१. पठमपण्णासकं
१. बालवग्गो
१. भयसुत्तवण्णना
१. तिकनिपातस्स पठमे भयानीतिआदीसु भयन्ति चित्तुत्रासो. उपद्दवोति अनेकग्गताकारो. उपसग्गोति उपसट्ठाकारो तत्थ तत्थ लग्गनाकारो.
तेसं एवं नानत्तं वेदितब्बं – पब्बतविसमनिस्सिता चोरा जनपदवासीनं पेसेन्ति – ‘‘मयं असुकदिवसे नाम तुम्हाकं गामं पहरिस्सामा’’ति. ते तं पवत्तिं सुतकालतो पट्ठाय भयं सन्तासं आपज्जन्ति. अयं चित्तुत्रासो नाम. ‘‘यथा नो ते चोरा कुपिता अनत्थम्पि आवहेय्यु’’न्ति हत्थसारं गहेत्वा द्विपदचतुप्पदेहि सद्धिं अरञ्ञं पविसित्वा तत्थ तत्थ भूमियं निपज्जन्ति डंसमकसादीहि खज्जमाना, गुम्बन्तरानि पविसन्ता खाणुकण्टके मद्दन्ति. तेसं एवं विचरन्तानं विक्खित्तभावो अनेकग्गताकारो नाम. ततो चोरेसु यथावुत्ते दिवसे अनागच्छन्तेसु ‘‘तुच्छकसासनं भविस्सति, गामं पविसिस्सामा’’ति सपरिक्खारा गामं पविसन्ति. अथ तेसं पविट्ठभावं ञत्वा गामं परिवारेत्वा द्वारे अग्गिं दत्वा मनुस्से घातेत्वा चोरा सब्बं विभवं विलुम्पित्वा गच्छन्ति. तेसु घातितावसेसा अग्गिं निब्बापेत्वा कोट्ठकच्छायाभित्तिच्छायादीसु तत्थ तत्थ लग्गित्वा निसीदन्ति नट्ठं अनुसोचमाना. अयं उपसट्ठाकारो लग्गनाकारो नाम.
नळागाराति नळेहि छन्नपटिच्छन्नअगारा. सेससम्भारा पनेत्थ रुक्खमया होन्ति. तिणागारेपि एसेव नयो. कूटागारानीति कूटसङ्गहितानि अगारानि. उल्लित्तावलित्तानीति अन्तो च बहि च लित्तानि. निवातानीति निवारितवातप्पवेसानि. फुसितग्गळानीति छेकेहि वड्ढकीहि कतत्ता पिट्ठसङ्घाटम्हि सुट्ठु फुसितकवाटानि. पिहितवातपानानीति युत्तवातपानानि. इमिना पदद्वयेन कवाटवातपानानं निच्चपिहिततं अकथेत्वा सम्पत्तियेव कथिता. इच्छितिच्छितक्खणे पन तानि पिधीयन्ति च विवरीयन्ति च.
बालतो उप्पज्जन्तीति बालमेव निस्साय उप्पज्जन्ति. बालो हि अपण्डितपुरिसो रज्जं वा ओपरज्जं वा अञ्ञं वा पन महन्तं ठानं पत्थेन्तो कतिपये अत्तना सदिसे विधवपुत्ते महाधुत्ते गहेत्वा ‘‘एथ अहं तुम्हे इस्सरे करिस्सामी’’ति पब्बतगहनादीनि निस्साय अन्तमन्ते गामे पहरन्तो दामरिकभावं जानापेत्वा अनुपुब्बेन निगमेपि जनपदेपि पहरति. मनुस्सा गेहानि छड्डेत्वा खेमट्ठानं पत्थयमाना पक्कमन्ति. ते निस्साय वसन्ता भिक्खूपि भिक्खुनियोपि अत्तनो अत्तनो वसनट्ठानानि पहाय पक्कमन्ति. गतगतट्ठाने भिक्खापि सेनासनम्पि दुल्लभं होति. एवं चतुन्नम्पि परिसानं भयं आगतमेव होति. पब्बज्जितेसुपि द्वे बाला भिक्खू अञ्ञमञ्ञं विवादं पट्ठपेत्वा चोदनं आरभन्ति. इति कोसम्बिवासिकानं विय महाकलहो उप्पज्जति. चतुन्नं परिसानं भयं आगतमेव होतीति एवं यानि कानिचि भयानि उप्पज्जन्ति, सब्बानि तानि बालतो उप्पज्जन्तीति यथानुसन्धिना देसनं निट्ठपेसि.
