९. सुखुमालसुत्तवण्णना
३९. नवमे सुखुमालोति निद्दुक्खो. परमसुखुमालोति परमनिद्दुक्खो. अच्चन्तसुखुमालोति सततनिद्दुक्खो. इमं भगवा कपिलपुरे निब्बत्तकालतो पट्ठाय निद्दुक्खभावं गहेत्वा आह, चरियकाले पन तेन अनुभूतदुक्खस्स अन्तो नत्थीति. एकत्थाति एकिस्सा पोक्खरणिया. उप्पलं वप्पतीति उप्पलं रोपेति. सा नीलुप्पलवनसञ्छन्ना होति. पदुमन्ति पण्डरपदुमं. पुण्डरीकन्ति रत्तपदुमं. एवं इतरापि द्वे पदुमपुण्डरीकवनेहि सञ्छन्ना होन्ति. बोधिसत्तस्स किर सत्तट्ठवस्सिककाले राजा अमच्चे पुच्छि – ‘‘तरुणदारका कतरकीळिकं पियायन्ती’’ति? उदककीळिकं देवाति. ततो राजा कुद्दालकम्मकारके सन्निपातेत्वा पोक्खरणिट्ठानानि गण्हापेसि. अथ सक्को देवराजा आवज्जेन्तो तं पवत्तिं ञत्वा – ‘‘न युत्तो महासत्तस्स मानुसकपरिभोगो, दिब्बपरिभोगो युत्तो’’ति विस्सकम्मं आमन्तेत्वा – ‘‘गच्छ, तात, महासत्तस्स कीळाभूमियं पोक्खरणियो मापेही’’ति आह. कीदिसा होन्तु, देवाति? अपगतकललकद्दमा होन्तु विप्पकिण्णमणिमुत्तपवाळिका सत्तरतनमयपाकारपरिक्खित्ता पवाळमयउण्हीसेहि मणिमयसोपानबाहुकेहि सुवण्णरजतमणिमयफलकेहि सोपानेहि समन्नागता. सुवण्णरजतमणिपवाळमया चेत्थ नावा होन्तु, सुवण्णनावाय रजतपल्लङ्को होतु, रजतनावाय सुवण्णपल्लङ्को, मणिनावाय पवाळपल्लङ्को, पवाळनावाय मणिपल्लङ्को, सुवण्णरजतमणिपवाळमयाव उदकसेचननाळिका होन्तु, पञ्चवण्णेहि च पदुमेहि सञ्छन्ना होन्तूति. ‘‘साधु, देवा’’ति विस्सकम्मदेवपुत्तो सक्कस्स पटिस्सुत्वा रत्तिभागे ओतरित्वा रञ्ञो गाहापितपोक्खरणिट्ठानेसुयेव तेनेव नियामेन पोक्खरणियो मापेसि.
ननु चेता अपगतकललकद्दमा, कथमेत्थ पदुमानि पुप्फिंसूति? सो किर तासु पोक्खरणीसु तत्थ तत्थ सुवण्णरजतमणिपवाळमया खुद्दकनावायो मापेत्वा ‘‘एता कललकद्दमपूरिता च होन्तु, पञ्चवण्णानि चेत्थ पदुमानि पुप्फन्तू’’ति अधिट्ठासि. एवं पञ्चवण्णानि पदुमानि पुप्फिंसु, रेणुवट्टियो उग्गन्त्वा उदकपिट्ठं अज्झोत्थरित्वा विचरन्ति. पञ्चविधा भमरगणा उपकूजन्ता विचरन्ति. एवं ता मापेत्वा विस्सकम्मो देवपुरमेव गतो. ततो विभाताय रत्तिया महाजनो दिस्वा ‘‘महापुरिस्सस्स मापिता भविस्सन्ती’’ति गन्त्वा रञ्ञो आरोचेसि. राजा महाजनपरिवारो गन्त्वा पोक्खरणियो दिस्वा ‘‘मम पुत्तस्स पुञ्ञिद्धिया देवताहि मापिता भविस्सन्ती’’ति अत्तमनो अहोसि. ततो पट्ठाय महापुरिसो उदककीळिकं अगमासि.
