. अथस्स एतदहोसि – ‘‘बुद्धा नाम दुरासदा, मयि पठमतरं अकथेन्ते कथेय्य वा न वा. सचे न कथेस्सति, अथ मं समागमट्ठाने कथेन्तं एवं वक्खन्ति ‘त्वं इध कस्मा कथेसि, येन ते समणस्स गोतमस्स सन्तिकं गन्त्वा वचनमत्तम्पि न लद्ध’न्ति. तस्मा ‘एवं मे अयं गरहा मुच्चिस्सती’’’ति मञ्ञमानो भासति. किञ्चापि ब्राह्मणानं वण्णं भासति, तथागतस्स पन ञाणं घट्टेस्सामीति अधिप्पायेनेव भासति. एवम्पि तेविज्जा ब्राह्मणाति तेविज्जकब्राह्मणा एवंपण्डिता एवंधीरा एवंब्यत्ता एवंबहुस्सुता एवंवादिनो, एवंसम्मताति अत्थो. इतिपीति इमिना तेसं पण्डितादिआकारपरिच्छेदं दस्सेति. एत्तकेन कारणेन पण्डिता…पे… एत्तकेन कारणेन सम्मताति अयञ्हि एत्थ अत्थो.
यथा कथं पन ब्राह्मणाति एत्थ यथाति कारणवचनं, कथं पनाति पुच्छावचनं. इदं वुत्तं होति – कथं पन, ब्राह्मण, ब्राह्मणा तेविज्जं पञ्ञापेन्ति. यथा एवं सक्का होति जानितुं, तं कारणं वदेहीति. तं सुत्वा ब्राह्मणो ‘‘जाननट्ठानेयेव मं सम्मासम्बुद्धो पुच्छि, नो अजाननट्ठाने’’ति अत्तमनो हुत्वा इध, भो गोतमातिआदिमाह. तत्थ उभतोति द्वीहिपि पक्खेहि. मातितो च पितितो चाति यस्स माता ब्राह्मणी, मातु माता ब्राह्मणी, तस्सापि माता ब्राह्मणी. पिता ब्राह्मणो, पितु पिता ब्राह्मणो, तस्सापि पिता ब्राह्मणो, सो उभतो सुजातो मातितो च पितितो च. संसुद्धगहणिकोति यस्स संसुद्धा मातु गहणी, कुच्छीति अत्थो. ‘‘समवेपाकिनिया गहणिया’’ति पन एत्थ कम्मजतेजोधातु गहणीति वुच्चति.
याव सत्तमा पितामहयुगाति एत्थ पितु पिता पितामहो, पितामहस्स युगं पितामहयुगं. युगन्ति आयुप्पमाणं वुच्चति. अभिलापमत्तमेव चेतं, अत्थतो पन पितामहोयेव पितामहयुगं. ततो उद्धं सब्बेपि पुब्बपुरिसा पितामहग्गहणेनेव गहिता. एवं याव सत्तमो पुरिसो, ताव संसुद्धगहणिको, अथ वा अक्खित्तो अनुपक्कुट्ठो जातिवादेनाति दस्सेति. अक्खित्तोति ‘‘अपनेथ एतं, किं इमिना’’ति एवं अक्खित्तो अनवक्खित्तो. अनुपक्कुट्ठोति न उपक्कुट्ठो, न अक्कोसं वा निन्दं वा पत्तपुब्बो. केन कारणेनाति? जातिवादेन. ‘‘इतिपि हीनजातिको एसो’’ति एवरूपेन वचनेनाति अत्थो.
अज्झायकोति इदं ‘‘न दानिमे झायन्ति, न दानिमे झायन्तीति खो, वासेट्ठ, अज्झायका अज्झायकातेव ततियं अक्खरं उपनिब्बत्त’’न्ति (दी. नि. ३.१३२) एवं पठमकप्पिककाले झानविरहितानं ब्राह्मणानं गरहवचनं उप्पन्नं. इदानि पन तं अज्झायतीति अज्झायको, मन्ते परिवत्तेतीति इमिना अत्थेन पसंसावचनं कत्वा वोहरन्ति. मन्ते धारेतीति मन्तधरो.
तिण्णं वेदानन्ति इरुब्बेदयजुब्बेदसामब्बेदानं. ओट्ठपहतकरणवसेन पारं गतोति पारगू. सह निघण्डुना च केटुभेन च सनिघण्डुकेटुभानं. निघण्डूति नामनिघण्डुरुक्खादीनं वेवचनपकासकसत्थं. केटुभन्ति किरियाकप्पविकप्पो कवीनं उपकाराय सत्थं. सह अक्खरप्पभेदेन साक्खरप्पभेदानं. अक्खरप्पभेदोति सिक्खा च निरुत्ति च. इतिहासपञ्चमानन्ति आथब्बणवेदं चतुत्थं कत्वा इतिह आस, इतिह आसाति ईदिसवचनपटिसंयुत्तो पुराणकथासङ्खातो खत्तविज्जासङ्खातो वा इतिहासो पञ्चमो एतेसन्ति इतिहासपञ्चमा. तेसं इतिहासपञ्चमानं वेदानं.
पदं तदवसेसञ्च ब्याकरणं अधीयति वेदेति चाति पदको वेय्याकरणो. लोकायतं वुच्चति वितण्डवादसत्थं. महापुरिसलक्खणन्ति महापुरिसानं बुद्धादीनं लक्खणदीपकं द्वादससहस्सगन्थपमाणं सत्थं, यत्थ सोळससहस्सगाथापदपरिमाणा बुद्धमन्ता नाम अहेसुं, येसं वसेन ‘‘इमिना लक्खणेन समन्नागता बुद्धा नाम होन्ति, इमिना पच्चेकबुद्धा, द्वे अग्गसावका, असीति महासावका, बुद्धमाता, बुद्धपिता, अग्गुपट्ठाका, अग्गुपट्ठायिका, राजा चक्कवत्ती’’ति अयं विसेसो ञायति. अनवयोति इमेसु लोकायतमहापुरिसलक्खणेसु अनूनो परिपूरकारी, अवयो न होतीति वुत्तं होति. अवयो नाम यो तानि अत्थतो च गन्थतो च सन्धारेतुं न सक्कोति. अथ वा अनवयोति अनु अवयो, सन्धिवसेन उकारलोपो. अनु अवयो परिपुण्णसिप्पोति अत्थो.
तेन हीति इदं भगवा नं आयाचन्तं दिस्वा ‘‘इदानिस्स पञ्हं कथेतुं कालो’’ति ञत्वा आह. तस्सत्थो – यस्मा मं आयाचसि, तस्मा सुणाहीति. विविच्चेव कामेहीतिआदि विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. १.७०) वित्थारितमेव. इध पनेतं तिस्सन्नं विज्जानं पुब्बभागपटिपत्तिदस्सनत्थं वुत्तन्ति वेदितब्बं. तत्थ द्विन्नं विज्जानं अनुपदवण्णना चेव भावनानयो च विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. २.४०२ आदयो) वित्थारितोव.
पठमा विज्जाति पठमं उप्पन्नाति पठमा, विदितकरणट्ठेन विज्जा. किं विदितं करोति? पुब्बेनिवासं. अविज्जाति तस्सेव पुब्बेनिवासस्स अविदितकरणट्ठेन तप्पटिच्छादको मोहो वुच्चति. तमोति स्वेव मोहो पटिच्छादकट्ठेन तमोति वुच्चति. आलोकोति सायेव विज्जा ओभासकरणट्ठेन आलोकोति वुच्चति. एत्थ च विज्जा अधिगताति अयं अत्थो. सेसं पसंसावचनं. योजना पनेत्थ अयमस्स विज्जा अधिगता, अथस्स अधिगतविज्जस्स अविज्जा विहता विनट्ठाति अत्थो. कस्मा? यस्मा विज्जा उप्पन्ना. इतरस्मिम्पि पदद्वये एसेव नयो. यथा तन्ति एत्थ यथाति ओपम्मं, तन्ति निपातमत्तं. सतिया अविप्पवासेन अप्पमत्तस्स. वीरियातापेन आतापिनो. काये च जीविते च अनपेक्खताय पहितत्तस्स. पेसितत्तस्साति अत्थो. इदं वुत्तं होति – यथा अप्पमत्तस्स आतापिनो पहितत्तस्स विहरतो अविज्जा विहञ्ञेय्य, विज्जा उप्पज्जेय्य. तमो विहञ्ञेय्य, आलोको उप्पज्जेय्य, एवमेव तस्स अविज्जा विहता, विज्जा उप्पन्ना. तमो विहतो, आलोको उप्पन्नो. एतस्स तेन पधानानुयोगस्स अनुरूपमेव फलं लद्धन्ति.
चुतूपपातकथायं विज्जाति दिब्बचक्खुञाणविज्जा. अविज्जाति सत्तानं चुतिपटिसन्धिप्पटिच्छादिका अविज्जा. सेसं वुत्तनयमेव.
ततियविज्जाय सो एवं समाहिते चित्तेति विपस्सनापादकं चतुत्थज्झानचित्तं वेदितब्बं. आसवानं खयञाणायाति अरहत्तमग्गञाणत्थाय. अरहत्तमग्गो हि आसवविनासनतो आसवानं खयोति वुच्चति, तत्र चेतं ञाणं तत्थ परियापन्नत्ताति. चित्तं अभिनिन्नामेतीति विपस्सनाचित्तं अभिनीहरति. सो इदं दुक्खन्ति एवमादीसु एत्तकं दुक्खं, न इतो भिय्योति सब्बम्पि दुक्खसच्चं सरसलक्खणप्पटिवेधेन यथाभूतं पजानाति पटिविज्झति, तस्स च दुक्खस्स निब्बत्तिकं तण्हं ‘‘अयं दुक्खसमुदयो’’ति, तदुभयम्पि यं ठानं पत्वा निरुज्झति, तं तेसं अपवत्तिं निब्बानं ‘‘अयं दुक्खनिरोधो’’ति. तस्स च सम्पापकं अरियमग्गं ‘‘अयं दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा’’ति सरसलक्खणप्पटिवेधेन यथाभूतं पजानाति पटिविज्झतीति एवमत्थो वेदितब्बो.
एवं सरूपतो सच्चानि दस्सेत्वा इदानि किलेसवसेन परियायतो दस्सेन्तो इमे आसवातिआदिमाह. तस्स एवं जानतो एवं पस्सतोति तस्स भिक्खुनो एवं जानन्तस्स एवं पस्सन्तस्स. सह विपस्सनाय कोटिप्पत्तं मग्गं कथेसि. कामासवाति कामासवतो. विमुच्चतीति इमिना मग्गक्खणं दस्सेति. मग्गक्खणे हि चित्तं विमुच्चति, फलक्खणे विमुत्तं होति. विमुत्तस्मिं विमुत्तमिति ञाणन्ति इमिना पच्चवेक्खणञाणं दस्सेति. खीणा जातीतिआदीहि तस्स भूमिं. तेन हि ञाणेन सो पच्चवेक्खन्तो खीणा जातीतिआदीनि पजानाति. कतमा पनस्स जाति खीणा, कथञ्च नं पजानातीति? न तावस्स अतीता जाति खीणा पुब्बेव खीणत्ता, न अनागता, अनागते वायामाभावतो, न पच्चुप्पन्ना, विज्जमानत्ता. या पन मग्गस्स अभावितत्ता उप्पज्जेय्य एकचतुपञ्चवोकारभवेसु एकचतुपञ्चक्खन्धप्पभेदा जाति, सा मग्गस्स भावितत्ता अनुप्पादधम्मतं आपज्जनेन खीणा. तं सो मग्गभावनाय पहीनकिलेसे पच्चवेक्खित्वा किलेसाभावे विज्जमानम्पि कम्मं आयतिअप्पटिसन्धिकं होतीति जानन्तो पजानाति.
वुसितन्ति वुत्थं परिवुत्थं, कतं चरितं निट्ठितन्ति अत्थो. ब्रह्मचरियन्ति मग्गब्रह्मचरियं. पुथुज्जनकल्याणकेन हि सद्धिं सत्त सेक्खा ब्रह्मचरियवासं वसन्ति नाम, खीणासवो वुत्थवासो. तस्मा सो अत्तनो ब्रह्मचरियवासं पच्चवेक्खन्तो ‘‘वुसितं ब्रह्मचरिय’’न्ति पजानाति. कतं करणीयन्ति चतूसु सच्चेसु चतूहि मग्गेहि परिञ्ञापहानसच्छिकिरियाभावनाभिसमयवसेन सोळसविधम्पि किच्चं निट्ठापितन्ति अत्थो. पुथुज्जनकल्याणकादयो हि तं किच्चं करोन्ति, खीणासवो कतकरणीयो. तस्मा सो अत्तनो करणीयं पच्चवेक्खन्तो ‘‘कतं करणीय’’न्ति पजानाति. नापरं इत्थत्तायाति पुन इत्थभावाय, एवं सोळसविधकिच्चभावाय किलेसक्खयाय वा मग्गभावनाकिच्चं मे नत्थीति पजानाति. अथ वा इत्थत्तायाति इत्थभावतो, इमस्मा एवं पकारा इदानि वत्तमानक्खन्धसन्ताना अपरं खन्धसन्तानं मय्हं नत्थि, इमे पन पञ्चक्खन्धा परिञ्ञाता तिट्ठन्ति छिन्नमूलका रुक्खा विय. ते चरिमकविञ्ञाणनिरोधेन अनुपादानो विय जातवेदो निब्बायिस्सन्तीति पजानाति. इध विज्जाति अरहत्तमग्गञाणविज्जा. अविज्जाति चतुसच्चप्पटिच्छादिका अविज्जा. सेसं वुत्तनयमेव.
अनुच्चावचसीलस्साति यस्स सीलं कालेन हायति, कालेन वड्ढति, सो उच्चावचसीलो नाम होति. खीणासवस्स पन सीलं एकन्तवड्ढितमेव. तस्मा सो अनुच्चावचसीलो नाम होति. वसीभूतन्ति वसिप्पत्तं. सुसमाहितन्ति सुट्ठु समाहितं, आरम्मणम्हि सुट्ठपितं. धीरन्ति धितिसम्पन्नं. मच्चुहायिनन्ति मच्चुं जहित्वा ठितं. सब्बप्पहायिनन्ति सब्बे पापधम्मे पजहित्वा ठितं. बुद्धन्ति चतुसच्चबुद्धं. अन्तिमदेहिनन्ति सब्बपच्छिमसरीरधारिनं. तं नमस्सन्ति गोतमन्ति तं गोतमगोत्तं बुद्धसावका नमस्सन्ति. अथ वा गोतमबुद्धस्स सावकोपि गोतमो, तं गोतमं देवमनुस्सा नमस्सन्तीति अत्थो.
पुब्बेनिवासन्ति पुब्बेनिवुत्थक्खन्धपरम्परं. योवेतीति यो अवेति अवगच्छति. योवेदीतिपि पाठो. यो अवेदि, विदितं पाकटं कत्वा ठितोति अत्थो. सग्गापायञ्च पस्सतीति छ कामावचरे नव ब्रह्मलोके चत्तारो च अपाये पस्सति. जातिक्खयं पत्तोति अरहत्तं पत्तो. अभिञ्ञावोसितोति जानित्वा किच्चवोसानेन वोसितो. मुनीति मोनेय्येन समन्नागतो खीणासवमुनि. एताहीति हेट्ठा निद्दिट्ठाहि पुब्बेनिवासञाणादीहि. नाञ्ञं लपितलापनन्ति यो पनञ्ञो तेविज्जोति अञ्ञेहि लपितवचनमत्तमेव लपति, तमहं तेविज्जोति न वदामि, अत्तपच्चक्खतो ञत्वा परस्सपि तिस्सो विज्जा कथेन्तमेवाहं तेविज्जोति वदामीति अत्थो. कलन्ति कोट्ठासं. नाग्घतीति न पापुणाति. इदानि ब्राह्मणो भगवतो कथाय पसन्नो पसन्नाकारं करोन्तो अभिक्कन्तन्तिआदिमाह.
९. जाणुस्सोणिसुत्तवण्णना
६०. नवमे यस्सस्सूति यस्स भवेय्युं. यञ्ञोतिआदीसु यजितब्बोति यञ्ञो, देय्यधम्मस्सेतं नामं. सद्धन्ति मतकभत्तं. थालिपाकोति वरपुरिसानं दातब्बयुत्तं भत्तं. देय्यधम्मन्ति वुत्तावसेसं यंकिञ्चि देय्यधम्मं नाम. तेविज्जेसु ब्राह्मणेसु दानं ददेय्याति सब्बमेतं दानं तेविज्जेसु ददेय्य, तेविज्जा ब्राह्मणाव पटिग्गहेतुं युत्ताति दस्सेति. सेसमेत्थ हेट्ठा वुत्तनयमेवाति.