२. लक्खणसुत्तवण्णना
२. दुतिये कायद्वारादिपवत्तं कम्मं लक्खणं सञ्जाननकारणं अस्साति कम्मलक्खणो. अपदानसोभनी पञ्ञाति या पञ्ञा नाम अपदानेन सोभति, बाला च पण्डिता च अत्तनो अत्तनो चरितेनेव पाकटा होन्तीति अत्थो. बालेन हि गतमग्गो रुक्खगच्छगामनिगमादीनि झापेत्वा गच्छन्तस्स इन्दग्गिनो गतमग्गो विय होति, झामट्ठानमत्तमेव अङ्गारमसिछारिकासमाकुलं पञ्ञायति. पण्डितेन गतमग्गो कुसोब्भादयो पूरेत्वा विविधसस्ससम्पदं आवहमानेन चतुदीपिकमेघेन गतमग्गो विय होति. यथा तेन गतमग्गे उदकपूरानि चेव विविधसस्सफलाफलानि च तानि तानि ठानानि पञ्ञायन्ति, एवं पण्डितेन गतमग्गे सम्पत्तियोव पञ्ञायन्ति नो विपत्तियोति. सेसमेत्थ उत्तानत्थमेव.
३. चिन्तीसुत्तवण्णना
३. ततिये बाललक्खणानीति ‘‘बालो अय’’न्ति एतेहि लक्खीयति ञायतीति बाललक्खणानि. तानेवस्स सञ्जाननकारणानीति बालनिमित्तानि. बालापदानानीति बालस्स अपदानानि. दुच्चिन्तितचिन्तीति चिन्तयन्तो अभिज्झाब्यापादमिच्छादस्सनवसेन दुच्चिन्तितमेव चिन्तेति. दुब्भासितभासीति भासमानोपि मुसावादादिभेदं दुब्भासितमेव भासति. दुक्कटकम्मकारीति करोन्तोपि पाणातिपातादिवसेन दुक्कटकम्ममेव करोति. पण्डितलक्खणानीतिआदि वुत्तानुसारेनेव वेदितब्बं. सुचिन्तितचिन्तीतिआदीनि चेत्थ मनोसुचरितादीनं वसेन योजेतब्बानि.
४. अच्चयसुत्तवण्णना
४. चतुत्थे अच्चयं अच्चयतो न पस्सतीति अत्तनो अपराधं अपराधतो न पस्सति. अच्चयतो दिस्वा यथाधम्मं नप्पटिकरोतीति ‘‘अपरद्धं मया’’ति ञत्वापि यो धम्मो, तं न करोति, दण्डकम्मं आहरित्वा अच्चयं न देसेति नक्खमापेति. अच्चयं देसेन्तस्स यथाधम्मं नप्पटिग्गण्हातीति परस्स ‘‘विरद्धं मया’’ति ञत्वा दण्डकम्मं आहरित्वा खमापेन्तस्स नक्खमति. सुक्कपक्खो वुत्तपटिपक्खतो वेदितब्बो.