यावदेव ममत्थायाति एत्थ यावदेवाति पयोजनावधिनियामवचनं, याव ममेव अत्थाय, नत्थेत्थ अञ्ञं कारणन्ति अत्थो. न खो पनस्साहन्ति न खो पनस्स अहं. अकासिकं चन्दनन्ति असण्हं चन्दनं. कासिकं, भिक्खवे, सु मे तं वेठनन्ति, भिक्खवे, वेठनम्पि मे कासिकं होति. एत्थ हि सुइति च तन्ति च निपातमत्तं, मेति सामिवचनं. वेठनम्पि मे सण्हमेव होतीति दस्सेति. कासिका कञ्चुकाति पारुपनकञ्चुकोपि सण्हकञ्चुकोव. सेतच्छत्तं धारीयतीति मानुसकसेतच्छत्तम्पि दिब्बसेतच्छत्तम्पि उपरिधारितमेव होति. मा नं फुसि सीतं वाति मा एतं बोधिसत्तं सीतं वा उण्हादीसु वा अञ्ञतरं फुसतूति अत्थो.
तयो पासादा अहेसुन्ति बोधिसत्ते किर सोळसवस्सुद्देसिके जाते सुद्धोदनमहाराजा ‘‘पुत्तस्स वसनकपासादे कारेस्सामी’’ति वड्ढकिनो सन्निपातापेत्वा भद्दकेन नक्खत्तमुहुत्तेन नवभूमिकतपरिकम्मं कारेत्वा तयो पासादे कारापेसि. ते सन्धायेतं वुत्तं. हेमन्तिकोतिआदीसु यत्थ सुखं हेमन्ते वसितुं, अयं हेमन्तिको. इतरेसुपि एसेव नयो. अयं पनेत्थ वचनत्थो – हेमन्ते वासो हेमन्तं, हेमन्तं अरहतीति हेमन्तिको. इतरेसुपि एसेव नयो.
तत्थ हेमन्तिको पासादो नवभूमको अहोसि, भूमियो पनस्स उण्हउतुग्गाहापनत्थाय नीचा अहेसुं. तत्थ द्वारवातपानानि सुफुसितकवाटानि अहेसुं निब्बिवरानि. चित्तकम्मम्पि करोन्ता तत्थ तत्थ पज्जलिते अग्गिक्खन्धेयेव अकंसु. भूमत्थरणं पनेत्थ कम्बलमयं, तथा साणिविताननिवासनपारुपनवेठनानि. वातपानानि उण्हग्गाहापनत्थं दिवा विवटानि रत्तिं पिहितानि होन्ति.
गिम्हिको पन पञ्चभूमको अहोसि. सीतउतुग्गाहापनत्थं पनेत्थ भूमियो उच्चा असम्बाधा अहेसुं. द्वारवातपानानि नातिफुसितानि सविवरानि सजालानि अहेसुं. चित्तकम्मे उप्पलानि पदुमानि पुण्डरीकानियेव अकंसु. भूमत्थरणं पनेत्थ दुकूलमयं, तथा साणिविताननिवासनपारुपनवेठनानि. वातपानसमीपेसु चेत्थ नव चाटियो ठपेत्वा उदकस्स पूरेत्वा नीलुप्पलादीहि सञ्छादेन्ति. तेसु तेसु पदेसेसु उदकयन्तानि करोन्ति, येहि देवे वस्सन्ते विय उदकधारा निक्खमन्ति. अन्तोपासादे तत्थ तत्थ कललपूरा दोणियो ठपेत्वा पञ्चवण्णानि पदुमानि रोपयिंसु. पासादमत्थके सुक्खमहिंसचम्मं बन्धित्वा यन्तं परिवत्तेत्वा याव छदनपिट्ठिया पासाणे आरोपेत्वा तस्मिं विस्सज्जेन्ति. तेसं चम्मे पवट्टन्तानं सद्दो मेघगज्जितं विय होति. द्वारवातपानानि पनेत्थ दिवा पिहितानि होन्ति रत्तिं विवटानि.