१०. सङ्गारवसुत्तवण्णना
६१. दसमे सङ्गारवोति एवंनामको राजगहनगरे जिण्णपटिसङ्खरणकारको आयुत्तकब्राह्मणो. उपसङ्कमीति भुत्तपातरासो हुत्वा महाजनपरिवुतो उपसङ्कमि. मयमस्सूति एत्थ अस्सूति निपातमत्तं, मयं, भो गोतम, ब्राह्मणा नामाति इदमेव अत्थपदं. यञ्ञं यजामाति बाहिरसमये सब्बचतुक्केन सब्बट्ठकेन सब्बसोळसकेन सब्बद्वत्तिंसाय सब्बचतुसट्ठिया सब्बसतेन सब्बपञ्चसतेनाति च एवं पाणघातपटिसंयुत्तो यञ्ञो नाम होति. तं सन्धायेवमाह. अनेकसारीरिकन्ति अनेकसरीरसम्भवं. यदिदन्ति या एसा. यञ्ञाधिकरणन्ति यजनकारणा चेव याजनकारणा चाति अत्थो. एकस्मिञ्हि बहूनं ददन्तेपि दापेन्तेपि बहूसुपि बहूनं देन्तेसुपि दापेन्तेसुपि पुञ्ञपटिपदा अनेकसारीरिका नाम होति. तं सन्धायेतं वुत्तं. तुय्हञ्च तुय्हञ्च यजामीति वदन्तस्सापि त्वञ्च त्वञ्च यजाहीति आणापेन्तस्सापि च अनेकसारीरिकाव होति. तम्पि सन्धायेतं वुत्तं. यस्स वा तस्स वाति यस्मा वा तस्मा वा. एकमत्तानं दमेतीति अत्तनो इन्द्रियदमनवसेन एकं अत्तानमेव दमेति. एकमत्तानं समेतीति अत्तनो रागादिसमनवसेन एकं अत्तानमेव समेति. परिनिब्बापेतीति रागादिपरिनिब्बानेनेव परिनिब्बापेति. एवमस्सायन्ति एवं सन्तेपि अयं.
एवमिदं ब्राह्मणस्स कथं सुत्वा सत्था चिन्तेसि – ‘‘अयं ब्राह्मणो पसुघातकसंयुत्तं महायञ्ञं अनेकसारीरिकं पुञ्ञपटिपदं वदेति, पब्बज्जामूलकं पन पुञ्ञुप्पत्तिपटिपदं एकसारीरिकन्ति वदेति. नेवायं एकसारीरिकं जानाति, न अनेकसारीरिकं, हन्दस्स एकसारीरिकञ्च अनेकसारीरिकञ्च पटिपदं देसेस्सामी’’ति उपरि देसनं वड्ढेन्तो तेन हि ब्राह्मणातिआदिमाह. तत्थ यथा ते खमेय्याति यथा तुय्हं रुच्चेय्य. इध तथागतो लोके उप्पज्जतीतिआदि विसुद्धिमग्गे वित्थारितमेव. एथायं मग्गोति एथ तुम्हे, अहमनुसासामि, अयं मग्गो. अयं पटिपदाति तस्सेव वेवचनं. यथा पटिपन्नोति येन मग्गेन पटिपन्नो. अनुत्तरं ब्रह्मचरियोगधन्ति अरहत्तमग्गसङ्खातस्स ब्रह्मचरियस्स अनुत्तरं ओगधं उत्तमपतिट्ठाभूतं निब्बानं. इच्चायन्ति इति अयं.
अप्पट्ठतराति यत्थ बहूहि वेय्यावच्चकरेहि वा उपकरणेहि वा अत्थो नत्थि. अप्पसमारम्भतराति यत्थ बहूनं कम्मच्छेदवसेन पीळासङ्खातो समारम्भो नत्थि. सेय्यथापि भवं गोतमो, भवं चानन्दो, एते मे पुज्जाति यथा भवं गोतमो, भवञ्चानन्दो, एवरूपा मम पूजिता, तुम्हेयेव द्वे जना मय्हं पुज्जा च पासंसा चाति इममत्थं सन्धायेतं वदति. तस्स किर एवं अहोसि – ‘‘आनन्दत्थेरो मंयेव इमं पञ्हं कथापेतुकामो, अत्तनो खो पन वण्णे वुत्ते पदुस्सनको नाम नत्थी’’ति. तस्मा पञ्हं अकथेतुकामो वण्णभणनेन विक्खेपं करोन्तो एवमाह.
न खो त्याहन्ति न खो ते अहं. थेरोपि किर चिन्तेसि – ‘‘अयं ब्राह्मणो पञ्हं अकथेतुकामो परिवत्तति, इमं पञ्हं एतंयेव कथापेस्सामी’’ति. तस्मा नं एवमाह.
सहधम्मिकन्ति सकारणं. संसादेतीति संसीदापेति. नो विस्सज्जेतीति न कथेति. यंनूनाहं परिमोचेय्यन्ति यंनूनाहं उभोपेते विहेसतो परिमोचेय्यं. ब्राह्मणो हि आनन्देन पुच्छितं पञ्हं अकथेन्तो विहेसेति, आनन्दोपि ब्राह्मणं अकथेन्तं कथापेन्तो. इति उभोपेते विहेसतो मोचेस्सामीति चिन्तेत्वा एवमाह. का न्वज्जाति का नु अज्ज. अन्तराकथा उदपादीति अञ्ञिस्सा कथाय अन्तरन्तरे कतरा कथा उप्पज्जीति पुच्छति. तदा किर राजन्तेपुरे तीणि पाटिहारियानि आरब्भ कथा उदपादि, तं पुच्छामीति सत्था एवमाह. अथ ब्राह्मणो ‘‘इदानि वत्तुं सक्खिस्सामी’’ति राजन्तेपुरे उप्पन्नं कथं आरोचेन्तो अयं ख्वज्ज, भो गोतमातिआदिमाह. तत्थ अयं ख्वज्जाति अयं खो अज्ज. पुब्बे सुदन्ति एत्थ सुदन्ति निपातमत्तं. उत्तरि मनुस्सधम्माति दसकुसलकम्मपथसङ्खाता मनुस्सधम्मा उत्तरिं. इद्धिपाटिहारियं दस्सेसुन्ति भिक्खाचारं गच्छन्ता आकासेनेव गमिंसु चेव आगमिंसु चाति एवं पुब्बे पवत्तं आकासगमनं सन्धायेवमाह. एतरहि पन बहुतरा च भिक्खूति इदं सो ब्राह्मणो ‘‘पुब्बे भिक्खू ‘चत्तारो पच्चये उप्पादेस्सामा’ति मञ्ञे एवमकंसु, इदानि पच्चयानं उप्पन्नभावं ञत्वा सोप्पेन चेव पमादेन च वीतिनामेन्ती’’ति लद्धिया एवमाह.
पाटिहारियानीति पच्चनीकपटिहरणवसेन पाटिहारियानि. इद्धिपाटिहारियन्ति इज्झनवसेन इद्धि, पटिहरणवसेन पाटिहारियं, इद्धियेव पाटिहारियं इद्धिपाटिहारियं. इतरेसुपि एसेव नयो. अनेकविहितं इद्धिविधन्तिआदीनं अत्थो चेव भावनानयो च विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. २.३६५) वित्थारितोव.
निमित्तेन आदिसतीति आगतनिमित्तेन वा गतनिमित्तेन वा ठितनिमित्तेन वा ‘‘इदं नाम भविस्सती’’ति कथेति. तत्रिदं वत्थु – एको किर राजा तिस्सो मुत्ता गहेत्वा पुरोहितं पुच्छि ‘‘किं मे, आचरिय, हत्थे’’ति. सो इतो चितो च ओलोकेसि, तेन च समयेन एका सरबू ‘‘मक्खिकं गहेस्सामी’’ति पक्खन्ता, गहणकाले मक्खिका पलाता. सो मक्खिकाय मुत्तत्ता ‘‘मुत्ता महाराजा’’ति आह. मुत्ता ताव होन्तु, कति मुत्ताति. सो पुन निमित्तं ओलोकेसि. अथाविदूरे कुक्कुटो तिक्खत्तुं सद्दं निच्छारेसि. ब्राह्मणो ‘‘तिस्सो महाराजा’’ति आह. एवं एकच्चो आगतनिमित्तेन कथेति. एतेनुपायेन गतठितनिमित्तेहिपि कथनं वेदितब्बं. एवम्पि ते मनोति एवं तव मनो सोमनस्सितो वा दोमनस्सितो वा कामवितक्कादिसंयुत्तो वाति. दुतियं तस्सेव वेवचनं. इतिपि ते चित्तन्ति इतिपि तव चित्तं, इमञ्च इमञ्च अत्थं चिन्तयमानं पवत्ततीति अत्थो. बहुं चेपि आदिसतीति बहुं चेपि कथेति. तथेव तं होतीति यथा कथितं, तथेव होति.
अमनुस्सानन्ति यक्खपिसाचादीनं. देवतानन्ति चातुमहाराजिकादीनं. सद्दं सुत्वाति अञ्ञस्स चित्तं ञत्वा कथेन्तानं सुत्वा. वितक्कविप्फारसद्दन्ति वितक्कविप्फारवसेन उप्पन्नं विप्पलपन्तानं सुत्तप्पमत्तादीनं सद्दं. सुत्वाति तं सुत्वा. यं वितक्कयतो तस्स सो सद्दो उप्पन्नो, तस्स वसेन ‘‘एवम्पि ते मनो’’तिआदिसति.
तत्रिमानि वत्थूनि – एको किर मनुस्सो ‘‘अट्टं करिस्सामी’’ति गामा नगरं गच्छन्तो निक्खन्तट्ठानतो पट्ठाय ‘‘विनिच्छयसभायं रञ्ञो च राजमहामत्तानञ्च इदं कथेस्सामि इदं कथेस्सामी’’ति वितक्केन्तो राजकुलं गतो विय रञ्ञो पुरतो ठितो विय अट्टकारकेन सद्धिं कथेन्तो विय च अहोसि, तस्स तं वितक्कविप्फारवसेन निच्छरन्तं सद्दं सुत्वा एको पुरिसो ‘‘केनट्ठेन गच्छसी’’ति आह. अट्टकम्मेनाति. गच्छ, जयो ते भविस्सतीति. सो गन्त्वा अट्टं कत्वा जयमेव पापुणि.
अपरोपि थेरो मोळियगामे पिण्डाय चरि. अथ नं निक्खमन्तं एका दारिका अञ्ञविहिता न अद्दस. सो गामद्वारे ठत्वा निवत्तित्वा ओलोकेत्वा तं दिस्वा वितक्केन्तो अगमासि. गच्छन्तोयेव च ‘‘किं नु खो कुरुमाना दारिका न अद्दसा’’ति वचीभेदं अकासि. पस्से ठितो एको पुरिसो सुत्वा ‘‘तुम्हे, भन्ते, मोळियगामे चरित्था’’ति आह.
मनोसङ्खारा पणिहिताति चित्तसङ्खारा सुट्ठपिता. वितक्केस्सतीति वितक्कयिस्सति पवत्तयिस्सतीति पजानाति. पजानन्तो च आगमनेन जानाति, पुब्बभागेन जानाति, अन्तोसमापत्तियं चित्तं अपलोकेत्वा जानाति. आगमनेन जानाति नाम कसिणपरिकम्मकालेयेव ‘‘येनाकारेनेस कसिणभावनं आरद्धो पठमज्झानं वा…पे… चतुत्थज्झानं वा अट्ठ वा समापत्तियो निब्बत्तेस्सती’’ति जानाति. पुब्बभागेन जानाति नाम पठमविपस्सनाय आरद्धाययेव जानाति, ‘‘येनाकारेन एस विपस्सनं आरद्धो सोतापत्तिमग्गं वा निब्बत्तेस्सति…पे… अरहत्तमग्गं वा निब्बत्तेस्सती’’ति जानाति. अन्तोसमापत्तियं चित्तं ओलोकेत्वा जानाति नाम – ‘‘येनाकारेन इमस्स मनोसङ्खारा सुट्ठपिता, इमस्स नाम चित्तस्स अनन्तरा इमं नाम वितक्कं वितक्केस्सति, इतो वुट्ठितस्स एतस्स हानभागियो वा समाधि भविस्सति ठितिभागियो वा विसेसभागियो वा निब्बेधभागियो वा, अभिञ्ञायो वा निब्बत्तेस्सती’’ति जानाति. तत्थ पुथुज्जनो चेतोपरियञाणलाभी पुथुज्जनानंयेव चित्तं जानाति, न अरियानं. अरियेसुपि हेट्ठिमो उपरिमस्स चित्तं न जानाति, उपरिमो पन हेट्ठिमस्स जानाति. एतेसु च सोतापन्नो सोतापत्तिफलसमापत्तिं समापज्जति…पे… अरहा अरहत्तफलसमापत्तिं समापज्जति. उपरिमो हेट्ठिमं न समापज्जति. तेसञ्हि हेट्ठिमा हेट्ठिमा समापत्ति तत्रवत्तियेव होति. तथेव तं होतीति एतं एकंसेन तथेव होति. चेतोपरियञाणवसेन ञातञ्हि अञ्ञथाभावि नाम नत्थि.
एवं वितक्केथाति एवं नेक्खम्मवितक्कादयो पवत्तेन्ता वितक्केथ. मा एवं वितक्कयित्थाति एवं कामवितक्कादयो पवत्तेन्ता मा वितक्कयित्थ. एवं मनसि करोथाति एवं अनिच्चसञ्ञमेव, दुक्खसञ्ञादीसु वा अञ्ञतरं मनसि करोथ. मा एवन्ति निच्चन्तिआदिना नयेन मा मनसा करित्थ. इदन्ति इदं पञ्चकामगुणरागं पजहथ. इदञ्च उपसम्पज्जाति इदं चतुमग्गफलप्पभेदं लोकुत्तरधम्ममेव उपसम्पज्ज पापुणित्वा निप्फादेत्वा विहरथ.
मायासहधम्मरूपं विय खायतीति मायाय समानकारणजातिकं विय हुत्वा उपट्ठाति. मायाकारोपि हि उदकं गहेत्वा तेलं करोति, तेलं गहेत्वा उदकन्ति एवं अनेकरूपं मायं दस्सेति. इदम्पि पाटिहारियं तथारूपमेवाति. इदम्पि मे, भो गोतम, पाटिहारियं मायासहधम्मरूपं विय खायतीति चिन्तामणिकविज्जासरिक्खकतं सन्धाय एवं आह. चिन्तामणिकविज्जं जानन्तापि हि आगच्छन्तमेव दिस्वा ‘‘अयं इदं नाम वितक्केन्तो आगच्छती’’ति जानन्ति. तथा ‘‘इदं नाम वितक्केन्तो ठितो, इदं नाम वितक्केन्तो निसिन्नो, इदं नाम वितक्केन्तो निपन्नो’’ति जानन्ति.
अभिक्कन्ततरन्ति सुन्दरतरं. पणीततरन्ति उत्तमतरं. भवञ्हि गोतमो अवितक्कं अविचारन्ति इध ब्राह्मणो अवसेसं आदेसनापाटिहारियं बाहिरकन्ति न गण्हि. इदञ्च पन सब्बं सो ब्राह्मणो तथागतस्स वण्णं कथेन्तोयेव आह. अद्धा खो त्यायन्ति एकंसेनेव तया अयं. आसज्ज उपनीय वाचा भासिताति मम गुणे घट्टेत्वा ममेव गुणानं सन्तिकं उपनीता वाचा भासिता. अपिच त्याहं ब्याकरिस्सामीति अपिच ते अहमेव कथेस्सामीति. सेसं उत्तानत्थमेवाति.
ब्राह्मणवग्गो पठमो.
(७) २. महावग्गो
१. तित्थायतनसुत्तवण्णना
६२. दुतियस्स पठमे तित्थायतनानीति तित्थभूतानि आयतनानि, तित्थियानं वा आयतनानि. तत्थ तित्थं जानितब्बं, तित्थकरा जानितब्बा, तित्थिया जानितब्बा, तित्थियसावका जानितब्बा. तित्थं नाम द्वासट्ठि दिट्ठियो. तित्थिकरा नाम तासं दिट्ठीनं उप्पादका. तित्थिया नाम येसं ता दिट्ठियो रुच्चन्ति खमन्ति. तित्थियसावका नाम तेसं पच्चयदायका. आयतनन्ति ‘‘कम्बोजो अस्सानं आयतनं, गुन्नं दक्खिणापथो आयतन’’न्ति एत्थ सञ्जातिट्ठानं आयतनं नाम.