५. अयोनिसोसुत्तवण्णना
५. पञ्चमे अयोनिसो पञ्हं कत्ता होतीति ‘‘कति नु खो, उदायि, अनुस्सतिट्ठानानी’’ति वुत्ते ‘‘पुब्बेनिवासो अनुस्सतिट्ठानं भविस्सती’’ति चिन्तेत्वा लाळुदायित्थेरो विय अनुपायचिन्ताय अपञ्हमेव पञ्हन्ति कत्ता होति. अयोनिसो पञ्हं विस्सज्जेता होतीति एवं चिन्तितं पन पञ्हं विस्सज्जेन्तोपि ‘‘इध, भन्ते, भिक्खु अनेकविहितं पुब्बेनिवासं अनुस्सरति. सेय्यथिदं, एकम्पि जाति’’न्तिआदिना नयेन सोयेव थेरो विय अयोनिसो विस्सज्जेता होति, अपञ्हमेव पञ्हन्ति कथेति. परिमण्डलेहि पदब्यञ्जनेहीति एत्थ पदमेव अत्थस्स ब्यञ्जनतो पदब्यञ्जनं. तं अक्खरपारिपूरिं कत्वा दसविधं ब्यञ्जनबुद्धिं अपरिहापेत्वा वुत्तं परिमण्डलं नाम होति, एवरूपेहि पदब्यञ्जनेहीति अत्थो. सिलिट्ठेहीति पदसिलिट्ठताय सिलिट्ठेहि. उपगतेहीति अत्थञ्च कारणञ्च उपगतेहि. नाब्भनुमोदिताति एवं योनिसो सब्बं कारणसम्पन्नं कत्वापि विस्सज्जितं परस्स पञ्हं नाभिनुमोदति नाभिनन्दति सारिपुत्तत्थेरस्स पञ्हं लाळुदायित्थेरो विय. यथाह –
‘‘अट्ठानं खो एतं, आवुसो सारिपुत्त, अनवकासो, यं सो अतिक्कम्मेव कबळीकाराहारभक्खानं देवानं सहब्यतं अञ्ञतरं मनोमयं कायं उपपन्नो सञ्ञावेदयितनिरोधं समापज्जेय्यापि वुट्ठहेय्यापि, नत्थेतं ठान’’न्ति (अ. नि. ५.१६६).
योनिसो पञ्हं कत्तातिआदीसु आनन्दत्थेरो विय योनिसोव पञ्हं चिन्तेत्वा योनिसो विस्सज्जिता होति. थेरो हि ‘‘कति नु खो, आनन्द, अनुस्सतिट्ठानानी’’ति पुच्छितो ‘‘अयं पञ्हो भविस्सती’’ति योनिसो चिन्तेत्वा योनिसो विस्सज्जेन्तो आह – ‘‘इध, भन्ते, भिक्खु विविच्चेव कामेहि…पे… चतुत्थज्झानं उपसम्पज्ज विहरति. इदं, भन्ते, अनुस्सतिट्ठानं एवंभावितं एवंबहुलीकतं दिट्ठधम्मसुखविहाराय संवत्तती’’ति. अब्भनुमोदिता होतीति तथागतो विय योनिसो अब्भनुमोदिता होति. तथागतो हि आनन्दत्थेरेन पञ्हे विस्सज्जिते ‘‘साधु साधु, आनन्द, तेन हि त्वं, आनन्द, इमम्पि छट्ठं अनुस्सतिट्ठानं धारेहि. इधानन्द, भिक्खु सतोव अभिक्कमति सतोव पटिक्कमती’’तिआदिमाह. छट्ठादीनि उत्तानत्थानेव.
९. खतसुत्तवण्णना
९. नवमे सुक्कपक्खो पुब्बभागे दसहिपि कुसलकम्मपथेहि परिच्छिन्नो, उपरि याव अरहत्तमग्गा लब्भति. बहुञ्च पुञ्ञं पसवतीति एत्थ लोकियलोकुत्तरमिस्सकपुञ्ञं कथितं.
१०. मलसुत्तवण्णना
१०. दसमे दुस्सीलभावो दुस्सील्यं, दुस्सील्यमेव मलं दुस्सील्यमलं. केनट्ठेन मलन्ति? अनुदहनट्ठेन दुग्गन्धट्ठेन किलिट्ठकरणट्ठेन च. तञ्हि निरयादीसु अपायेसु अनुदहतीति अनुदहनट्ठेनपि मलं. तेन समन्नागतो पुग्गलो मातापितूनम्पि सन्तिके भिक्खुसङ्घस्सापि अन्तरे बोधिचेतियट्ठानेसुपि जिगुच्छनीयो होति, सब्बदिसासु चस्स ‘‘एवरूपं किर तेन पापकम्मं कत’’न्ति अवण्णगन्धो वायतीति दुग्गन्धट्ठेनपि मलं. तेन च समन्नागतो पुग्गलो गतगतट्ठाने उपतापञ्चेव लभति, कायकम्मादीनि चस्स असुचीनि होन्ति अपभस्सरानीति किलिट्ठकरणट्ठेनपि मलं. अपिच तं देवमनुस्ससम्पत्तियो चेव निब्बानसम्पत्तिञ्च मिलापेतीति मिलापनट्ठेनपि मलन्ति वेदितब्बं. इस्सामलमच्छेरमलेसुपि एसेव नयो.