वस्सिको सत्तभूमको अहोसि. भूमियो पनेत्थ द्विन्नम्पि उतूनं गाहापनत्थाय नातिउच्चा नातिनीचा अकंसु. एकच्चानि द्वारवातपानानि सुफुसितानि, एकच्चानि सविवरानि. तत्थ चित्तकम्मम्पि केसुचि ठानेसु पज्जलितअग्गिक्खन्धवसेन, केसुचि जातस्सरवसेन कतं. भूमत्थरणादीनि पनेत्थ कम्बलदुकूलवसेन उभयमिस्सकानि. एकच्चे द्वारवातपाना रत्तिं विवटा दिवा पिहिता, एकच्चे दिवा विवटा रत्तिं पिहिता. तयोपि पासादा उब्बेधेन समप्पमाणा. भूमिकासु पन नानत्तं अहोसि.
एवं निट्ठितेसु पासादेसु राजा चिन्तेसि – ‘‘पुत्तो मे वयप्पत्तो, छत्तमस्स उस्सापेत्वा रज्जसिरिं पस्सिस्सामी’’ति. सो साकियानं पण्णानि पहिणि – ‘‘पुत्तो मे वयप्पत्तो, रज्जे नं पतिट्ठापेस्सामि, सब्बे अत्तनो अत्तनो गेहेसु वयप्पत्ता, दारिका इमं गेहं पेसेन्तू’’ति. ते सासनं सुत्वा – ‘‘कुमारो केवलं दस्सनक्खमो रूपसम्पन्नो, न किञ्चि सिप्पं जानाति, दारभरणं कातुं न सक्खिस्सति, न मयं धीतरो दस्सामा’’ति आहंसु. राजा तं पवत्तिं सुत्वा पुत्तस्स सन्तिकं गन्त्वा आरोचेसि. बोधिसत्तो ‘‘किं सिप्पं दस्सेतुं वट्टति, ताता’’ति आह. सहस्सथामधनुं आरोपेतुं वट्टति, ताताति. तेन हि आहरापेथाति. राजा आहरापेत्वा अदासि. धनुं पुरिससहस्सं आरोपेति, पुरिससहस्सं ओरोपेति. महापुरिसो धनुं आहरापेत्वा पल्लङ्के निसिन्नोव जियं पादङ्गुट्ठके वेठेत्वा कड्ढन्तो पादङ्गुट्ठकेनेव धनुं आरोपेत्वा वामेन हत्थेन दण्डे गहेत्वा दक्खिणेन हत्थेन कड्ढित्वा जियं पोथेसि. सकलनगरं उप्पतनाकारप्पत्तं अहोसि. ‘‘किं सद्दो एसो’’ति च वुत्ते ‘‘देवो गज्जती’’ति आहंसु. अथञ्ञे ‘‘तुम्हे न जानाथ, न देवो गज्जति, अङ्गीरसस्स कुमारस्स सहस्सथामधनुं आरोपेत्वा जियं पोथेन्तस्स जियप्पहारसद्दो एसो’’ति आहंसु. साकिया तावतकेनेव आरद्धचित्ता अहेसुं.