‘‘मनोरमे आयतने, सेवन्ति नं विहङ्गमा;
छायं छायत्थिनो यन्ति, फलत्थं फलभोजिनो’’ति. (अ. नि. ५.३८) –
एत्थ समोसरणट्ठानं. ‘‘पञ्चिमानि, भिक्खवे, विमुत्तायतनानी’’ति (अ. नि. ५.२६) एत्थ कारणं. तं इध सब्बम्पि लब्भति. सब्बेपि हि दिट्ठिगतिका सञ्जायमाना इमेसुयेव तीसु ठानेसु सञ्जायन्ति, समोसरणमानापि एतेसुयेव तीसु ठानेसु समोसरन्ति सन्निपतन्ति, दिट्ठिगतिकभावे च नेसं एतानेव तीणि कारणानीति तित्थभूतानि सञ्जातिआदिना अत्थेन आयतनानीतिपि तित्थायतनानि. तेनेवत्थेन तित्थियानं आयतनानीतिपि तित्थायतनानि. समनुयुञ्जियमानानीति का नामेता दिट्ठियोति एवं पुच्छियमानानि. समनुगाहियमानानीति किंकारणा एता दिट्ठियो उप्पन्नाति एवं सम्मा अनुग्गाहियमानानि. समनुभासियमानानीति पटिनिस्सज्जेथ एतानि पापकानि दिट्ठिगतानीति एवं सम्मा अनुसासियमानानि. अपिच तीणिपि एतानि अनुयोगपुच्छावेवचनानेव. तेन वुत्तं अट्ठकथायं – ‘‘समनुयुञ्जतीति वा समनुग्गाहतीति वा समनुभासतीति वा एसेसे एकट्ठे समे समभागे तज्जाते तञ्ञेवा’’ति.
परम्पि गन्त्वाति आचरियपरम्परा लद्धिपरम्परा अत्तभावपरम्पराति एतेसु यंकिञ्चि परम्परं गन्त्वापि. अकिरियाय सण्ठहन्तीति अकिरियमत्ते संतिट्ठन्ति. ‘‘अम्हाकं आचरियो पुब्बेकतवादी, अम्हाकं पाचरियो पुब्बेकतवादी, अम्हाकं आचरियपाचरियो पुब्बेकतवादी. अम्हाकं आचरियो इस्सरनिम्मानवादी, अम्हाकं पाचरियो इस्सरनिम्मानवादी, अम्हाकं आचरियपाचरियो इस्सरनिम्मानवादी. अम्हाकं आचरियो अहेतुअपच्चयवादी, अम्हाकं पाचरियो अहेतुअपच्चयवादी, अम्हाकं आचरियपाचरियो अहेतुअपच्चयवादी’’ति एवं गच्छन्तानि हि एतानि आचरियपरम्परं गच्छन्ति नाम. ‘‘अम्हाकं आचरियो पुब्बेकतलद्धिको, अम्हाकं पाचरियो…पे… अम्हाकं आचरियपाचरियो अहेतुअपच्चयलद्धिको’’ति एवं गच्छन्तानि लद्धिपरम्परं गच्छन्ति नाम. ‘‘अम्हाकं आचरियस्स अत्तभावो पुब्बेकतहेतु, अम्हाकं पाचरियस्स…पे… अम्हाकं आचरियपाचरियस्स अत्तभावो अहेतु अपच्चयो’’ति एवं गच्छन्तानि अत्तभावपरम्परं गच्छन्ति नाम. एवं पन सुविदूरम्पि गच्छन्तानि अकिरियमत्तेयेव सण्ठहन्ति, एकोपि एतेसं दिट्ठिगतिकानं कत्ता वा कारेता वा न पञ्ञायति.
पुरिसपुग्गलोति सत्तो. कामञ्च पुरिसोतिपि वुत्ते पुग्गलोतिपि वुत्ते सत्तोयेव वुत्तो होति, अयं पन सम्मुतिकथा नाम यो यथा जानाति, तस्स तथा वुच्चति. पटिसंवेदेतीति अत्तनो सन्ताने उप्पन्नं जानाति पटिसंविदितं करोति, अनुभवति वा. पुब्बेकतहेतूति पुब्बेकतकारणा, पुब्बेकतकम्मपच्चयेनेव पटिसंवेदेतीति अत्थो. इमिना कम्मवेदनञ्च किरियवेदनञ्च पटिक्खिपित्वा एकं विपाकवेदनमेव सम्पटिच्छन्ति. ये वा इमे पित्तसमुट्ठाना आबाधा सेम्हसमुट्ठाना वातसमुट्ठाना सन्निपातिका उतुपरिणामजा विसमपरिहारजा ओपक्कमिका आबाधा कम्मविपाकजा आबाधाति अट्ठ रोगा वुत्ता, तेसु सत्त पटिक्खिपित्वा एकं विपाकवेदनंयेव सम्पटिच्छन्ति. येपिमे दिट्ठधम्मवेदनीयं उपपज्जवेदनीयं अपरपरियायवेदनीयन्ति तयो कम्मरासयो वुत्ता, तेसुपि द्वे पटिबाहित्वा एकं अपरपरियायकम्मंयेव सम्पटिच्छन्ति. येपिमे दिट्ठधम्मवेदनीयो विपाको उपपज्जवेदनीयो अपरपरियायवेदनीयोति तयो विपाकरासयो वुत्ता, तेसुपि द्वे पटिबाहित्वा एकं अपरपरियायविपाकमेव सम्पटिच्छन्ति. येपिमे कुसलचेतना अकुसलचेतना विपाकचेतना किरियचेतनाति चत्तारो चेतनारासयो वुत्ता, तेसुपि तयो पटिबाहित्वा एकं विपाकचेतनंयेव सम्पटिच्छन्ति.
इस्सरनिम्मानहेतूति इस्सरनिम्मानकारणा, इस्सरेन निम्मितत्ता पटिसंवेदेतीति अत्थो. अयं हि तेसं अधिप्पायो – इमा तिस्सो वेदना पच्चुप्पन्ने अत्तना कतमूलकेन वा आणत्तिमूलकेन वा पुब्बेकतेन वा अहेतुअपच्चया वा पटिसंवेदितुं नाम न सक्का, इस्सरनिम्मानकारणायेव पन इमा पटिसंवेदेतीति. एवंवादिनो पनेते हेट्ठा वुत्तेसु अट्ठसु रोगेसु एकम्पि असम्पटिच्छित्वा सब्बे पटिबाहन्ति, हेट्ठा वुत्तेसु च तीसु कम्मरासीसु तीसु विपाकरासीसु चतूसु चेतनारासीसु एकम्पि असम्पटिच्छित्वा सब्बेपि पटिबाहन्ति.
अहेतुअपच्चयाति हेतुञ्च पच्चयञ्च विना, अकारणेनेव पटिसंवेदेतीति अत्थो. अयञ्हि नेसं अधिप्पायो – इमा तिस्सो वेदना पच्चुप्पन्ने अत्तना कतमूलकेन वा आणत्तिमूलकेन वा पुब्बेकतेन वा इस्सरनिम्मानहेतुना वा पटिसंवेदितुं नाम न सक्का, अहेतुअपच्चयायेव पन इमा पटिसंवेदेतीति. एवंवादिनो पनेते हेट्ठा वुत्तेसु रोगादीसु एकम्पि असम्पटिच्छित्वा सब्बं पटिबाहन्ति.
एवं सत्था मातिकं निक्खिपित्वा इदानि तं विभजित्वा दस्सेतुं तत्र, भिक्खवेतिआदिमाह. तत्थ एवं वदामीति लद्धिपतिट्ठापनत्थं एवं वदामीति दस्सेति. लद्धिञ्हि अप्पतिट्ठापेत्वा निग्गय्हमाना लद्धितो लद्धिं सङ्कमन्ति, भो गोतम, न मयं पुब्बेकतवादं वदामातिआदीनि वदन्ति. लद्धिया पन पतिट्ठापिताय सङ्कमितुं अलभन्ता सुनिग्गहिता होन्ति, इति नेसं लद्धिपतिट्ठापनत्थं एवं वदामीति आह. तेनहायस्मन्तोति तेन हि आयस्मन्तो. किं वुत्तं होति – यदि एतं सच्चं, एवं सन्ते तेन तुम्हाकं वादेन. पाणातिपातिनो भविस्सन्ति पुब्बेकतहेतूति ये केचि लोके पाणं अतिपातेन्ति, सब्बे ते पुब्बेकतहेतु पाणातिपातिनो भविस्सन्ति. किंकारणा? न हि पाणातिपातकम्मं अत्तना कतमूलकेन न आणत्तिमूलकेन न इस्सरनिम्मानहेतुना न अहेतुअपच्चया सक्का पटिसंवेदेतुं, पुब्बेकतहेतुयेव पटिसंवेदेतीति अयं वो लद्धि. यथा च पाणातिपातिनो, एवं पाणातिपाता विरमन्तापि पुब्बेकतहेतुयेव विरमिस्सन्तीति. इति भगवा तेसंयेव लद्धिं गहेत्वा तेसं निग्गहं आरोपेति. इमिना नयेन अदिन्नादायिनोतिआदीसुपि योजना वेदितब्बा.
सारतो पच्चागच्छतन्ति सारभावेन गण्हन्तानं. छन्दोति कत्तुकम्यताछन्दो. इदं वा करणीयं इदं वा अकरणीयन्ति एत्थ अयं अधिप्पायो – इदं वा करणीयन्ति कत्तब्बस्स करणत्थाय, इदं वा अकरणीयन्ति अकत्तब्बस्स अकरणत्थाय कत्तुकम्यता वा पच्चत्तपुरिसकारो वा न होति. छन्दवायामेसु वा असन्तेसु ‘‘इदं कत्तब्ब’’न्तिपि ‘‘इदं न कत्तब्ब’’न्तिपि न होति. इति करणीयाकरणीये खो पन सच्चतो थेततो अनुपलब्भियमानेति एवं कत्तब्बे च अकत्तब्बे च भूततो थिरतो अपञ्ञायमाने अलब्भमाने. यदि हि कत्तब्बं कातुं अकत्तब्बतो च विरमितुं लभेय्य, करणीयाकरणीयं सच्चतो थेततो उपलब्भेय्य. यस्मा पन उभयम्पि तं एस नुपलब्भति, तस्मा तं सच्चतो थेततो न उपलब्भति, एवं तस्मिं च अनुपलब्भियमानेति अत्थो. मुट्ठस्सतीनन्ति नट्ठस्सतीनं विस्सट्ठस्सतीनं. अनारक्खानं विहरतन्ति छसु द्वारेसु निरारक्खानं विहरन्तानं. न होति पच्चत्तं सहधम्मिको समणवादोति एवं भूतानं तुम्हाकं वा अञ्ञेसं वा मयं समणाति पच्चत्तं सकारणो समणवादो न होति न इज्झति. समणापि हि पुब्बेकतकारणायेव होन्ति, अस्समणापि पुब्बेकतकारणायेवाति. सहधम्मिकोति सकारणो. निग्गहो होतीति मम निग्गहो होति, ते पन निग्गहिता होन्तीति.
एवं पुब्बेकतवादिनो निग्गहेत्वा इदानि इस्सरनिम्मानवादिनो निग्गहेतुं तत्र, भिक्खवेतिआदिमाह. तस्सत्थो पुब्बेकतवादे वुत्तनयेनेव वेदितब्बो, तथा अहेतुकवादेपि.
एवं इमेसं तित्थायतनानं परम्पि गन्त्वा अकिरियाय सण्ठहनभावेन तुच्छभावं अनिय्यानिकभावं, असारभावेन थुसकोट्टनसदिसतं आपज्जनभावेन अग्गिसञ्ञाय धममानखज्जुपनकसरिक्खतं तंदिट्ठिकानं पुरिमस्सपि मज्झिमस्सपि पच्छिमस्सपि अत्थदस्सनताय अभावेन अन्धवेणूपमतं सद्दमत्तेनेव तानि गहेत्वा सारदिट्ठिकानं पथवियं पतितस्स बेलुवपक्कस्स दद्दभायितसद्दं सुत्वा ‘‘पथवी संवट्टमाना आगच्छती’’ति सञ्ञाय पलायन्तेन ससकेन सरिक्खभावञ्च दस्सेत्वा इदानि अत्तना देसितस्स धम्मस्स सारभावञ्चेव निय्यानिकभावञ्च दस्सेतुं अयं खो पन, भिक्खवेतिआदिमाह. तत्थ अनिग्गहितोति अञ्ञेहि अनिग्गहितो निग्गहेतुं असक्कुणेय्यो. असंकिलिट्ठोति निक्किलेसो परिसुद्धो, ‘‘संकिलिट्ठं नं करिस्सामा’’ति पवत्तेहिपि तथा कातुं असक्कुणेय्यो. अनुपवज्जोति उपवादविनिमुत्तो. अप्पटिकुट्ठोति ‘‘किं इमिना हरथ न’’न्ति एवं अप्पटिबाहितो, अनुपक्कुट्ठो वा. विञ्ञूहीति पण्डितेहि. अपण्डितानञ्हि अजानित्वा कथेन्तानं वचनं अप्पमाणं. तस्मा विञ्ञूहीति आह.
इदानि तस्स धम्मस्स दस्सनत्थं ‘‘कतमो च, भिक्खवे’’ति पञ्हं पुच्छित्वा ‘‘इमा छ धातुयो’’तिआदिना नयेन मातिकं निक्खिपित्वा यथापटिपाटिया विभजित्वा दस्सेन्तो पुन इमा छ धातुयोतिआदिमाह. तत्थ धातुयोति सभावा. निज्जीवनिस्सत्तभावप्पकासको हि सभावट्ठो धात्वट्ठो नाम. फस्सायतनानीति विपाकफस्सानं आकरट्ठेन आयतनानि. मनोपविचाराति वितक्कविचारपादेहि अट्ठारससु ठानेसु मनस्स उपविचारा.
पथवीधातूति पतिट्ठाधातु. आपोधातूति आबन्धनधातु. तेजोधातूति परिपाचनधातु. वायोधातूति वित्थम्भनधातु. आकासधातूति असम्फुट्ठधातु. विञ्ञाणधातूति विजाननधातु. एवमिदं धातुकम्मट्ठानं आगतं. तं खो पनेतं सङ्खेपतो आगतट्ठाने सङ्खेपतोपि वित्थारतोपि कथेतुं वट्टति. वित्थारतो आगतट्ठाने सङ्खेपतो कथेतुं न वट्टति, वित्थारतोव वट्टति. इमस्मिं पन तित्थायतनसुत्ते इदं सङ्खेपतो छधातुवसेन कम्मट्ठानं आगतं. तं उभयथापि कथेतुं वट्टति.
सङ्खेपतो छधातुवसेन कम्मट्ठानं परिग्गण्हन्तोपि एवं परिग्गण्हाति – पथवीधातु आपोधातु तेजोधातु वायोधातूति इमानि चत्तारि महाभूतानि, आकासधातु उपादारूपं. एकस्मिं च उपादारूपे दिट्ठे सेसानि तेवीसति दिट्ठानेवाति सल्लक्खेतब्बानि. विञ्ञाणधातूति चित्तं विञ्ञाणक्खन्धो होति, तेन सहजाता वेदना वेदनाक्खन्धो, सञ्ञा सञ्ञाक्खन्धो, फस्सो च चेतना च सङ्खारक्खन्धोति इमे चत्तारो अरूपक्खन्धा नाम. चत्तारि पन महाभूतानि चतुन्नञ्च महाभूतानं उपादारूपं रूपक्खन्धो नाम. तत्थ चत्तारो अरूपक्खन्धा नामं, रूपक्खन्धो रूपन्ति नामञ्च रूपञ्चाति द्वेयेव धम्मा होन्ति, ततो उद्धं सत्तो वा जीवो वा नत्थीति एवं एकस्स भिक्खुनो सङ्खेपतो छधातुवसेन अरहत्तसम्पापकं कम्मट्ठानं वेदितब्बं.
वित्थारतो परिग्गण्हन्तो पन चत्तारि महाभूतानि परिग्गण्हित्वा आकासधातुपरिग्गहानुसारेन तेवीसति उपादारूपानि परिग्गण्हाति. अथ नेसं पच्चयं उपपरिक्खन्तो पुन चत्तारेव महाभूतानि दिस्वा तेसु पथवीधातु वीसतिकोट्ठासा, आपोधातु द्वादस, तेजोधातु चत्तारो, वायोधातु छकोट्ठासाति कोट्ठासवसेन समोधानेत्वा द्वाचत्तालीस महाभूतानि च ववत्थपेत्वा तेसु तेवीसति उपादारूपानि पक्खिपित्वा पञ्चसट्ठि रूपानि ववत्थपेति. तानि च वत्थुरूपेन सद्धिं छसट्ठि होन्तीति छसट्ठि रूपानि पस्सति. विञ्ञाणधातु पन लोकियचित्तवसेन एकासीति चित्तानि. तानि सब्बानिपि विञ्ञाणक्खन्धो नाम होति. तेहि सहजाता वेदनादयोपि तत्तकायेवाति एकासीति वेदना वेदनाक्खन्धो, एकासीति सञ्ञा सञ्ञाक्खन्धो, एकासीति चेतना सङ्खारक्खन्धोति इमे चत्तारो अरूपक्खन्धा तेभूमकवसेन गय्हमाना चतुवीसाधिकानि तीणि धम्मसतानि होन्तीति इति इमे च अरूपधम्मा छसट्ठि च रूपधम्माति सब्बेपि समोधानेत्वा नामञ्च रूपञ्चाति द्वेव धम्मा होन्ति, ततो उद्धं सत्तो वा जीवो वा नत्थीति नामरूपवसेन पञ्चक्खन्धे ववत्थपेत्वा तेसं पच्चयं परियेसन्तो अविज्जापच्चया तण्हापच्चया कम्मपच्चया आहारपच्चयाति एवं पच्चयं दिस्वा ‘‘अतीतेपि इमेहि पच्चयेहि इदं वट्टं पवत्तित्थ, अनागतेपि एतेहि पच्चयेहि पवत्तिस्सति, एतरहिपि एतेहियेव पवत्तती’’ति तीसु कालेसु कङ्खं वितरित्वा अनुक्कमेन पटिपज्जमानो अरहत्तं पापुणाति. एवं वित्थारतोपि छधातुवसेन अरहत्तसम्पापकं कम्मट्ठानं वेदितब्बं.