बालवग्गो पठमो.
२. रथकारवग्गो
१. ञातसुत्तवण्णना
११. दुतियस्स पठमे ञातोति पञ्ञातो पाकटो. अननुलोमिकेति सासनस्स न अनुलोमेतीति अननुलोमिकं, तस्मिं अननुलोमिके. कायकम्मेति पाणातिपातादिम्हि कायदुच्चरिते. ओळारिकं वा एतं, न एवरूपे समादपेतुं सक्कोति. दिसा नमस्सितुं वट्टति, भूतबलिं कातुं वट्टतीति एवरूपे समादपेति गण्हापेति. वचीकम्मेपि मुसावादादीनि ओळारिकानि, अत्तनो सन्तकं परस्स अदातुकामेन ‘‘नत्थी’’ति अयं वञ्चनमुसावादो नाम वत्तुं वट्टतीति एवरूपे समादपेति. मनोकम्मेपि अभिज्झादयो ओळारिका, कम्मट्ठानं विसंवादेत्वा कथेन्तो पन अननुलोमिकेसु धम्मेसु समादपेति नाम दक्खिणविहारवासित्थेरो विय. तं किर थेरं एको उपट्ठाको अमच्चपुत्तो उपसङ्कमित्वा ‘‘मेत्तायन्तेन पठमं कीदिसे पुग्गले मेत्तायितब्ब’’न्ति पुच्छि. थेरो सभागविसभागं अनाचिक्खित्वा ‘‘पियपुग्गले’’ति आह. तस्स च भरिया पिया होति मनापा, सो तं आरब्भ मेत्तायन्तो उम्मादं पापुणि. कथं पनेस बहुजनअहिताय पटिपन्नो होतीति? एवरूपस्स हि सद्धिविहारिकादयो चेव उपट्ठाकादयो च तेसं आरक्खदेवता आदिं कत्वा तासं तासं मित्तभूता याव ब्रह्मलोका सेसदेवता च ‘‘अयं भिक्खु न अजानित्वा करिस्सती’’ति तेन कतमेव करोन्ति, एवमेस बहुजनअहिताय पटिपन्नो होति.
सुक्कपक्खे पाणातिपाता वेरमणिआदीनंयेव वसेन कायकम्मवचीकम्मानि वेदितब्बानि. कम्मट्ठानं पन अविसंवादेत्वा कथेन्तो अनुलोमिकेसु धम्मेसु समादपेति नाम कोळितविहारवासी चतुनिकायिकतिस्सत्थेरो विय. तस्स किर जेट्ठभाता नन्दाभयत्थेरो नाम पोतलियविहारे वसन्तो एकस्मिं रोगे समुट्ठिते कनिट्ठं पक्कोसापेत्वा आह – ‘‘आवुसो, मय्हं सल्लहुकं कत्वा एकं कम्मट्ठानं कथेही’’ति. किं, भन्ते, अञ्ञेन कम्मट्ठानेन, कबळीकाराहारं परिग्गण्हितुं वट्टतीति? किमत्थिको एस, आवुसोति? भन्ते, कबळीकाराहारो उपादारूपं, एकस्मिञ्च उपादारूपे दिट्ठे तेवीसति उपादारूपानि पाकटानि होन्तीति. सो ‘‘वट्टिस्सति, आवुसो, एत्तक’’न्ति तं उय्योजेत्वा कबळीकाराहारं परिग्गण्हित्वा उपादारूपं सल्लक्खेत्वा विवट्टेत्वा अरहत्तं पापुणि. अथ नं थेरं बहिविहारा अनिक्खन्तमेव पक्कोसित्वा, ‘‘आवुसो, महाअवस्सयोसि मय्हं जातो’’ति कनिट्ठत्थेरस्स अत्तना पटिलद्धगुणं आरोचेसि. बहुजनहितायाति एतस्सपि हि सद्धिविहारिकादयो ‘‘अयं न अजानित्वा करिस्सती’’ति तेन कतमेव करोन्तीति बहुजनहिताय पटिपन्नो नाम होतीति.