महापुरिसो ‘‘अञ्ञं किं कातुं वट्टती’’ति आह. अट्ठङ्गुलमत्तबहलं अयोपट्टं कण्डेन विनिविज्झितुं वट्टतीति. तं विनिविज्झित्वा ‘‘अञ्ञं किं कातुं वट्टती’’ति आह. चतुरङ्गुलबहलं असनफलकं विनिविज्झितुं वट्टतीति. तं विनिविज्झित्वा ‘‘अञ्ञं किं कातुं वट्टती’’ति आह. विदत्थिबहलं उदुम्बरफलकं विनिविज्झितुं वट्टतीति. तं विनिविज्झित्वा ‘‘अञ्ञं किं कातुं वट्टती’’ति. यन्ते बद्धं फलकसतं विनिविज्झितुं वट्टतीति. तं विनिविज्झित्वा ‘‘अञ्ञं किं कातुं वट्टती’’ति आह. सट्ठिपटलं सुक्खमहिंसचम्मं विनिविज्झितुं वट्टतीति. तम्पि विनिविज्झित्वा ‘‘अञ्ञं किं कातुं वट्टती’’ति आह. ततो वालिकसकटादीनि आचिक्खिंसु. महासत्तो वालिकसकटम्पि पलालसकटम्पि विनिविज्झित्वा उदके एकुसभप्पमाणं कण्डं पेसेसि, थले अट्ठउसभप्पमाणं. अथ नं ‘‘इदानि वातिङ्गणसञ्ञाय वालं विज्झितुं वट्टती’’ति आहंसु. तेन हि बन्धापेथाति. सद्दन्तरे बज्झतु, ताताति. पुरतो गच्छन्तु, गावुतन्तरे बन्धन्तूति. पुरतो गच्छन्तु, अद्धयोजने बन्धन्तूति. पुरतो गच्छन्तु योजने बन्धन्तूति. बन्धापेथ, ताताति योजनमत्थके वातिङ्गणसञ्ञाय वालं बन्धापेत्वा रत्तन्धकारे मेघपटलच्छन्नासु दिसासु कण्डं खिपि, तं गन्त्वा योजनमत्थके वालं फालेत्वा पथविं पाविसि. न केवलञ्च एत्तकमेव, तं दिवसं पन महासत्तो लोके वत्तमानसिप्पं सब्बमेव सन्दस्सेसि. सक्यराजानो अत्तनो अत्तनो धीतरो अलङ्करित्वा पेसयिंसु, चत्तालीससहस्सनाटकित्थियो अहेसुं. महापुरिसो तीसु पासादेसु देवो मञ्ञे परिचारेन्तो महासम्पत्तिं अनुभवति.
निप्पुरिसेहीति पुरिसविरहितेहि. न केवलं चेत्थ तूरियानेव निप्पुरिसानि, सब्बट्ठानानिपि निप्पुरिसानेव. दोवारिकापि इत्थियोव, न्हापनादिपरिकम्मकरापि इत्थियोव. राजा किर ‘‘तथारूपं इस्सरियसुखसम्पत्तिं अनुभवमानस्स पुरिसं दिस्वा परिसङ्का उप्पज्जति, सा मे पुत्तस्स मा अहोसी’’ति सब्बकिच्चेसु इत्थियोव ठपेसि. परिचारयमानोति मोदमानो. न हेट्ठापासादं ओरोहामीति पासादतो हेट्ठा न ओतरामि. इति मं चत्तारो मासे अञ्ञो सिखाबद्धो पुरिसो नाम पस्सितुं नालत्थ. यथाति येन नियामेन. दासकम्मकरपोरिसस्साति दासानञ्चेव देवसिकभत्तवेतनाभतानं कम्मकरानञ्च निस्साय जीवमानपुरिसानञ्च. कणाजकन्ति सकुण्डकभत्तं. बिलङ्गदुतियन्ति कञ्जिकदुतियं.