चक्खु फस्सायतनन्ति सुवण्णादीनं सुवण्णादिआकरो विय द्वे चक्खुविञ्ञाणानि द्वे सम्पटिच्छनानि तीणि सन्तीरणानीति इमेहि सत्तहि विञ्ञाणेहि सहजातानं सत्तन्नं फस्सानं समुट्ठानट्ठेन आकरोति आयतनं. सोतं फस्सायतनन्तिआदीसुपि एसेव नयो. मनो फस्सायतनन्ति एत्थ पन द्वावीसति विपाकफस्सा योजेतब्बा. इति हिदं छफस्सायतनानं वसेन कम्मट्ठानं आगतं. तं सङ्खेपतोपि वित्थारतोपि कथेतब्बं. सङ्खेपतो ताव – एत्थ हि पुरिमानि पञ्च आयतनानि उपादारूपं, तेसु दिट्ठेसु अवसेसं उपादारूपं दिट्ठमेव होति. छट्ठं आयतनं चित्तं, तं विञ्ञाणक्खन्धो होति, तेन सहजाता वेदनादयो सेसा तयो अरूपक्खन्धाति हेट्ठा वुत्तनयेनेव सङ्खेपतो च वित्थारतो च अरहत्तसम्पापकं कम्मट्ठानं वेदितब्बं.
चक्खुना रूपं दिस्वाति चक्खुविञ्ञाणेन रूपं पस्सित्वा. सोमनस्सट्ठानियन्ति सोमनस्सस्स कारणभूतं. उपविचरतीति तत्थ मनं चारेन्तो उपविचरति. सेसपदेसुपि एसेव नयो. एत्थ च इट्ठं वा होतु अनिट्ठं वा, यं रूपं दिस्वा सोमनस्सं उप्पज्जति, तं सोमनस्सट्ठानियं नाम. यं दिस्वा दोमनस्सं उप्पज्जति, तं दोमनस्सट्ठानियं नाम. यं दिस्वा उपेक्खा उप्पज्जति, तं उपेक्खाट्ठानियं नामाति वेदितब्बं. सद्दादीसुपि एसेव नयो. इति इदं सङ्खेपतो कम्मट्ठानं आगतं. तं खो पनेतं सङ्खेपतो आगतट्ठाने सङ्खेपतोपि वित्थारतोपि कथेतुं वट्टति. वित्थारतो आगतट्ठाने सङ्खेपतो कथेतुं न वट्टति. इमस्मिं पन तित्थायतनसुत्ते इदं सङ्खेपतो अट्ठारसमनोपविचारवसेन कम्मट्ठानं आगतं. तं सङ्खेपतोपि वित्थारतोपि कथेतुं वट्टति.
तत्थ सङ्खेपतो ताव – चक्खु सोतं घानं जिव्हा कायो, रूपं सद्दो गन्धो रसोति इमानि नव उपादारूपानि, तेसु दिट्ठेसु सेसं उपादारूपं दिट्ठमेव होति. फोट्ठब्बं तीणि महाभूतानि, तेहि दिट्ठेहि चतुत्थं दिट्ठमेव होति. मनो विञ्ञाणक्खन्धो, तेन सहजाता वेदनादयो तयो अरूपक्खन्धाति हेट्ठा वुत्तनयेनेव सङ्खेपतो च वित्थारतो च अरहत्तसम्पापकं कम्मट्ठानं वेदितब्बं.
अरियसच्चानीति अरियभावकरानि, अरियपटिविद्धानि वा सच्चानि. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारतो पनेतं पदं विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. २.५२९) पकासितं. छन्नं, भिक्खवे, धातूनन्ति इदं किमत्थं आरद्धं? सुखावबोधनत्थं. यस्स हि तथागतो द्वादसपदं पच्चयावट्टं कथेतुकामो होति, तस्स गब्भावक्कन्ति वट्टं दस्सेति. गब्भावक्कन्ति वट्टस्मिं हि दस्सिते कथेतुम्पि सुखं होति परं अवबोधे उतुम्पीति सुखावबोधनत्थं इदमारद्धन्ति वेदितब्बं. तत्थ छन्नं धातूनन्ति हेट्ठा वुत्तानंयेव पथवीधातुआदीनं. उपादायाति पटिच्च. एतेन पच्चयमत्तं दस्सेति. इदं वुत्तं होति ‘‘छधातुपच्चया गब्भस्सावक्कन्ति होती’’ति. कस्स छन्नं धातूनं पच्चयेन, किं मातु, उदाहु पितूति? न मातु न पितु, पटिसन्धिग्गण्हनकसत्तस्सेव पन छन्नं धातूनं पच्चयेन गब्भस्सावक्कन्ति नाम होति. गब्भो च नामेस निरयगब्भो तिरच्छानयोनिगब्भो पेत्तिविसयगब्भो मनुस्सगब्भो देवगब्भोति नानप्पकारो होति. इमस्मिं पन ठाने मनुस्सगब्भो अधिप्पेतो. अवक्कन्ति होतीति ओक्कन्ति निब्बत्ति पातुभावो होति, कथं होतीति? तिण्णं सन्निपातेन. वुत्तञ्हेतं –
‘‘तिण्णं खो पन, भिक्खवे, सन्निपाता गब्भस्सावक्कन्ति होति. कतमेसं तिण्णं? इध मातापितरो च सन्निपतिता होन्ति, माता च न उतुनी होति, गन्धब्बो च न पच्चुपट्ठितो होति. नेव ताव गब्भस्सावक्कन्ति होति. इध मातापितरो च सन्निपतिता होन्ति, माता च उतुनी होति, गन्धब्बो च न पच्चुपट्ठितो होति, नेव ताव गब्भस्सावक्कन्ति होति. यतो च खो, भिक्खवे, मातापितरो च सन्निपतिता होन्ति, माता च उतुनी होति, गन्धब्बो च पच्चुपट्ठितो होति. एवं तिण्णं सन्निपाता गब्भस्सावक्कन्ति होती’’ति (म. नि. १.४०८).
ओक्कन्तिया सति नामरूपन्ति ‘‘विञ्ञाणपच्चया नामरूप’’न्ति वुत्तट्ठाने वत्थुदसकं कायदसकं भावदसकं तयो अरूपिनो खन्धाति तेत्तिंस धम्मा गहिता, इमस्मिं पन ‘‘ओक्कन्तिया सति नामरूप’’न्ति वुत्तट्ठाने विञ्ञाणक्खन्धम्पि पक्खिपित्वा गब्भसेय्यकानं पटिसन्धिक्खणे चतुत्तिंस धम्मा गहिताति वेदितब्बा. नामरूपपच्चया सळायतनन्तिआदीहि यथेव ओक्कन्तिया सति नामरूपपातुभावो दस्सितो, एवं नामरूपे सति सळायतनपातुभावो, सळायतने सति फस्सपातुभावो, फस्से सति वेदनापातुभावो दस्सितो.
वेदियमानस्साति एत्थ वेदनं अनुभवन्तोपि वेदियमानोति वुच्चति जानन्तोपि. ‘‘वेदियामहं, भन्ते, वेदियतीति मं सङ्घो धारेतू’’ति (चूळव. अट्ठ. १०२) एत्थ हि अनुभवन्तो वेदियमानो नाम, ‘‘सुखं वेदनं वेदियमानो सुखं वेदनं वेदियामीति पजानाती’’ति (म. नि. १.११३; दी. नि. २.३८०; विभ. ३६३) एत्थ जानन्तो. इधापि जानन्तोव अधिप्पेतो. इदं दुक्खन्ति पञ्ञपेमीति एवं जानन्तस्स सत्तस्स ‘‘इदं दुक्खं एत्तकं दुक्खं, नत्थि इतो उद्धं दुक्ख’’न्ति पञ्ञपेमि बोधेमि जानापेमि. अयं दुक्खसमुदयोतिआदीसुपि एसेव नयो.
तत्थ दुक्खादीसु अयं सन्निट्ठानकथा – ठपेत्वा हि तण्हं तेभूमका पञ्चक्खन्धा दुक्खं नाम, तस्सेव पभाविका पुब्बतण्हा दुक्खसमुदयो नाम, तेसं द्विन्नम्पि सच्चानं अनुप्पत्तिनिरोधो दुक्खनिरोधो नाम, अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा नाम. इति भगवा ओक्कन्तिया सति नामरूपन्ति कथेन्तोपि वेदियमानस्स जानमानस्सेव कथेसि, नामरूपपच्चया सळायतनन्ति कथेन्तोपि, सळायतनपच्चया फस्सोति कथेन्तोपि, फस्सपच्चया वेदनाति कथेन्तोपि, वेदियमानस्स खो पनाहं, भिक्खवे, इदं दुक्खन्ति पञ्ञपेमीति कथेन्तोपि, अयं दुक्खसमुदयोति, अयं दुक्खनिरोधोति, अयं दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदाति पञ्ञपेमीति कथेन्तोपि वेदियमानस्स जानमानस्सेव कथेसि.
इदानि तानि पटिपाटिया ठपितानि सच्चानि वित्थारेन्तो कतमञ्च, भिक्खवेतिआदिमाह. तं सब्बं सब्बाकारेन विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. २.५३७) वित्थारितमेव. तत्थ वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. अयं पन विसेसो – तत्थ ‘‘दुक्खसमुदयं अरियसच्चं यायं तण्हा पोनोब्भविका’’ति (म. नि. १.१३३; दी. नि. २.४००; विभ. २०३) इमाय तन्तिया आगतं, इध ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा’’ति पच्चयाकारवसेन. तत्थ च दुक्खनिरोधं अरियसच्चं ‘‘यो तस्सायेव तण्हाय असेसविरागनिरोधो’’ति (म. नि. १.१३४; दी. नि. २.४०१; विभ. २०४) इमाय तन्तिया आगतं, इध ‘‘अविज्जायत्वेव असेसविरागनिरोधा’’ति पच्चयाकारनिरोधवसेन.
तत्थ असेसविरागनिरोधाति असेसविरागेन च असेसनिरोधेन च. उभयम्पेतं अञ्ञमञ्ञवेवचनमेव. सङ्खारनिरोधोति सङ्खारानं अनुप्पत्तिनिरोधो होति. सेसपदेसुपि एसेव नयो. इमेहि पन पदेहि यं आगम्म अविज्जादयो निरुज्झन्ति, अत्थतो तं निब्बानं दीपितं होति. निब्बानञ्हि अविज्जानिरोधोतिपि सङ्खारनिरोधोतिपि एवं तेसं तेसं धम्मानं निरोधनामेन कथीयति. केवलस्साति सकलस्स. दुक्खक्खन्धस्साति वट्टदुक्खरासिस्स. निरोधो होतीति अप्पवत्ति होति. तत्थ यस्मा अविज्जादीनं निरोधो नाम खीणाकारोपि वुच्चति अरहत्तम्पि निब्बानम्पि, तस्मा इध खीणाकारदस्सनवसेन द्वादससु ठानेसु अरहत्तं, द्वादससुयेव निब्बानं कथितन्ति वेदितब्बं. इदं वुच्चतीति एत्थ निब्बानमेव सन्धाय इदन्ति वुत्तं. अट्ठङ्गिकोति न अट्ठहि अङ्गेहि विनिमुत्तो अञ्ञो मग्गो नाम अत्थि. यथा पन पञ्चङ्गिकं तूरियन्ति वुत्ते पञ्चङ्गमत्तमेव तूरियन्ति वुत्तं होति, एवमिधापि अट्ठङ्गिकमत्तमेव मग्गो होतीति वेदितब्बो. अनिग्गहितोति न निग्गहितो. निग्गण्हन्तो हि हापेत्वा वा दस्सेति वड्ढेत्वा वा तं परिवत्तेत्वा वा. तत्थ यस्मा चत्तारि अरियसच्चानि ‘‘न इमानि चत्तारि, द्वे वा तीणि वा’’ति एवं हापेत्वापि ‘‘पञ्च वा छ वा’’ति एवं वड्ढेत्वापि ‘‘न इमानि चत्तारि अरियसच्चानि, अञ्ञानेव चत्तारि अरियसच्चानी’’ति दस्सेतुं न सक्का. तस्मा अयं धम्मो अनिग्गहितो नाम. सेसं सब्बत्थ उत्तानमेवाति.
२. भयसुत्तवण्णना
६३. दुतिये अमातापुत्तिकानीति माता च पुत्तो च मातापुत्तं, परित्तातुं समत्थभावेन नत्थि एत्थ मातापुत्तन्ति अमातापुत्तिकानि. यन्ति यस्मिं समये. तत्थ मातापि पुत्तं नप्पटिलभतीति तस्मिं अग्गिभये उप्पन्ने मातापि पुत्तं पस्सितुं न लभति, पुत्तोपि मातरं पस्सितुं न लभतीति अत्थो. भयं होतीति चित्तुत्रासभयं होति. अटविसङ्कोपोति अटविया सङ्कोपो. अटवीति चेत्थ अटविवासिनो चोरा वेदितब्बा. यदा हि ते अटवितो जनपदं ओतरित्वा गामनिगमराजधानियो पहरित्वा विलुम्पन्ति, तदा अटविसङ्कोपो नाम होति, तं सन्धायेतं वुत्तं. चक्कसमारूळ्हाति एत्थ इरियापथचक्कम्पि वट्टति यानचक्कम्पि. भयस्मिं हि सम्पत्ते येसं यानकानि अत्थि, ते अत्तनो परिक्खारभण्डं तेसु आरोपेत्वा पलायन्ति. येसं नत्थि, ते काजेन वा आदाय सीसेन वा उक्खिपित्वा पलायन्तियेव. ते चक्कसमारूळ्हा नाम होन्ति. परियायन्तीति इतो चितो च गच्छन्ति. कदाचीति किस्मिञ्चिदेव काले. करहचीति तस्सेव वेवचनं. मातापि पुत्तं पटिलभतीति आगच्छन्तं वा गच्छन्तं वा एकस्मिं ठाने निलीनं वा पस्सितुं लभति. उदकवाहकोति नदीपूरो. मातापि पुत्तं पटिलभतीति कुल्ले वा उळुम्पे वा मत्तिकाभाजने वा दारुक्खण्डे वा लग्गं वुय्हमानं पस्सितुं पटिलभति, सोत्थिना वा पुन उत्तरित्वा गामे वा अरञ्ञे वा ठितं पस्सितुं लभतीति.
एवं परियायतो अमातापुत्तिकानि भयानि दस्सेत्वा इदानि निप्परियायेन दस्सेन्तो तीणिमानीतिआदिमाह. तत्थ जराभयन्ति जरं पटिच्च उप्पज्जनकभयं. इतरेसुपि एसेव नयो. वुत्तम्पि चेतं – ‘‘जरं पटिच्च उप्पज्जति भयं भयानकं छम्भितत्तं लोमहंसो चेतसो उत्रासो. ब्याधिं पटिच्च, मरणं पटिच्च उप्पज्जति भयं भयानकं छम्भितत्तं लोमहंसो चेतसो उत्रासो’’ति (विभ. ९२१). सेसं सब्बत्थ उत्तानमेवाति.
३. वेनागपुरसुत्तवण्णना
६४. ततिये कोसलेसूति एवंनामके जनपदे. चारिकं चरमानोति अद्धानगमनं गच्छन्तो. चारिका च नामेसा भगवतो दुविधा होति तुरितचारिका च अतुरितचारिका चाति. तत्थ दूरेपि बोधनेय्यपुग्गलं दिस्वा तस्स बोधनत्थाय सहसा गमनं तुरितचारिका नाम. सा महाकस्सपपच्चुग्गमनादीसु दट्ठब्बा. यं पन गामनिगमपटिपाटिया देवसिकं योजनअद्धयोजनवसेन पिण्डपातचरियादीहि लोकं अनुग्गण्हन्तस्स गमनं, अयं अतुरितचारिका नाम. इमं सन्धायेतं वुत्तं – ‘‘चारिकं चरमानो’’ति. वित्थारेन पन चारिकाकथा सुमङ्गलविलासिनिया दीघनिकायट्ठकथाय अम्बट्ठसुत्तवण्णनायं (दी. नि. अट्ठ. १.२५४) वुत्ता. ब्राह्मणगामोति ब्राह्मणानं समोसरणगामोपि ब्राह्मणगामोति वुच्चति, ब्राह्मणानं भोगगामोपि. इध समोसरणगामो ब्राह्मणवसनगामोति अधिप्पेतो. तदवसरीति तत्थ अवसरि, सम्पत्तोति अत्थो. विहारो पनेत्थ अनियामितो. तस्मा तस्स अविदूरे बुद्धानं अनुच्छविको एको वनसण्डो अत्थि, सत्था तं वनसण्डं गतोति वेदितब्बो.