२. सारणीयसुत्तवण्णना
१२. दुतिये खत्तियस्साति जातिया खत्तियस्स. मुद्धावसित्तस्साति राजाभिसेकेन मुद्धनि अभिसित्तस्स. सारणीयानि भवन्तीति सरितब्बानि असम्मुस्सनीयानि होन्ति. जातोति निब्बत्तो. यावजीवं सारणीयन्ति दहरकाले जानितुम्पि न सक्का, अपरभागे पन मातापितुआदीहि ञातकेहि वा दासादीहि वा ‘‘त्वं असुकजनपदे असुकनगरे असुकदिवसे असुकनक्खत्ते जातो’’ति आचिक्खिते सुत्वा ततो पट्ठाय यावजीवं सरति न सम्मुस्सति. तेन वुत्तं – ‘‘यावजीवं सारणीयं होती’’ति.
इदं, भिक्खवे, दुतियन्ति अभिसेकट्ठानं नाम रञ्ञो बलवतुट्ठिकरं होति, तेनस्स तं यावजीवं सारणीयं. सङ्गामविजयट्ठानेपि एसेव नयो. एत्थ पन सङ्गामन्ति युद्धं. अभिविजिनित्वाति जिनित्वा सत्तुमद्दनं कत्वा. तमेव सङ्गामसीसन्ति तमेव सङ्गामट्ठानं. अज्झावसतीति अभिभवित्वा आवसति.
इदानि यस्मा सम्मासम्बुद्धस्स रञ्ञो जातिट्ठानादीहि कत्तब्बकिच्चं नत्थि, इमस्मिं पन सासने तप्पटिभागे तयो पुग्गले दस्सेतुं इदं कारणं आभतं, तस्मा ते दस्सेन्तो एवमेव खो, भिक्खवेतिआदिमाह. तत्थ अनगारियं पब्बजितो होतीति एत्थ चतुपारिसुद्धिसीलम्पि पब्बज्जानिस्सितमेवाति वेदितब्बं. सारणीयं होतीति ‘‘अहं असुकरट्ठे असुकजनपदे असुकविहारे असुकमाळके असुकदिवाट्ठाने असुकचङ्कमे असुकरुक्खमूले पब्बजितो’’ति एवं यावजीवं सरितब्बमेव होति न सम्मुस्सितब्बं.
इदं दुक्खन्ति एत्तकं दुक्खं, न इतो उद्धं दुक्खं अत्थि. अयं दुक्खसमुदयोति एत्तको दुक्खसमुदयो, न इतो उद्धं दुक्खसमुदयो अत्थीति. सेसपदद्वयेपि एसेव नयो. एवमेत्थ चतूहि सच्चेहि सोतापत्तिमग्गो कथितो. कसिणपरिकम्मविपस्सनाञाणानि पन मग्गसन्निस्सितानेव होन्ति. सारणीयं होतीति ‘‘अहं असुकरट्ठे…पे… असुकरुक्खमूले सोतापन्नो जातो’’ति यावजीवं सारणीयं होति असम्मुस्सनीयं.
आसवानं खयाति आसवानं खयेन. चेतोविमुत्तिन्ति फलसमाधिं. पञ्ञाविमुत्तिन्ति फलपञ्ञं. सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वाति अत्तनाव अभिविसिट्ठाय पञ्ञाय पच्चक्खं कत्वा. उपसम्पज्ज विहरतीति पटिलभित्वा विहरति. सारणीयन्ति ‘‘मया असुकरट्ठे…पे… असुकरुक्खमूले अरहत्तं पत्त’’न्ति अत्तनो अरहत्तपत्तिट्ठानं नाम यावजीवं सारणीयं होति असम्मुस्सनीयन्ति यथानुसन्धिनाव देसनं निट्ठपेसि.