एवरूपाय इद्धियाति एवंजातिकाय पुञ्ञिद्धिया समन्नागतस्स. एवरूपेन च सुखुमालेनाति एवंजातिकेन च निद्दुक्खभावेन. सोखुमालेनातिपि पाठो. एवं तथागतो एत्तकेन ठानेन अत्तनो सिरिसम्पत्तिं कथेसि. कथेन्तो च न उप्पिलावितभावत्थं कथेसि, ‘‘एवरूपायपि पन सम्पत्तिया ठितो पमादं अकत्वा अप्पमत्तोव अहोसि’’न्ति अप्पमादलक्खणस्सेव दीपनत्थं कथेसि. तेनेव अस्सुतवा खो पुथुज्जनोतिआदिमाह. तत्थ परन्ति परपुग्गलं. जिण्णन्ति जराजिण्णं. अट्टीयतीति अट्टो पीळितो होति. हरायतीति हिरिं करोति लज्जति. जिगुच्छतीति असुचिं विय दिस्वा जिगुच्छं उप्पादेति. अत्तानंयेव अतिसित्वाति जराधम्मम्पि समानं अत्तानं अतिक्कमित्वा अट्टीयति हरायतीति अत्थो. जराधम्मोति जरासभावो. जरं अनतीतोति जरं अनतिक्कन्तो, अन्तो जराय वत्तामि. इति पटिसञ्चिक्खतोति एवं पच्चवेक्खन्तस्स. योब्बनमदोति योब्बनं निस्साय उप्पज्जनको मानमदो. सब्बसो पहीयीति सब्बाकारेन पहीनो. मग्गेन पहीनसदिसो कत्वा दस्सितो. न पनेस मग्गेन पहीनो, पटिसङ्खानेन पहीनोव कथितोति वेदितब्बो. बोधिसत्तस्स हि देवता जरापत्तं दस्सेसुं. ततो पट्ठाय याव अरहत्ता अन्तरा महासत्तस्स योब्बनमदो नाम न उप्पज्जति. सेसपदद्वयेपि एसेव नयो. एत्थ पन आरोग्यमदोति अहं निरोगोति आरोग्यं निस्साय उप्पज्जनको मानमदो. जीवितमदोति अहं चिरं जीवीति तं निस्साय उप्पज्जनको मानमदो. सिक्खं पच्चक्खायाति सिक्खं पटिक्खिपित्वा. हीनायावत्ततीति हीनाय लामकाय गिहिभावाय आवत्तति.
यथाधम्माति ब्याधिआदीहि यथासभावा. तथासन्ताति यथा सन्ता एव अविपरीतब्याधिआदिसभावाव हुत्वाति अत्थो. जिगुच्छन्तीति परपुग्गलं जिगुच्छन्ति. मम एवं विहारिनोति मय्हं एवं जिगुच्छाविहारेन विहरन्तस्स एवं जिगुच्छनं नप्पतिरूपं भवेय्य नानुच्छविकं. सोहं एवं विहरन्तोति सो अहं एवं परं जिगुच्छमानो विहरन्तो, एवं वा इमिना पटिसङ्खानविहारेन विहरन्तो. ञत्वा धम्मं निरूपधिन्ति सब्बूपधिविरहितं निब्बानधम्मं ञत्वा. सब्बे मदे अभिभोस्मीति सब्बे तयोपि मदे अभिभविं समतिक्कमिं. नेक्खम्मे दट्ठु खेमतन्ति निब्बाने खेमभावं दिस्वा. नेक्खम्मं दट्ठु खेमतोतिपि पाठो, निब्बानं खेमतो दिस्वाति अत्थो. तस्स मे अहु उस्साहोति तस्स मय्हं तं नेक्खम्मसङ्खातं निब्बानं अभिपस्सन्तस्स उस्साहो अहु, वायामो अहोसीति अत्थो. नाहं भब्बो एतरहि, कामानि पटिसेवितुन्ति अहं दानि दुविधेपि कामे पटिसेवितुं अभब्बो. अनिवत्ति भविस्सामीति पब्बज्जतो च सब्बञ्ञुतञ्ञाणतो च न निवत्तिस्सामि, अनिवत्तको भविस्सामि. ब्रह्मचरियपरायणोति मग्गब्रह्मचरियपरायणो जातोस्मीति अत्थो. इति इमाहि गाथाहि महाबोधिपल्लङ्के अत्तनो आगमनीयवीरियं कथेसि.