अस्सोसुन्ति सुणिंसु उपलभिंसु, सोतद्वारसम्पत्तवचननिग्घोसानुसारेन जानिंसु. खोति अवधारणत्थे, पदपूरणमत्ते वा निपातो. तत्थ अवधारणत्थेन ‘‘अस्सोसुं एव, न तेसं कोचि सवनन्तरायो अहोसी’’ति अयमत्थो वेदितब्बो. पदपूरणेन ब्यञ्जनसिलिट्ठतामत्तमेव.
इदानि यमत्थं अस्सोसुं, तं पकासेतुं समणो खलु, भो, गोतमोतिआदि वुत्तं. तत्थ समितपापत्ता समणोति वेदितब्बो. खलूति अनुस्सवत्थे निपातो. भोति तेसं अञ्ञमञ्ञं आलपनमत्तं. गोतमोति भगवतो गोत्तवसेन परिदीपनं, तस्मा ‘‘समणो खलु, भो, गोतमो’’ति एत्थ समणो किर, भो, गोतमगोत्तोति एवमत्थो दट्ठब्बो. सक्यपुत्तोति इदं पन भगवतो उच्चाकुलपरिदीपनं. सक्यकुला पब्बजितोति सद्धापब्बजितभावपरिदीपनं, केनचि पारिजुञ्ञेन अनभिभूतो अपरिक्खीणंयेव तं कुलं पहाय सद्धाय पब्बजितोति वुत्तं होति. तं खो पनाति इत्थम्भूताख्यानत्थे उपयोगवचनं, तस्स खो पन भोतो गोतमस्साति अत्थो. कल्याणोति कल्याणगुणसमन्नागतो, सेट्ठोति वुत्तं होति. कित्तिसद्दोति कित्तियेव, थुतिघोसो वा. अब्भुग्गतोति सदेवकं लोकं अज्झोत्थरित्वा उग्गतो. किन्ति? इतिपि सो भगवा…पे… बुद्धो भगवाति. तत्रायं पदसम्बन्धो – सो भगवा इतिपि अरहं, इतिपि सम्मासम्बुद्धो…पे… इतिपि भगवाति. इमिना च इमिना च कारणेनाति वुत्तं होति.
तत्थ ‘‘आरकत्ता, अरीनं अरानञ्च हतत्ता, पच्चयादीनं अरहत्ता, पापकरणे रहाभावाति इमेहि कारणेहि सो भगवा अरहन्ति वेदितब्बो’’तिआदिना नयेन मातिकं निक्खिपित्वा सब्बानेव एतानि पदानि विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. १.१२५-१२७) बुद्धानुस्सतिनिद्देसे वित्थारितानीति ततो नेसं वित्थारो गहेतब्बो.
सो इमं लोकन्ति सो भवं गोतमो इमं लोकं, इदानि वत्तब्बं निदस्सेति. सदेवकन्ति सह देवेहि सदेवकं. एवं सह मारेन समारकं. सह ब्रह्मुना सब्रह्मकं. सह समणब्राह्मणेहि सस्समणब्राह्मणिं. पजातत्ता पजा, तं पजं. सह देवमनुस्सेहि सदेवमनुस्सं. तत्थ सदेवकवचनेन पञ्चकामावचरदेवग्गहणं वेदितब्बं, समारकवचनेन छट्ठकामावचरदेवग्गहणं, सब्रह्मकवचनेन ब्रह्मकायिकादिब्रह्मग्गहणं, सस्समणब्राह्मणिवचनेन सासनस्स पच्चत्थिकपच्चामित्तसमणब्राह्मणग्गहणं, समितपापबाहितपापसमणब्राह्मणग्गहणञ्च, पजावचनेन सत्तलोकग्गहणं, सदेवमनुस्सवचनेन सम्मुतिदेवअवसेसमनुस्सग्गहणं. एवमेत्थ तीहि पदेहि ओकासलोकेन सद्धिं सत्तलोको, द्वीहि पजावसेन सत्तलोकोव गहितोति वेदितब्बो.
अपरो नयो – सदेवकग्गहणेन अरूपावचरलोको गहितो, समारकग्गहणेन छकामावचरदेवलोको, सब्रह्मकग्गहणेन रूपीब्रह्मलोको, सस्समणब्राह्मणादिग्गहणेन चतुपरिसवसेन, सम्मुतिदेवेहि वा सह मनुस्सलोको, अवसेससब्बसत्तलोको वा. पोराणा पनाहु – सदेवकन्ति देवताहि सद्धिं अवसेसलोकं. समारकन्ति मारेन सद्धिं अवसेसलोकं. सब्रह्मकन्ति ब्रह्मेहि सद्धिं अवसेसलोकं. एवं सब्बेपि तिभवूपगे सत्ते तीहाकारेहि तीसु पदेसु पक्खिपित्वा पुन द्वीहि पदेहि परियादातुं सस्समणब्राह्मणिं पजं सदेवमनुस्सन्ति वुत्तं. एवं पञ्चहि पदेहि तेन तेनाकारेन तेधातुकमेव परियादिन्नन्ति.
सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा पवेदेतीति सयन्ति सामं, अपरनेय्यो हुत्वा. अभिञ्ञाति अभिञ्ञाय, अधिकेन ञाणेन ञत्वाति अत्थो. सच्छिकत्वाति पच्चक्खं कत्वा, एतेन अनुमानादिपटिक्खेपो कतो. पवेदेतीति बोधेति ञापेति पकासेति.
सो धम्मं देसेति आदिकल्याणं…पे… परियोसानकल्याणन्ति सो भगवा सत्तेसु कारुञ्ञतं पटिच्च हित्वापि अनुत्तरं विवेकसुखं धम्मं देसेति. तञ्च खो अप्पं वा बहुं वा देसेन्तो आदिकल्याणादिप्पकारमेव देसेति, आदिम्हिपि कल्याणं भद्दकं अनवज्जमेव कत्वा देसेति, मज्झेपि, परियोसानेपि कल्याणं भद्दकं अनवज्जमेव कत्वा देसेतीति वुत्तं होति.
तत्थ अत्थि देसनाय आदिमज्झपरियोसानं, अत्थि सासनस्स. देसनाय ताव चतुप्पदिकायपि गाथाय पठमपादो आदि नाम, ततो द्वे मज्झं नाम, अन्ते एको परियोसानं नाम. एकानुसन्धिकस्स सुत्तस्स निदानं आदि, इदमवोचाति परियोसानं, उभिन्नं अन्तरा मज्झं. अनेकानुसन्धिकस्स सुत्तस्स पठमानुसन्धि आदि, अन्ते अनुसन्धि परियोसानं, मज्झे एको वा द्वे वा बहू वा मज्झमेव.
सासनस्स सीलसमाधिविपस्सना आदि नाम. वुत्तम्पि चेतं – ‘‘को चादि कुसलानं धम्मानं, सीलञ्च सुविसुद्धं दिट्ठि च उजुका’’ति (सं. नि. ५.३६९). ‘‘अत्थि, भिक्खवे, मज्झिमा पटिपदा तथागतेन अभिसम्बुद्धा’’ति एवं वुत्तो पन अरियमग्गो मज्झं नाम. फलञ्चेव निब्बानञ्च परियोसानं नाम. ‘‘तस्मातिह त्वं, ब्राह्मण, ब्रह्मचरियं एतंपारं एतंपरियोसान’’न्ति एत्थ फलं परियोसनन्ति वुत्तं. ‘‘निब्बानोगधञ्हि, आवुसो विसाख, ब्रह्मचरियं वुस्सति निब्बानपरायणं निब्बानपरियोसान’’न्ति (म. नि. १.४६६) एत्थ निब्बानं परियोसानन्ति वुत्तं. इध पन देसनाय आदिमज्झपरियोसानं अधिप्पेतं. भगवा हि धम्मं देसेन्तो आदिम्हि सीलं दस्सेत्वा मज्झे मग्गं परियोसाने निब्बानं दस्सेति. तेन वुत्तं – ‘‘सो धम्मं देसेति आदिकल्याणं मज्झेकल्याणं परियोसानकल्याण’’न्ति. तस्मा अञ्ञोपि धम्मकथिको धम्मं कथेन्तो –
‘‘आदिम्हि सीलं दस्सेय्य, मज्झे मग्गं विभावये;
परियोसानम्हि निब्बानं, एसा कथिकसण्ठिती’’ति.
सात्थं सब्यञ्जनन्ति यस्स हि यागुभत्तइत्थिपुरिसादिवण्णनानिस्सिता देसना होति, न सो सात्थं देसेति. भगवा पन तथारूपं देसनं पहाय चतुसतिपट्ठानादिनिस्सितं देसनं देसेति. तस्मा ‘‘सात्थं देसेती’’ति वुच्चति. यस्स पन देसना एकब्यञ्जनादियुत्ता वा सब्बनिरोट्ठब्यञ्जना वा सब्बविस्सट्ठब्यञ्जना वा सब्बनिग्गहितब्यञ्जना वा, तस्स दमिळकिरातयवनादिमिलक्खानं भासा विय ब्यञ्जनपारिपूरिया अभावतो अब्यञ्जना नाम देसना होति. भगवा पन –
‘‘सिथिलं धनितञ्च दीघरस्सं, लहुकं गरुकञ्च निग्गहीतं;
सम्बन्धं ववत्थितं विमुत्तं, दसधा ब्यञ्जनबुद्धिया पभेदो’’ति. –
एवं वुत्तं दसविधं ब्यञ्जनं अमक्खेत्वा परिपुण्णब्यञ्जनमेव कत्वा धम्मं देसेति. तस्मा ‘‘सब्यञ्जनं कत्वा देसेती’’ति वुच्चति. केवलपरिपुण्णन्ति एत्थ केवलन्ति सकलाधिवचनं. परिपुण्णन्ति अनूनाधिकवचनं. इदं वुत्तं होति – सकलपरिपुण्णमेव देसेति, एकदेसनापि अपरिपुण्णा नत्थीति. परिसुद्धन्ति निरुपक्किलेसं. यो हि ‘‘इमं धम्मदेसनं निस्साय लाभं वा सक्कारं वा लभिस्सामी’’ति देसेति, तस्स अपरिसुद्धा देसना नाम होति. भगवा पन लोकामिसनिरपेक्खो हितफरणेनेव मेत्ताभावनाय मुदुहदयो उल्लुम्पनसभावसण्ठितेन चित्तेन देसेति. तस्मा परिसुद्धं देसेतीति वुच्चति. ब्रह्मचरियं पकासेतीति एत्थ ब्रह्मचरियन्ति सिक्खत्तयसङ्गहितं सकलं सासनं. तस्मा ब्रह्मचरियं पकासेतीति सो धम्मं देसेति आदिकल्याणं…पे… परिसुद्धं, एवं देसेन्तो च सिक्खत्तयसङ्गहितं सकलसासनब्रह्मचरियं पकासेतीति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. ब्रह्मचरियन्ति सेट्ठट्ठेन ब्रह्मभूतं चरियं, ब्रह्मभूतानं वा बुद्धादीनं चरियन्ति वुत्तं होति.
साधु खो पनाति सुन्दरं खो पन, अत्थावहं सुखावहन्ति वुत्तं होति. तथारूपानं अरहतन्ति यथारूपो सो भवं गोतमो, एवरूपानं अनेकेहिपि कप्पकोटिसतसहस्सेहि दुल्लभदस्सनानं ब्यामप्पभापरिक्खित्तेहि असीतिअनुब्यञ्जनपटिमण्डितेहि द्वत्तिंसमहापुरिसलक्खणवरेहि समाकिण्णमनोरमसरीरानं अनप्पकदस्सनानं अतिमधुरधम्मनिग्घोसानं यथाभूतगुणाधिगमेन लोके अरहन्तोति लद्धसद्दानं अरहतं. दस्सनं होतीति पसादसोम्मानि अक्खीनि उम्मीलेत्वा दस्सनमत्तम्पि साधु होति. सचे पन अट्ठङ्गसमन्नागतेन ब्रह्मस्सरेन धम्मं देसेन्तस्स एकपदम्पि सोतुं लभिस्साम, साधुतरंयेव भविस्सतीति एवं अज्झासयं कत्वा. येन भगवा तेनुपसङ्कमिंसूति सब्बकिच्चानि पहाय तुट्ठमानसा अगमंसु. अञ्जलिं पणामेत्वाति एते उभतोपक्खिका, ते एवं चिन्तेसुं – ‘‘सचे नो मिच्छादिट्ठिका चोदेस्सन्ति ‘कस्मा तुम्हे समणं गोतमं वन्दित्था’ति, तेसं ‘किं अञ्जलिकरणमत्तेनापि वन्दितं होती’ति वक्खाम. सचे नो सम्मादिट्ठिका चोदेस्सन्ति ‘कस्मा भगवन्तं न वन्दित्था’ति, ‘किं सीसेन भूमिं पहरन्तेनेव वन्दितं होति. ननु अञ्जलिकम्मम्पि वन्दना एवा’ति वक्खामा’’ति.
नामगोत्तन्ति, ‘‘भो गोतम, अहं असुकस्स पुत्तो दत्तो नाम मित्तो नाम इधागतो’’ति वदन्ता नामं सावेन्ति नाम. ‘‘भो गोतम, अहं वासेट्ठो नाम कच्चानो नाम इधागतो’’ति वदन्ता गोत्तं सावेन्ति नाम. एते किर दलिद्दा जिण्णकुलपुत्ता ‘‘परिसमज्झे नामगोत्तवसेन पाकटा भविस्सामा’’ति एवं अकंसु. ये पन तुण्हीभूता निसीदिंसु, ते केराटिका चेव अन्धबाला च. तत्थ केराटिका ‘‘एकं द्वे कथासल्लापे करोन्ते विस्सासिको होति, अथ विस्सासे सति एकं द्वे भिक्खा अदातुं न युत्त’’न्ति ततो अत्तानं मोचेन्ता तुण्हीभूता निसीदन्ति. अन्धबाला अञ्ञाणतायेव अवक्खित्तमत्तिकापिण्डा विय यत्थ कत्थचि तुण्हीभूता निसीदन्ति.
वेनागपुरिकोति वेनागपुरवासी. एतदवोचाति पादन्ततो पट्ठाय याव केसग्गा तथागतस्स सरीरं ओलोकेन्तो असीतिअनुब्यञ्जनसमुज्जलेहि द्वत्तिंसमहापुरिसलक्खणेहि पटिमण्डितं सरीरा निक्खमित्वा समन्ततो असीतिहत्थप्पदेसं अज्झोत्थरित्वा ठिताहि छब्बण्णाहि घनबुद्धरंसीहि सम्परिवारितं तथागतस्स सरीरं दिस्वा सञ्जातविम्हयो वण्णं भणन्तो एतं ‘‘अच्छरियं, भो गोतमा’’तिआदिवचनं अवोच.
तत्थ यावञ्चिदन्ति अधिमत्तप्पमाणपरिच्छेदवचनमेतं. तस्स विप्पसन्नपदेन सद्धिं सम्बन्धो. यावञ्च विप्पसन्नानि अधिमत्तविप्पसन्नानीति अत्थो. इन्द्रियानीति चक्खादीनि छ इन्द्रियानि. तस्स हि पञ्चन्नं इन्द्रियानं पतिट्ठितोकासस्स विप्पसन्नतं दिस्वा तेसं विप्पसन्नता पाकटा अहोसि. यस्मा पन सा मने विप्पसन्नेयेव होति, अविप्पसन्नचित्तानञ्हि इन्द्रियप्पसादो नाम नत्थि, तस्मास्स मनिन्द्रियप्पसादोपि पाकटो अहोसि. तं एस विप्पसन्नतं गहेत्वा ‘‘विप्पसन्नानि इन्द्रियानी’’ति आह. परिसुद्धोति निम्मलो. परियोदातोति पभस्सरो. सारदं बदरपण्डुन्ति सरदकाले जातं नातिसुपरिपक्कं बदरं. तञ्हि परिसुद्धञ्चेव होति परियोदातञ्च. तालपक्कन्ति सुपरिपक्कतालफलं. सम्पति बन्धना पमुत्तन्ति तंखणञ्ञेव बन्धना पमुत्तं. तस्स हि बन्धनमूलं अपनेत्वा परमुखं कत्वा फलके ठपितस्स चतुरङ्गुलमत्तं ठानं ओलोकेन्तानं परिसुद्धं परियोदातं हुत्वा खायति. तं सन्धायेवमाह. नेक्खं जम्बोनदन्ति सुरत्तवण्णस्स जम्बोनदसुवण्णस्स घटिका. दक्खकम्मारपुत्तसुपरिकम्मकतन्ति दक्खेन सुवण्णकारपुत्तेन सुट्ठु कतपरिकम्मं. उक्कामुखे सुकुसलसम्पहट्ठन्ति सुवण्णकारउद्धने पचित्वा सुकुसलेन सुवण्णकारेन घट्टनपरिमज्जनहंसनेन सुट्ठु पहट्ठं सुपरिमद्दितन्ति अत्थो. पण्डुकम्बले निक्खित्तन्ति अग्गिना पचित्वा दीपिदाठाय घंसित्वा गेरुकपरिकम्मं कत्वा रत्तकम्बले ठपितं. भासतेति सञ्जातओभासताय भासते. तपतेति अन्धकारविद्धंसनताय तपते. विरोचतीति विज्जोतमानं हुत्वा विरोचति, सोभतीति अत्थो.