३. आसंससुत्तवण्णना
१३. ततिये सन्तोति अत्थि उपलब्भन्ति. संविज्जमानाति तस्सेव वेवचनं. लोकस्मिन्ति सत्तलोके. निरासोति अनासो अपत्थनो. आसंसोति आसंसमानो पत्थयमानो. विगतासोति अपगतासो. चण्डालकुलेति चण्डालानं कुले. वेनकुलेति विलीवकारकुले. नेसादकुलेति मिगलुद्दकानं कुले. रथकारकुलेति चम्मकारकुले. पुक्कुसकुलेति पुप्फच्छड्डककुले.
एत्तावता कुलविपत्तिं दस्सेत्वा इदानि यस्मा नीचकुले जातोपि एकच्चो अड्ढो होति महद्धनो, अयं पन न तादिसो, तस्मास्स भोगविपत्तिं दस्सेतुं दलिद्देतिआदिमाह. तत्थ दलिद्देति दालिद्दियेन समन्नागते. अप्पन्नपानभोजनेति परित्तकअन्नपानभोजने. कसिरवुत्तिकेति दुक्खजीविके, यत्थ वायामेन पयोगेन जीवितवुत्तिं साधेन्ति, तथारूपेति अत्थो. यत्थ कसिरेन घासच्छादो लब्भतीति यस्मिं कुले दुक्खेन यागुभत्तघासो च कोपीनमत्तं अच्छादनञ्च लब्भति.
इदानि यस्मा एकच्चो नीचकुले जातोपि उपधिसम्पन्नो होति अत्तभावसमिद्धियं ठितो, अयञ्च न तादिसो, तस्मास्स सरीरविपत्तिम्पि दस्सेतुं सो च होति दुब्बण्णोतिआदिमाह. तत्थ दुब्बण्णोति पंसुपिसाचको विय झामखाणुवण्णो. दुद्दसिकोति विजातमातुयापि अमनापदस्सनो. ओकोटिमकोति लकुण्डको. काणोति एकक्खिकाणो वा उभयक्खिकाणो वा. कुणीति एकहत्थकुणी वा उभयहत्थकुणी वा. खञ्जोति एकपादखञ्जो वा उभयपादखञ्जो वा. पक्खहतोति हतपक्खो पीठसप्पी. पदीपेय्यस्साति वट्टितेलकपल्लकादिनो पदीपउपकरणस्स. तस्स न एवं होतीति. कस्मा न होति? नीचकुले जातत्ता.
जेट्ठोति अञ्ञस्मिं जेट्ठे सति कनिट्ठो आसं न करोति, तस्मा जेट्ठोति आह. आभिसेकोति जेट्ठोपि न अभिसेकारहो आसं न करोति, तस्मा आभिसेकोति आह. अनभिसित्तोति अभिसेकारहोपि काणकुणिआदिदोसरहितो सकिं अभिसित्तो पुन अभिसेके आसं न करोति, तस्मा अनभिसित्तोति आह. अचलप्पत्तोति जेट्ठोपि आभिसेको अनभिसित्तो मन्दो उत्तानसेय्यको, सोपि अभिसेके आसं न करोति. सोळसवस्सुद्देसिको पन पञ्ञायमानमस्सुभेदो अचलप्पत्तो नाम होति, महन्तम्पि रज्जं विचारेतुं समत्थो, तस्मा ‘‘अचलप्पत्तो’’ति आह. तस्स एवं होतीति कस्मा होति? महाजातिताय.
दुस्सीलोति निस्सीलो. पापधम्मोति लामकधम्मो. असुचीति असुचीहि कायकम्मादीहि समन्नागतो. सङ्कस्सरसमाचारोति सङ्काहि सरितब्बसमाचारो, किञ्चिदेव असारुप्पं दिस्वा ‘‘इदं इमिना कतं भविस्सती’’ति एवं परेसं आसङ्कनीयसमाचारो, अत्तनायेव वा सङ्काहि सरितब्बसमाचारो, सासङ्कसमाचारोति अत्थो. तस्स हि दिवाट्ठानादीसु सन्निपतित्वा किञ्चिदेव मन्तयन्ते भिक्खू दिस्वा ‘‘इमे एकतो हुत्वा मन्तेन्ति, कच्चि नु खो मया कतकम्मं जानित्वा मन्तेन्ती’’ति एवं सासङ्कसमाचारो होति. पटिच्छन्नकम्मन्तोति पटिच्छादेतब्बयुत्तकेन पापकम्मेन समन्नागतो. अस्समणो समणपटिञ्ञोति अस्समणो हुत्वाव समणपतिरूपकताय ‘‘समणो अह’’न्ति एवं पटिञ्ञो. अब्रह्मचारी ब्रह्मचारिपटिञ्ञोति अञ्ञे ब्रह्मचारिनो सुनिवत्थे सुपारुते सुम्भकपत्तधरे गामनिगमराजधानीसु पिण्डाय चरित्वा जीविकं कप्पेन्ते दिस्वा सयम्पि तादिसेन आकारेन तथा पटिपज्जनतो ‘‘अहं ब्रह्मचारी’’ति पटिञ्ञं देन्तो विय होति. ‘‘अहं भिक्खू’’ति वत्वा उपोसथग्गादीनि पविसन्तो पन ब्रह्मचारिपटिञ्ञो होतियेव, तथा सङ्घिकं लाभं गण्हन्तो. अन्तोपूतीति पूतिना कम्मेन अन्तो अनुपविट्ठो. अवस्सुतोति रागादीहि तिन्तो. कसम्बुजातोति सञ्जातरागादिकचवरो. तस्स न एवं होतीति. कस्मा न होति? लोकुत्तरधम्मउपनिस्सयस्स नत्थिताय. तस्स एवं होतीति. कस्मा होति? महासीलस्मिं परिपूरकारिताय.
४. चक्कवत्तिसुत्तवण्णना
१४. चतुत्थे चतूहि सङ्गहवत्थूहि जनं रञ्जेतीति राजा. चक्कं वत्तेतीति चक्कवत्ती. वत्तितं वा अनेन चक्कन्ति चक्कवत्ती. धम्मो अस्स अत्थीति धम्मिको. धम्मेनेव दसविधेन चक्कवत्तिवत्तेन राजा जातोति धम्मराजा. सोपि न अराजकन्ति सोपि अञ्ञं निस्सयराजानं अलभित्वा चक्कं नाम वत्तेतुं न सक्कोतीति अत्थो. इति सत्था देसनं पट्ठपेत्वा यथानुसन्धिं अपापेत्वाव तुण्ही अहोसि. कस्मा? अनुसन्धिकुसला उट्ठहित्वा अनुसन्धिं पुच्छिस्सन्ति, बहू हि इमस्मिं ठाने तथारूपा भिक्खू, अथाहं तेहि पुट्ठो देसनं वड्ढेस्सामीति. अथेको अनुसन्धिकुसलो भिक्खु भगवन्तं पुच्छन्तो को पन, भन्तेतिआदिमाह. भगवापिस्स ब्याकरोन्तो धम्मो भिक्खूतिआदिमाह.