उच्चासयनमहासयनानीति एत्थ अतिक्कन्तप्पमाणं उच्चासयनं नाम, आयतवित्थतं अकप्पियभण्डं महासयनं नाम. इदानि तानि दस्सेन्तो सेय्यथिदं, आसन्दीतिआदिमाह. तत्थ आसन्दीति अतिक्कन्तप्पमाणं आसनं. पल्लङ्कोति पादेसु वाळरूपानि ठपेत्वा कतो. गोनकोति दीघलोमको महाकोजवो. चतुरङ्गुलाधिकानि किर तस्स लोमानि. चित्तकोति वानचित्तं उण्णामयत्थरणं. पटिकाति उण्णामयो सेतत्थरको. पटलिकाति घनपुप्फो उण्णामयत्थरको, यो आमलकपट्टोतिपि वुच्चति. तूलिकाति तिण्णं तूलानं अञ्ञतरपुण्णा तूलिका. विकतिकाति सीहब्यग्घादिरूपविचित्रो उण्णामयत्थरको. उद्दलोमीति उभतोदसं उण्णामयत्थरणं. केचि एकतो उग्गतपुप्फन्ति वदन्ति. एकन्तलोमीति एकतोदसं उण्णामयत्थरणं. केचि उभतो उग्गतपुप्फन्ति वदन्ति. कट्टिस्सन्ति रतनपरिसिब्बितं कोसेय्यकट्टिस्समयं पच्चत्थरणं. कोसेय्यन्ति रतनपरिसिब्बितमेव कोसियसुत्तमयं पच्चत्थरणं. कुत्तकन्ति सोळसन्नं नाटकित्थीनं ठत्वा नच्चनयोग्गं उण्णामयत्थरणं. हत्थत्थरादयो हत्थिपिट्ठादीसु अत्थरणकअत्थरका चेव हत्थिरूपादीनि दस्सेत्वा कतअत्थरका च. अजिनप्पवेणीति अजिनचम्मेहि मञ्चप्पमाणेन सिब्बित्वा कतप्पवेणी. सेसं हेट्ठा वुत्तत्थमेव.
निकामलाभीति अतिकामलाभी इच्छितिच्छितलाभी. अकिच्छलाभीति अदुक्खलाभी. अकसिरलाभीति विपुललाभी महन्तलाभी, उळारुळारानेव लभति मञ्ञेति सन्धाय वदति. अयं किर ब्राह्मणो सयनगरुको, सो भगवतो विप्पसन्निन्द्रियादितं दिस्वा ‘‘अद्धा एस एवरूपेसु उच्चासयनमहासयनेसु निसीदति चेव निपज्जति च. तेनस्स विप्पसन्नानि इन्द्रियानि, परिसुद्धो छविवण्णो परियोदातो’’ति मञ्ञमानो इमं सेनासनवण्णं कथेसि.
लद्धा च पन न कप्पन्तीति एत्थ किञ्चि किञ्चि कप्पति. सुद्धकोसेय्यञ्हि मञ्चेपि अत्थरितुं वट्टति, गोनकादयो च भूमत्थरणपरिभोगेन, आसन्दिया पादे छिन्दित्वा, पल्लङ्कस्स वाळे भिन्दित्वा, तूलिकं विजटेत्वा ‘‘बिम्बोहनञ्च कातु’’न्ति (चूळव. २९७) वचनतो इमानिपि एकेन विधानेन कप्पन्ति. अकप्पियं पन उपादाय सब्बानेव न कप्पन्तीति वुत्तानि.
वनन्तञ्ञेव पविसामीति अरञ्ञंयेव पविसामि. यदेवाति यानियेव. पल्लङ्कं आभुजित्वाति समन्ततो ऊरुबद्धासनं बन्धित्वा. उजुं कायं पणिधायाति अट्ठारस पिट्ठिकण्टके कोटिया कोटिं पटिपादेन्तो उजुं कायं ठपेत्वा. परिमुखं सतिं उपट्ठपेत्वाति कम्मट्ठानाभिमुखं सतिं ठपेत्वा, परिग्गहितनिय्यानं वा कत्वाति अत्थो. वुत्तञ्हेतं – ‘‘परीति परिग्गहट्ठो. मुखन्ति निय्यानट्ठो. सतीति उपट्ठानट्ठो. तेन वुच्चति परिमुखं सतिं उपट्ठपेत्वा’’ति (पटि. म. १.१६४). उपसम्पज्ज विहरामीति पटिलभित्वा पच्चक्खं कत्वा विहरामि. एवंभूतोति एवं पठमज्झानादीसु अञ्ञतरसमङ्गी हुत्वा. दिब्बो मे एसो तस्मिं समये चङ्कमो होतीति चत्तारि हि रूपज्झानानि समापज्जित्वा चङ्कमन्तस्स चङ्कमो दिब्बचङ्कमो नाम होति, समापत्तितो वुट्ठाय चङ्कमन्तस्सापि चङ्कमो दिब्बचङ्कमोयेव. ठानादीसुपि एसेव नयो. तथा इतरेसु द्वीसु विहारेसु.
सो एवं पजानामि ‘‘रागो मे पहीनो’’ति महाबोधिपल्लङ्के अरहत्तमग्गेन पहीनरागमेव दस्सेन्तो ‘‘सो एवं पजानामि रागो मे पहीनो’’ति आह. सेसपदेसुपि एसेव नयो. इमिना पन किं कथितं होतीति? पच्चवेक्खणा कथिता, पच्चवेक्खणाय फलसमापत्ति कथिता. फलसमापत्तिञ्हि समापन्नस्सपि समापत्तितो वुट्ठितस्सापि चङ्कमादयो अरियचङ्कमादयो होन्ति. सेसमेत्थ उत्तानत्थमेवाति.
४. सरभसुत्तवण्णना
६५. चतुत्थे राजगहेति एवंनामके नगरे. गिज्झकूटे पब्बतेति गिज्झसदिसानिस्स कूटानि, गिज्झा वा तस्स कूटेसु वसन्तीति गिज्झकूटो, तस्मिं गिज्झकूटे पब्बते. एतेनस्स राजगहं गोचरगामं कत्वा विहरन्तस्स वसनट्ठानं दस्सितं. गिज्झकूटस्मिञ्हि तथागतं उद्दिस्स विहारो कारितो, गिज्झकूटविहारोत्वेवस्स नामं. तत्थायं तस्मिं समये विहरतीति. सरभो नाम परिब्बाजको अचिरपक्कन्तो होतीति सरभोति एवंनामको परिब्बाजको इमस्मिं सासने पब्बजित्वा नचिरस्सेव पक्कन्तो होति, अधुना विब्भन्तोति अत्थो. सम्मासम्बुद्धे हि लोके उप्पन्ने तित्थिया नट्ठलाभसक्कारा अहेसुं, तिण्णं रतनानं महालाभसक्कारो उप्पज्जि. यथाह –
‘‘तेन खो पन समयेन भगवा सक्कतो होति गरुकतो मानितो पूजितो अपचितो लाभी चीवरपिण्डपातसेनासनगिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारानं. अञ्ञतित्थिया पन परिब्बाजका असक्कता होन्ति अगरुकता अमानिता अपूजिता न लाभिनो चीवरपिण्डपातसेनासनगिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारान’’न्ति (उदा.१४; सं.नि.१.२.७०).
ते एवं परिहीनलाभसक्कारा पञ्चसतमत्ता एकस्मिं परिब्बाजकारामे सन्निपतित्वा सम्मन्तयिंसु – ‘‘भो, मयं समणस्स गोतमस्स उप्पन्नकालतो पट्ठाय हतलाभसक्कारा जाता, समणस्स गोतमस्स सावकानञ्चस्स एकं अवण्णं उपधारेथ, अवण्णं पत्थरित्वा एतस्स सासनं गरहित्वा अम्हाकं लाभसक्कारं उप्पादेस्सामा’’ति. ते वज्जं ओलोकेन्ता – ‘‘तीसु द्वारेसु आजीवे चाति चतूसुपि ठानेसु समणस्स गोतमस्स वज्जं पस्सितुं न सक्का, इमानि चत्तारि ठानानि मुञ्चित्वा अञ्ञत्थ ओलोकेथा’’ति आहंसु. अथ नेसं अन्तरे एको एवमाह – ‘‘अहं अञ्ञं न पस्सामि, इमे अन्वड्ढमासं सन्निपतित्वा द्वारवातपानानि पिधाय सामणेरानम्पि पवेसनं न देन्ति. जीवितसदिसापि उपट्ठाका दट्ठुं न लभन्ति, आवट्टनिमायं ओसारेत्वा ओसारेत्वा जनं आवट्टेत्वा आवट्टेत्वा खादन्ति. सचे तं मयं आहरितुं सक्खिस्साम, एवं नो लाभसक्कारउळारो भविस्सती’’ति. अपरोपि एवमेव वदन्तो उट्ठासि. सब्बे एकवादा अहेसुं. ततो आहंसु – ‘‘यो तं आहरितुं सक्खिस्सति, तं मयं अम्हाकं समये जेट्ठकं करिस्सामा’’ति.
ततो कोटितो पट्ठाय ‘‘त्वं सक्खिस्ससि, त्वं सक्खिस्ससी’’ति पुच्छित्वा ‘‘अहं न सक्खिस्सामि, अहं न सक्खिस्सामी’’ति बहूहि वुत्ते सरभं पुच्छिंसु – ‘‘त्वं सक्खिस्ससि आचरिया’’ति. सो आह – ‘‘अगरु एतं आहरितुं, सचे तुम्हे अत्तनो कथाय ठत्वा मं जेट्ठकं करिस्सथा’’ति. अगरु एतमाचरिय आहर, त्वं कतोयेवासि अम्हेहि जेट्ठकोति. सो आह – ‘‘तं आहरन्तेन थेनेत्वा वा विलुम्पित्वा वा आहरितुं न सक्का, समणस्स पन गोतमस्स सावकसदिसेन हुत्वा तस्स सावके वन्दित्वा वत्तपटिवत्तं कत्वा तेसं पत्ते भत्तं भुञ्जित्वा आहरितुं सक्का. रुच्चति वो एतस्स एत्तकस्स किरिया’’ति. यंकिञ्चि कत्वा आहरित्वा च नो देहीति. तेन हि मं दिस्वा अपस्सन्ता विय भवेय्याथाति परिब्बाजकानं सञ्ञं दत्वा दुतियदिवसे पातोव उट्ठाय गिज्झकूटमहाविहारं गन्त्वा दिट्ठदिट्ठानं भिक्खूनं पञ्चपतिट्ठितेन पादे वन्दि. भिक्खू आहंसु – ‘‘अञ्ञे परिब्बाजका चण्डा फरुसा, अयं पन सद्धो भविस्सति पसन्नो’’ति. भन्ते, तुम्हे ञत्वा युत्तट्ठानस्मिंयेव पब्बजिता, मयं पन अनुपधारेत्वा अतित्थेनेव पक्खन्ता अनिय्यानिकमग्गे विचरामाति. सो एवं वत्वा दिट्ठे दिट्ठे भिक्खू पुनप्पुनं वन्दति, न्हानोदकादीनि पटियादेति, दन्तकट्ठं कप्पियं करोति, पादे धोवति मक्खेति, अतिरेकभत्तं लभित्वा भुञ्जति.
तं इमिना नीहारेन वसन्तं एको महाथेरो दिस्वा, ‘‘परिब्बाजक, त्वं सद्धो पसन्नो, किं न पब्बजसी’’ति. को मं, भन्ते, पब्बाजेस्सति. मयञ्हि चिरकालं भदन्तानं पच्चत्थिका हुत्वा विचरिम्हाति. थेरो ‘‘सचे त्वं पब्बजितुकामो, अहं तं पब्बाजेस्सामी’’ति वत्वा पब्बाजेसि. सो पब्बजितकालतो पट्ठाय निरन्तरं वत्तपटिवत्तमकासि. अथ नं थेरो वत्ते पसीदित्वा नचिरस्सेव उपसम्पादेसि. सो उपोसथदिवसे भिक्खूहि सद्धिं उपोसथग्गं पविसित्वा भिक्खू महन्तेन उस्साहेन पातिमोक्खं पग्गण्हन्ते दिस्वा ‘‘इमिना नीहारेन ओसारेत्वा ओसारेत्वा लोकं खादन्ति, कतिपाहेन हरिस्सामी’’ति चिन्तेसि. सो परिवेणं गन्त्वा उपज्झायं वन्दित्वा, ‘‘भन्ते, को नामो अयं धम्मो’’ति पुच्छि. पातिमोक्खो नाम, आवुसोति. उत्तमधम्मो एस, भन्ते, भविस्सतीति. आम, आवुसो, सकलसासनधारणी अयं सिक्खाति. भन्ते, सचे एस सिक्खाधम्मो उत्तमो, इममेव पठमं गण्हामीति. गण्हावुसोति थेरो सम्पटिच्छि. सो गण्हन्तो परिब्बाजके पस्सित्वा ‘‘कीदिसं आचरिया’’ति पुच्छितो, ‘‘आवुसो, मा चिन्तयित्थ, कतिपाहेन आहरिस्सामी’’ति वत्वा नचिरस्सेव उग्गण्हित्वा उपज्झायं आह – ‘‘एत्तकमेव, भन्ते, उदाहु अञ्ञम्पि अत्थी’’ति. एत्तकमेव, आवुसोति.
सो पुनदिवसे यथानिवत्थपारुतोव गहितनीहारेनेव पत्तं गहेत्वा गिज्झकूटा निक्खम्म परिब्बाजकारामं अगमासि. परिब्बाजका दिस्वा ‘‘कीदिसं, आचरिय, नासक्खित्थ मञ्ञे आवट्टनिमायं आहरितु’’न्ति तं परिवारयिंसु. मा चिन्तयित्थ, आवुसो, आहटा मे आवट्टनिमाया, इतो पट्ठाय अम्हाकं लाभसक्कारो महा भविस्सति. तुम्हे अञ्ञमञ्ञं समग्गा होथ, मा विवादं अकत्थाति. सचे ते, आचरिय, सुग्गहिता, अम्हेपि नं वाचेहीति. सो आदितो पट्ठाय पातिमोक्खं ओसारेसि. अथ ते सब्बेपि – ‘‘एथ, भो, नगरे विचरन्ता समणस्स गोतमस्स अवण्णं कथेस्सामा’’ति अनुग्घाटितेसुयेव नगरद्वारेसु द्वारसमीपं गन्त्वा विवटेन द्वारेन सब्बपठमं पविसिंसु. एवं सलिङ्गेनेव अपक्कन्तं तं परिब्बाजकं सन्धाय – ‘‘सरभो नाम परिब्बाजको अचिरपक्कन्तो होती’’ति वुत्तं.
तं दिवसं पन भगवा पच्चूससमये लोकं ओलोकेन्तो इदं अद्दस – ‘‘अज्ज सरभो परिब्बाजको नगरे विचरित्वा पकासनीयकम्मं करिस्सति, तिण्णं रतनानं अवण्णं कथेन्तो विसं सिञ्चित्वा परिब्बाजकारामं गमिस्सति, अहम्पि तत्थेव गमिस्सामि, चतस्सोपि परिसा तत्थेव ओसरिस्सन्ति. तस्मिं समागमे चतुरासीति पाणसहस्सानि अमतपानं पिविस्सन्ती’’ति. ततो ‘‘तस्स ओकासो होतु, यथारुचिया अवण्णं पत्थरतू’’ति चिन्तेत्वा आनन्दत्थेरं आमन्तेसि – ‘‘आनन्द, अट्ठारससु महाविहारेसु भिक्खुसङ्घस्स मया सद्धिंयेव पिण्डाय चरितुं आरोचेही’’ति. थेरो तथा अकासि. भिक्खू पत्तचीवरमादाय सत्थारमेव परिवारयिंसु. सत्था भिक्खुसङ्घं आदाय द्वारगामसमीपेयेव पिण्डाय चरि. सरभोपि परिब्बाजकेहि सद्धिं नगरं पविट्ठो तत्थ तत्थ परिसमज्झे राजद्वारवीथिचतुक्कादीसु च गन्त्वा ‘‘अञ्ञातो मया समणानं सक्यपुत्तियानं धम्मो’’तिआदीनि अभासि. तं सन्धाय सो राजगहे परिसति एवं वाचं भासतीतिआदि वुत्तं. तत्थ अञ्ञातोति ञातो अवबुद्धो, पाकटं कत्वा उग्गहितोति दीपेति. अञ्ञायाति जानित्वा. अपक्कन्तोति सलिङ्गेनेव अपक्कन्तो. सचे हि समणस्स गोतमस्स सासने कोचि सारो अभविस्स, नाहं अपक्कमिस्सं. तस्स पन सासनं असारं निस्सारं, आवट्टनिमायं ओसारेत्वा समणा लोकं खादन्तीति एवमत्थं दीपेन्तो एवमाह.
अथ खो सम्बहुला भिक्खूति अथ एवं तस्मिं परिब्बाजके भासमाने अरञ्ञवासिनो पञ्चसता भिक्खू ‘‘असुकट्ठानं नाम सत्था पिण्डाय चरितुं गतो’’ति अजानन्ता भिक्खाचारवेलायं राजगहं पिण्डाय पविसिंसु. ते सन्धायेतं वुत्तं. अस्सोसुन्ति सुणिंसु. येन भगवा तेनुपसङ्कमिंसूति ‘‘इमं कारणं दसबलस्स आरोचेस्सामा’’ति उपसङ्कमिंसु.
सिप्पिनिकातीरन्ति सिप्पिनिकाति एवंनामिकाय नदिया तीरं. अधिवासेसि भगवा तुण्हीभावेनाति कायङ्गवाचङ्गानि अचोपेत्वा अब्भन्तरे खन्तिं धारेत्वा चित्तेनेव अधिवासेसीति अत्थो. एवं अधिवासेत्वा पुन चिन्तेसि – ‘‘किं नु खो अज्ज मया सरभस्स वादं मद्दितुं गच्छन्तेन एककेन गन्तब्बं, उदाहु भिक्खुसङ्घपरिवुतेना’’ति. अथस्स एतदहोसि – सचाहं भिक्खुसङ्घपरिवुतो गमिस्सामि, महाजनो एवं चिन्तेस्सति – ‘‘समणो गोतमो वादुप्पत्तिट्ठानं गच्छन्तो पक्खं उक्खिपित्वा गन्त्वा परिसबलेन उप्पन्नं वादं मद्दति, परवादीनं सीसं उक्खिपितुं न देती’’ति. न खो पन मय्हं उप्पन्ने वादे परं गहेत्वा मद्दनकिच्चं अत्थि, अहमेव गन्त्वा मद्दिस्सामि. अनच्छरियं चेतं य्वाहं इदानि बुद्धभूतो अत्तनो उप्पन्नं वादं मद्देय्यं, चरियं चरणकाले अहेतुकपटिसन्धियं निब्बत्तेनापि हि मया वहितब्बं धुरं अञ्ञो वहितुं समत्थो नाम नाहोसि. इमस्स पनत्थस्स साधनत्थं –
‘‘यतो यतो गरु धुरं, यतो गम्भीरवत्तनी;
तदास्सु कण्हं युञ्जेन्ति, स्वास्सु तं वहते धुर’’न्ति. (जा. १.१.२९) –
इदं कण्हजातकं आहरितब्बं. अतीते किर एको सत्थवाहो एकिस्सा महल्लिकाय गेहे निवासं गण्हि. अथस्स एकिस्सा धेनुया रत्तिभागसमनन्तरे गब्भवुट्ठानं अहोसि. सा एकं वच्छकं विजायि. महल्लिकाय वच्छकं दिट्ठकालतो पट्ठाय पुत्तसिनेहो उदपादि. पुनदिवसे सत्थवाहपुत्तो – ‘‘तव गेहवेतनं गण्हाही’’ति आह. महल्लिका ‘‘मय्हं अञ्ञेन किच्चं न अत्थि, इममेव वच्छकं देही’’ति आह. गण्ह, अम्माति. सा तं गण्हित्वा खीरं पायेत्वा यागुभत्ततिणादीनि ददमाना पोसेसि. सो वुद्धिमन्वाय परिपुण्णरूपो बलवीरियसम्पन्नो अहोसि सम्पन्नाचारो, काळको नाम नामेन. अथेकस्स सत्थवाहस्स पञ्चहि सकटसतेहि आगच्छन्तस्स उदकभिन्नट्ठाने सकटचक्कं लग्गि. सो दसपि वीसम्पि तिंसम्पि योजेत्वा नीहरापेतुं असक्कोन्तो काळकं उपसङ्कमित्वा आह – ‘‘तात, तव वेतनं दस्सामि, सकटं मे उक्खिपित्वा देही’’ति. एवञ्च पन वत्वा तं आदाय – ‘‘अञ्ञो इमिना सद्धिं धुरं वहितुं समत्थो नत्थी’’ति धुरसकटे योत्तं बन्धित्वा तं एककंयेव योजेसि. सो तं सकटं उक्खिपित्वा थले पतिट्ठापेत्वा एतेनेव निहारेन पञ्च सकटसतानि नीहरि. सो सब्बपच्छिमसकटं नीहरित्वा मोचियमानो ‘‘सु’’न्ति कत्वा सीसं उक्खिपि.
सत्थवाहो ‘‘अयं एत्तकानि सकटानि उक्खिपन्तो एवं न अकासि, वेतनत्थं मञ्ञे करोती’’ति सकटगणनाय कहापणे गहेत्वा पञ्चसतभण्डिकं तस्स गीवाय बन्धापेसि. सो अञ्ञेसं अत्तनो सन्तिकं अल्लीयितुं अदेन्तो उजुकं गेहमेव अगमासि. महल्लिका दिस्वा मोचेत्वा कहापणभावं ञत्वा ‘‘कस्मा, पुत्त, एवमकासि, मा त्वं ‘मया कम्मं कत्वा आभतेन अयं जीविस्सती’ति सञ्ञमकासी’’ति वत्वा गोणं उण्होदकेन न्हापेत्वा तेलेन अब्भञ्जित्वा ‘‘इतो पट्ठाय पुन मा एवमकासी’’ति ओवदि. एवं सत्था ‘‘चरियं चरणकाले अहेतुकपटिसन्धियं निब्बत्तेनापि हि मया वहितब्बधुरं अञ्ञो वहितुं समत्थो नाम नाहोसी’’ति चिन्तेत्वा एककोव अगमासि. तं दस्सेतुं अथ खो भगवा सायन्हसमयं पटिसल्लाना वुट्ठितोतिआदि वुत्तं.
तत्थ पटिसल्लानाति पुथुत्तारम्मणेहि चित्तं पटिसंहरित्वा सल्लानतो, फलसमापत्तितोति अत्थो. तेनुपसङ्कमीति परिब्बाजकेसु सकलनगरे पकासनीयकम्मं कत्वा नगरा निक्खम्म परिब्बाजकारामे सन्निपतित्वा ‘‘सचे, आवुसो सरभ, समणो गोतमो आगमिस्सति, किं करिस्ससी’’ति. समणे गोतमे एकं करोन्ते अहं द्वे करिस्सामि, द्वे करोन्ते चत्तारि, चत्तारि करोन्ते पञ्च, पञ्च करोन्ते दस, दस करोन्ते वीसति, वीसति करोन्ते तिंसं, तिंसं करोन्ते चत्तालीसं, चत्तालीसं करोन्ते पञ्ञासं, पञ्ञासं करोन्ते सतं, सतं करोन्ते सहस्सं करिस्सामीति एवं अञ्ञमञ्ञं सीहनादकथं समुट्ठापेत्वा निसिन्नेसु उपसङ्कमि.
उपसङ्कमन्तो पन यस्मा परिब्बाजकारामस्स नगरमज्झेनेव मग्गो, तस्मा सुरत्तदुपट्टं निवासेत्वा सुगतमहाचीवरं पारुपित्वा विस्सट्ठबलो राजा विय एककोव नगरमज्झेन अगमासि. मिच्छादिट्ठिका दिस्वा ‘‘परिब्बाजका समणस्स गोतमस्स पकासनीयकम्मं करोन्ता अवण्णं पत्थरिंसु, सो एते अनुवत्तित्वा सञ्ञापेतुं गच्छति मञ्ञे’’ति अनुबन्धिंसु. सम्मादिट्ठिकापि ‘‘सम्मासम्बुद्धो पत्तचीवरं आदाय एककोव निक्खन्तो, अज्ज सरभेन सद्धिं महाधम्मसङ्गामो भविस्सति. मयम्पि तस्मिं समागमे कायसक्खिनो भविस्सामा’’ति अनुबन्धिंसु. सत्था पस्सन्तस्सेव महाजनस्स परिब्बाजकारामं उपसङ्कमि.
परिब्बाजका रुक्खानं खन्धविटपसाखन्तरेहि समुग्गच्छन्ता छब्बण्णघनबुद्धरस्मियो दिस्वा ‘‘अञ्ञदा एवरूपो ओभासो नाम नत्थि, किं नु खो एत’’न्ति उल्लोकेत्वा ‘‘समणो गोतमो आगच्छती’’ति आहंसु. तं सुत्वाव सरभो जाणुकन्तरे सीसं ठपेत्वा अधोमुखो निसीदि. एवं तस्मिं समये भगवा तं आरामं उपसङ्कमित्वा पञ्ञत्ते आसने निसीदि. तथागतो हि जम्बुदीपतले अग्गकुले जातत्ता अग्गासनारहोतिस्स सब्बत्थ आसनं पञ्ञत्तमेव होति. एवं पञ्ञत्ते महारहे बुद्धासने निसीदि.
ते परिब्बाजका सरभं परिब्बाजकं एतदवोचुन्ति सम्मासम्बुद्धे किर सरभेन सद्धिं एत्तकं कथेन्तेयेव भिक्खुसङ्घो सत्थु पदानुपदिको हुत्वा परिब्बाजकारामं सम्पापुणि, चतस्सोपि परिसा परिब्बाजकारामेयेव ओसरिंसु. ततो ते परिब्बाजका ‘‘अच्छरियं समणस्स गोतमस्स कम्मं, सकलनगरं विचरित्वा अवण्णं पत्थरित्वा पकासनीयकम्मं कत्वा आगतानं वेरीनं पटिसत्तूनं पच्चामित्तानं सन्तिकं आगन्त्वा थोकम्पि विग्गाहिककथं न कथेसि, आगतकालतो पट्ठाय सतपाकतेलेन मक्खेन्तो विय अमतपानं पायेन्तो विय मधुरकथं कथेती’’ति सब्बेपि सम्मासम्बुद्धं अनुवत्तन्ता एतदवोचुं.
याचेय्यासीति आयाचेय्यासि पत्थेय्यासि पिहेय्यासि. तुण्हीभूतोति तुण्हीभावं उपगतो. मङ्कुभूतोति नित्तेजतं आपन्नो. पत्तक्खन्धोति ओनतगीवो. अधोमुखोति हेट्ठामुखो. सम्मासम्बुद्धस्स ते पटिजानतोति ‘‘अहं सम्मासम्बुद्धो, सब्बे धम्मा मया अभिसम्बुद्धा’’ति एवं पटिजानतो तव. अनभिसम्बुद्धाति इमे नाम धम्मा तया अनभिसम्बुद्धा. तत्थाति तेसु अनभिसम्बुद्धाति एवं दस्सितधम्मेसु. अञ्ञेन वा अञ्ञं पटिचरिस्सतीति अञ्ञेन वा वचनेन अञ्ञं वचनं पटिच्छादेस्सति, अञ्ञं पुच्छितो अञ्ञं कथेस्सतीति अधिप्पायो. बहिद्धा कथं अपनामेस्सतीति बहिद्धा अञ्ञं आगन्तुककथं आहरन्तो पुरिमकथं अपनामेस्सति. अप्पच्चयन्ति अनभिरद्धिं अतुट्ठाकारं पातुकरिस्सतीति पाकटं करिस्सति. एत्थ च अप्पच्चयेन दोमनस्सं वुत्तं, पुरिमेहि द्वीहि मन्दबलवभेदो कोधोयेव.
एवं भगवा पठमवेसारज्जेन सीहनादं नदित्वा पुन दुतियादीहि नदन्तो यो खो मं परिब्बाजकातिआदिमाह. तत्थ यस्स खो पन ते अत्थाय धम्मो देसितोति यस्स मग्गस्स वा फलस्स वा अत्थाय तया चतुसच्चधम्मो देसितो. सो न निय्यातीति सो धम्मो न निय्याति न निग्गच्छति, न तं अत्थं साधेतीति वुत्तं होति. तक्करस्साति यो नं करोति, तस्स पटिपत्तिपूरकस्स पुग्गलस्साति अत्थो. सम्मा दुक्खक्खयायाति हेतुना नयेन कारणेन सकलस्स वट्टदुक्खस्स खयाय. अथ वा यस्स खो पन ते अत्थाय धम्मो देसितोति यस्स ते अत्थाय धम्मो देसितो. सेय्यथिदं – रागपटिघातत्थाय असुभकम्मट्ठानं, दोसपटिघातत्थाय मेत्ताभावना, मोहपटिघातत्थाय पञ्च धम्मा, वितक्कुपच्छेदाय आनापानस्सति. सो न निय्याति तक्करस्स सम्मा दुक्खक्खयायाति सो धम्मो यो नं यथादेसितं करोति, तस्स तक्करस्स सम्मा हेतुना नयेन कारणेन वट्टदुक्खक्खयाय न निय्याति न निग्गच्छति, तं अत्थं न साधेतीति अयमेत्थ अत्थो. सेय्यथापि सरभो परिब्बाजकोति यथा अयं सरभो परिब्बाजको पज्झायन्तो अप्पटिभानो निसिन्नो, एवं निसीदिस्सतीति.
एवं तीहि पदेहि सीहनादं नदित्वा देसनं निवत्तेन्तस्सेव तथागतस्स तस्मिं ठाने सन्निपतिता चतुरासीतिपाणसहस्सपरिमाणा परिसा अमतपानं पिवि, सत्था परिसाय अमतपानस्स पीतभावं ञत्वा वेहासं अब्भुग्गन्त्वा पक्कामि. तमत्थं दस्सेतुं अथ खो भगवातिआदि वुत्तं. तत्थ सीहनादन्ति सेट्ठनादं अभीतनादं अप्पटिनादं. वेहासं पक्कामीति अभिञ्ञापादकं चतुत्थज्झानं समापज्जित्वा वुट्ठाय अधिट्ठाय सद्धिं भिक्खुसङ्घेन आकासं पक्खन्दि. एवं पक्खन्दो च पन तंखणञ्ञेव गिज्झकूटमहाविहारे पतिट्ठासि.
वाचाय सन्नितोदकेनाति वचनपतोदेन. सञ्जम्भरिमकंसूति सम्भरितं निरन्तरफुटं अकंसु, उपरि विज्झिंसूति वुत्तं होति. ब्रहारञ्ञेति महारञ्ञे. सीहनादं नदिस्सामीति सीहस्स नदतो आकारं दिस्वा ‘‘अयम्पि तिरच्छानगतो, अहम्पि, इमस्स चत्तारो पादा, मय्हम्पि, अहम्पि एवमेव सीहनादं नदिस्सामी’’ति चिन्तेसि. सो सीहस्स सम्मुखा नदितुं असक्कोन्तो तस्मिं गोचराय पक्कन्ते एकको नदितुं आरभि. अथस्स सिङ्गालसद्दोयेव निच्छरि. तेन वुत्तं – सिङ्गालकंयेव नदतीति. भेरण्डकन्ति तस्सेव वेवचनं. अपिच भिन्नस्सरं अमनापसद्दं नदतीति वुत्तं होति. एवमेव खो त्वन्ति इमिना ओपम्मेन परिब्बाजका तथागतं सीहसदिसं कत्वा सरभं सिङ्गालसदिसं अकंसु. अम्बुकसञ्चरीति खुद्दककुक्कुटिका. पुरिसकरवितं रविस्सामीति महाकुक्कुटं रवन्तं दिस्वा ‘‘इमस्सपि द्वे पादा द्वे पक्खा, मय्हम्पि तथेव, अहम्पि एवरूपं रवितं रविस्सामी’’ति सा तस्स सम्मुखा रवितुं असक्कोन्ती तस्मिं पक्कन्ते रवमाना कुक्कुटिकारवंयेव रवि. तेन वुत्तं – अम्बुकसञ्चरिरवितंयेव रवतीति. उसभोति गोणो. सुञ्ञायाति तुच्छाय जेट्ठकवसभेहि विरहिताय. गम्भीरं नदितब्बं मञ्ञतीति जेट्ठकवसभस्स नादसदिसं गम्भीरनादं नदितब्बं मञ्ञति. सेसं सब्बत्थ उत्तानत्थमेवाति.
५. केसमुत्तिसुत्तवण्णना
६६. पञ्चमे कालामानं निगमोति कालामा नाम खत्तिया, तेसं निगमो. केसमुत्तियाति केसमुत्तनिगमवासिनो. उपसङ्कमिंसूति सप्पिनवनीतादिभेसज्जानि चेव अट्ठविधपानकानि च गाहापेत्वा उपसङ्कमिंसु. सकंयेव वादं दीपेन्तीति अत्तनोयेव लद्धिं कथेन्ति. जोतेन्तीति पकासेन्ति. खुंसेन्तीति घट्टेन्ति. वम्भेन्तीति अवजानन्ति. परिभवन्तीति लामकं करोन्ति. ओमक्खिं करोन्तीति उक्खित्तकं करोन्ति, उक्खिपित्वा छड्डेन्ति. अपरेपि, भन्तेति सो किर अटविमुखे गामो, तस्मा तत्थ अटविं अतिक्कन्ता च अतिक्कमितुकामा च वासं कप्पेन्ति. तेसुपि पठमं आगता अत्तनो लद्धिं दीपेत्वा पक्कमिंसु, पच्छा आगता ‘‘किं ते जानन्ति, अम्हाकं अन्तेवासिका ते, अम्हाकं सन्तिके किञ्चि किञ्चि सिप्पं उग्गण्हिंसू’’ति अत्तनो लद्धिं दीपेत्वा पक्कमिंसु. कालामा एकलद्धियम्पि सण्ठहितुं न सक्खिंसु. ते एतमत्थं दीपेत्वा भगवतो एवमारोचेत्वा तेसं नो, भन्तेतिआदिमाहंसु. तत्थ होतेव कङ्खाति होतियेव कङ्खा. विचिकिच्छाति तस्सेव वेवचनं. अलन्ति युत्तं.
मा अनुस्सवेनाति अनुस्सवकथायपि मा गण्हित्थ. मा परम्परायाति परम्परकथायपि मा गण्हित्थ. मा इतिकिरायाति एवं किर एतन्ति मा गण्हित्थ. मा पिटकसम्पदानेनाति अम्हाकं पिटकतन्तिया सद्धिं समेतीति मा गण्हित्थ. मा तक्कहेतूति तक्कग्गाहेनपि मा गण्हित्थ. मा नयहेतूति नयग्गाहेनपि मा गण्हित्थ. मा आकारपरिवितक्केनाति सुन्दरमिदं कारणन्ति एवं कारणपरिवितक्केनपि मा गण्हित्थ. मा दिट्ठिनिज्झानक्खन्तियाति अम्हाकं निज्झायित्वा खमित्वा गहितदिट्ठिया सद्धिं समेतीतिपि मा गण्हित्थ. मा भब्बरूपतायाति अयं भिक्खु भब्बरूपो, इमस्स कथं गहेतुं युत्तन्तिपि मा गण्हित्थ. मा समणो नो गरूति अयं समणो अम्हाकं गरु, इमस्स कथं गहेतुं युत्तन्तिपि मा गण्हित्थ. समत्ताति परिपुण्णा. समादिन्नाति गहिता परामट्ठा. यंस होतीति यं कारणं तस्स पुग्गलस्स होति. अलोभादयो लोभादिपटिपक्खवसेन वेदितब्बा. विगताभिज्झोतिआदीहि मेत्ताय पुब्बभागो कथितो.
इदानि मेत्तादिकं कम्मट्ठानं कथेन्तो मेत्तासहगतेनातिआदिमाह. तत्थ कम्मट्ठानकथाय वा भावनानये वा पाळिवण्णनाय वा यं वत्तब्बं सिया, तं सब्बं विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. १.२४०) वुत्तमेव. एवं अवेरचित्तोति एवं अकुसलवेरस्स च पुग्गलवेरिनो च नत्थिताय अवेरचित्तो. अब्याबज्झचित्तोति कोधचित्तस्स अभावेन निद्दुक्खचित्तो. असंकिलिट्ठचित्तोति किलेसस्स नत्थिताय असंकिलिट्ठचित्तो. विसुद्धचित्तोति किलेसमलाभावेन विसुद्धचित्तो होतीति अत्थो. तस्साति तस्स एवरूपस्स अरियसावकस्स. अस्सासाति अवस्सया पतिट्ठा. सचे खो पन अत्थि परो लोकोति यदि इमम्हा लोका परलोको नाम अत्थि. अथाहं कायस्स भेदा परम्मरणा…पे… उपपज्जिस्सामीति अत्थेतं कारणं, येनाहं कायस्स भेदा परम्मरणा सुगतिं सग्गं लोकं उपपज्जिस्सामीति एवं सब्बत्थ नयो वेदितब्बो. अनीघन्ति निद्दुक्खं. सुखिन्ति सुखितं. उभयेनेव विसुद्धं अत्तानं समनुपस्सामीति यञ्च पापं न करोमि, यञ्च करोतोपि न करीयति, इमिना उभयेनापि विसुद्धं अत्तानं समनुपस्सामि. सेसं सब्बत्थ उत्तानत्थमेवाति.
६. साळ्हसुत्तवण्णना
६७. छट्ठे मिगारनत्ताति मिगारसेट्ठिनो नत्ता. सेखुनियनत्ताति सेखुनियसेट्ठिनो नत्ता. उपसङ्कमिंसूति भुत्तपातरासा दासकम्मकरपरिवुता उपसङ्कमिंसु. तेसं किर पुरेभत्ते पुब्बण्हसमयेयेव गेहे एको पञ्हो समुट्ठितो, तं पन कथेतुं ओकासो नाहोसि. ते ‘‘तं पञ्हं सोस्सामा’’ति थेरस्स सन्तिकं गन्त्वा वन्दित्वा तुण्ही निसीदिंसु. थेरो ‘‘गामे तं समुट्ठितं पञ्हं सोतुं आगता भविस्सन्ती’’ति तेसं मनं ञत्वा तमेव पञ्हं आरभन्तो एथ तुम्हे साळ्हातिआदिमाह. तत्थ अत्थि लोभोति लुब्भनसभावो लोभो नाम अत्थीति पुच्छति. अभिज्झाति खो अहं साळ्हा एतमत्थं वदामीति एतं लोभसङ्खातं अत्थं अहं ‘‘अभिज्झा’’ति वदामि, ‘‘तण्हा’’ति वदामीति समुट्ठितपञ्हस्स अत्थं दीपेन्तो आह. एवं सब्बवारेसु नयो नेतब्बो.
सो एवं पजानातीति सो चत्तारो ब्रह्मविहारे भावेत्वा ठितो अरियसावको समापत्तितो वुट्ठाय विपस्सनं आरभन्तो एवं पजानाति. अत्थि इदन्ति अत्थि दुक्खसच्चसङ्खातं खन्धपञ्चकं नामरूपवसेन परिच्छिन्दित्वा पजानन्तो एस ‘‘एवं पजानाति अत्थि इद’’न्ति वुत्तो. हीनन्ति समुदयसच्चं. पणीतन्ति मग्गसच्चं. इमस्स सञ्ञागतस्स उत्तरि निस्सरणन्ति इमस्स विपस्सनासञ्ञासङ्खातस्स सञ्ञागतस्स उत्तरि निस्सरणं नाम निब्बानं, तमत्थीति इमिना निरोधसच्चं दस्सेति. विमुत्तस्मिं विमुत्तमिति ञाणन्ति एकूनवीसतिविधं पच्चवेक्खणञाणं कथितं. अहु पुब्बे लोभोति पुब्बे मे लोभो अहोसि. तदहु अकुसलन्ति तं अकुसलं नाम अहोसि, तदा वा अकुसलं नाम अहोसि. इच्चेतं कुसलन्ति इति एतं कुसलं, तस्सेव अकुसलस्स नत्थिभावं कुसलं खेमन्ति सन्धाय वदति. निच्छातोति नित्तण्हो. निब्बुतोति अब्भन्तरे सन्तापकरानं किलेसानं अभावेन निब्बुतो. सीतिभूतोति सीतलीभूतो. सुखप्पटिसंवेदीति कायिकचेतसिकस्स सुखस्स पटिसंवेदिता. ब्रह्मभूतेनाति सेट्ठभूतेन. सेसं सब्बत्थ उत्तानत्थमेवाति.
७. कथावत्थुसुत्तवण्णना
६८. सत्तमे कथावत्थूनीति कथाकारणानि, कथाय भूमियो पतिट्ठायोति अत्थो. अतीतं वा, भिक्खवे, अद्धानन्ति अतीतमद्धानं नाम कालोपि वट्टति खन्धापि. अनागतपच्चुप्पन्नेसुपि एसेव नयो. तत्थ अतीते कस्सपो नाम सम्मासम्बुद्धो अहोसि, तस्स किकी नाम कासिकराजा अग्गुपट्ठाको अहोसि, वीसति वस्ससहस्सानि आयु अहोसीति इमिना नयेन कथेन्तो अतीतं आरब्भ कथं कथेति नाम. अनागते मेत्तेय्यो नाम बुद्धो भविस्सति, तस्स सङ्खो नाम राजा अग्गुपट्ठाको भविस्सति, असीति वस्ससहस्सानि आयु भविस्सतीति इमिना नयेन कथेन्तो अनागतं आरब्भ कथं कथेति नाम. एतरहि असुको नाम राजा धम्मिकोति इमिना नयेन कथेन्तो पच्चुप्पन्नं आरब्भ कथं कथेति नाम.
कथासम्पयोगेनाति कथासमागमेन. कच्छोति कथेतुं युत्तो. अकच्छोति कथेतुं न युत्तो. एकंसब्याकरणीयं पञ्हन्तिआदीसु, ‘‘चक्खु, अनिच्च’’न्ति पुट्ठेन, ‘‘आम, अनिच्च’’न्ति एकंसेनेव ब्याकातब्बं. एसेव नयो सोतादीसु. अयं एकंसब्याकरणीयो पञ्हो. ‘‘अनिच्चं नाम चक्खू’’ति पुट्ठेन पन ‘‘न चक्खुमेव, सोतम्पि अनिच्चं, घानम्पि अनिच्च’’न्ति एवं विभजित्वा ब्याकातब्बं. अयं विभज्जब्याकरणीयो पञ्हो. ‘‘यथा चक्खु, तथा सोतं. यथा सोतं, तथा चक्खू’’ति पुट्ठेन ‘‘केनट्ठेन पुच्छसी’’ति पटिपुच्छित्वा ‘‘दस्सनट्ठेन पुच्छामी’’ति वुत्ते ‘‘न ही’’ति ब्याकातब्बं. ‘‘अनिच्चट्ठेन पुच्छामी’’ति वुत्ते, ‘‘आमा’’ति ब्याकातब्बं. अयं पटिपुच्छाब्याकरणीयो पञ्हो. ‘‘तं जीवं तं सरीर’’न्तिआदीनि पुट्ठेन पन ‘‘अब्याकतमेतं भगवता’’ति ठपेतब्बो, एस पञ्हो न ब्याकातब्बो. अयं ठपनीयो पञ्हो.
ठानाठाने न सण्ठातीति कारणाकारणे न सण्ठाति. तत्रायं नयो – सस्सतवादी युत्तेन कारणेन पहोति उच्छेदवादिं निग्गहेतुं, उच्छेदवादी तेन निग्गय्हमानो ‘‘किं पनाहं उच्छेदं वदामी’’ति सस्सतवादिभावमेव दीपेति, अत्तनो वादे पतिट्ठातुं न सक्कोति. एवं उच्छेदवादिम्हि पहोन्ते सस्सतवादी, पुग्गलवादिम्हि पहोन्ते सुञ्ञतवादी, सुञ्ञतवादिम्हि पहोन्ते पुग्गलवादीति एवं ठानाठाने न सण्ठाति नाम.
परिकप्पे न सण्ठातीति इदं पञ्हपुच्छनेपि पञ्हकथनेपि लब्भति. कथं? एकच्चो हि ‘‘पञ्हं पुच्छिस्सामी’’ति कण्ठं सोधेति, सो इतरेन ‘‘इदं नाम त्वं पुच्छिस्ससी’’ति वुत्तो ञातभावं ञत्वा ‘‘न एतं, अञ्ञं पुच्छिस्सामी’’ति वदति. पञ्हं पुट्ठोपि ‘‘पञ्हं कथेस्सामी’’ति हनुं संसोधेति, सो इतरेन ‘‘इदं नाम कथेस्ससी’’ति वुत्तो ञातभावं ञत्वा ‘‘न एतं, अञ्ञं कथेस्सामी’’ति वदति. एवं परिकप्पे न सण्ठाति नाम.
अञ्ञातवादे न सण्ठातीति अञ्ञातवादे जानितवादे न सण्ठाति. कथं? एकच्चो पञ्हं पुच्छति, तं इतरो ‘‘मनापो तया पञ्हो पुच्छितो, कहं ते एस उग्गहितो’’ति वदति. इतरो पुच्छितब्बनियामेनेव पञ्हं पुच्छित्वापि तस्स कथाय ‘‘अपञ्हं नु खो पुच्छित’’न्ति विमतिं करोति. अपरो पञ्हं पुट्ठो कथेति, तमञ्ञो ‘‘सुट्ठु ते पञ्हो कथितो, कत्थ ते उग्गहितो, पञ्हं कथेन्तेन नाम एवं कथेतब्बो’’ति वदति. इतरो कथेतब्बनियामेनेव पञ्हं कथेत्वापि तस्स कथाय ‘‘अपञ्हो नु खो मया कथितो’’ति विमतिं करोति.
पटिपदाय न सण्ठातीति पटिपत्तियं न तिट्ठति, वत्तं अजानित्वा अपुच्छितब्बट्ठाने पुच्छतीति अत्थो. अयं पञ्हो नाम चेतियङ्गणे पुच्छितेन न कथेतब्बो, तथा भिक्खाचारमग्गे गामं पिण्डाय चरणकाले. आसनसालाय निसिन्नकाले यागुं वा भत्तं वा गहेत्वा निसिन्नकाले परिभुञ्जित्वा निसिन्नकाले दिवाविहारट्ठानगमनकालेपि. दिवाट्ठाने निसिन्नकाले पन ओकासं कारेत्वाव पुच्छन्तस्स कथेतब्बो, अकारेत्वा पुच्छन्तस्स न कथेतब्बो. इदं वत्तं अजानित्वा पुच्छन्तो पटिपदाय न सण्ठाति नाम. एवं सन्तायं, भिक्खवे, पुग्गलो अकच्छो होतीति, भिक्खवे, एतं इमस्मिं च कारणे सति अयं पुग्गलो न कथेतुं युत्तो नाम होति.
ठानाठाने सण्ठातीति सस्सतवादी युत्तेन कारणेन पहोति उच्छेदवादिं निग्गहेतुं, उच्छेदवादी तेन निग्गय्हमानोपि ‘‘अहं तया सतक्खत्तुं निग्गय्हमानोपि उच्छेदवादीयेवा’’ति वदति. इमिना नयेन सस्सतपुग्गलसुञ्ञतवादादीसुपि नयो नेतब्बो. एवं ठानाठाने सण्ठाति नाम. परिकप्पे सण्ठातीति ‘‘पञ्हं पुच्छिस्सामी’’ति कण्ठं सोधेन्तो ‘‘त्वं इमं नाम पुच्छिस्ससी’’ति वुत्ते, ‘‘आम, एतंयेव पुच्छिस्सामी’’ति वदति. पञ्हं कथेस्सामीति हनुं संसोधेन्तोपि ‘‘त्वं इमं नाम कथेस्ससी’’ति वुत्ते, ‘‘आम, एतंयेव कथेस्सामी’’ति वदति. एवं परिकप्पे सण्ठाति नाम.
अञ्ञातवादे सण्ठातीति इमं पञ्हं पुच्छित्वा ‘‘सुट्ठु ते पञ्हो पुच्छितो, पुच्छन्तेन नाम एवं पुच्छितब्ब’’न्ति वुत्ते सम्पटिच्छति, विमतिं न उप्पादेति. पञ्हं कथेत्वापि ‘‘सुट्ठु ते पञ्हो कथितो, कथेन्तेन नाम एवं कथेतब्ब’’न्ति वुत्ते सम्पटिच्छति, विमतिं न उप्पादेति. पटिपदाय सण्ठातीति गेहे निसीदापेत्वा यागुखज्जकादीनि दत्वा याव भत्तं निट्ठाति, तस्मिं अन्तरे निसिन्नो पञ्हं पुच्छति. सप्पिआदीनि भेसज्जानि अट्ठविधानि पानकानि वत्थच्छादनमालागन्धादीनि वा आदाय विहारं गन्त्वा तानि दत्वा दिवाट्ठानं पविसित्वा ओकासं कारेत्वा पञ्हं पुच्छति. एवञ्हि वत्तं ञत्वा पुच्छन्तो पटिपदाय सण्ठाति नाम. तस्स पञ्हं कथेतुं वट्टति.