तत्थ धम्मोति दसकुसलकम्मपथधम्मो. धम्मन्ति तमेव वुत्तप्पकारं धम्मं. निस्सायाति तदधिट्ठानेन चेतसा तमेव निस्सयं कत्वा. धम्मं सक्करोन्तोति यथा कतो सो धम्मो सुट्ठु कतो होति, एवमेतं करोन्तो. धम्मं गरुं करोन्तोति तस्मिं गारवुप्पत्तिया तं गरुकरोन्तो. धम्मं अपचायमानोति तस्सेव धम्मस्स अञ्जलिकरणादीहि नीचवुत्तितं करोन्तो. धम्मद्धजो धम्मकेतूति तं धम्मं धजमिव पुरक्खत्वा केतुमिव उक्खिपित्वा पवत्तिया धम्मद्धजो धम्मकेतु च हुत्वाति अत्थो. धम्माधिपतेय्योति धम्माधिपतिभूतागतभावेन धम्मवसेनेव च सब्बकिरियानं करणेन धम्माधिपतेय्यो हुत्वा. धम्मिकं रक्खावरणगुत्तिं संविदहतीति धम्मो अस्सा अत्थीति धम्मिका, रक्खा च आवरणञ्च गुत्ति च रक्खावरणगुत्ति. तत्थ ‘‘परं रक्खन्तो अत्तानं रक्खती’’ति वचनतो खन्तिआदयो रक्खा. वुत्तञ्हेतं – ‘‘कथञ्च, भिक्खवे, परं रक्खन्तो अत्तानं रक्खति. खन्तिया अविहिंसाय मेत्तचित्तताय अनुद्दयाया’’ति (सं. नि. ५.३८५). निवासनपारुपनगेहादीनि आवरणं. चोरादिउपद्दवनिवारणत्थं गोपायना गुत्ति. तं सब्बम्पि सुट्ठु विदहति पवत्तेति ठपेतीति अत्थो.
इदानि यत्थ सा संविदहितब्बा, तं दस्सेन्तो अन्तोजनस्मिन्तिआदिमाह. तत्रायं सङ्खेपत्थो – अन्तोजनसङ्खातं पुत्तदारं सीलसंवरे पतिट्ठापेन्तो वत्थगन्धमालादीनि चस्स ददमानो सब्बोपद्दवे चस्स निवारयमानो धम्मिकं रक्खावरणगुत्तिं संविदहति नाम. खत्तियादीसुपि एसेव नयो. अयं पन विसेसो – अभिसित्तखत्तिया भद्रअस्साजानीयादिरतनसम्पदानेनपि उपगण्हितब्बा, अनुयन्ता खत्तिया तेसं अनुरूपयानवाहनसम्पदानेनपि परितोसेतब्बा, बलकायो कालं अनतिक्कमेत्वा भत्तवेतनसम्पदानेनपि अनुग्गहेतब्बो, ब्राह्मणा अन्नपानवत्थादिना देय्यधम्मेन, गहपतिका भत्तबीजनङ्गलबलिबद्दादिसम्पदानेन, तथा निगमवासिनो नेगमा जनपदवासिनो च जानपदा. समितपापबाहितपापा पन समणब्राह्मणा समणपरिक्खारसम्पदानेन सक्कातब्बा, मिगपक्खिनो अभयदानेन समस्सासेतब्बा.
धम्मेनेव चक्कं वत्तेतीति दसकुसलकम्मपथधम्मेनेव चक्कं पवत्तेति. तं होति चक्कं अप्पटिवत्तियन्ति तं तेन एवं पवत्तितं आणाचक्कं अप्पटिवत्तियं होति. केनचि मनुस्सभूतेनाति देवता नाम अत्तना इच्छितिच्छितमेव करोन्ति, तस्मा ता अग्गण्हित्वा ‘‘मनुस्सभूतेना’’ति वुत्तं. पच्चत्थिकेनाति पटिअत्थिकेन, पटिसत्तुनाति अत्थो. धम्मिकोति चक्कवत्ती दसकुसलकम्मपथवसेन धम्मिको, तथागतो पन नवलोकुत्तरधम्मवसेन. धम्मराजाति नवहि लोकुत्तरधम्मेहि महाजनं रञ्जेतीति धम्मराजा. धम्मंयेवाति नवलोकुत्तरधम्ममेव निस्साय तमेव सक्करोन्तो तं गरुकरोन्तो तं अपचायमानो. सोवस्स धम्मो अब्भुग्गतट्ठेन धजोति धम्मद्धजो. सोवस्स केतूति धम्मकेतु. तमेव अधिपतिं जेट्ठकं कत्वा विहरतीति धम्माधिपतेय्यो. धम्मिकं रक्खावरणगुत्तिन्ति लोकियलोकुत्तरधम्मदायिकरक्खञ्च आवरणञ्च गुत्तिञ्च. संविदहतीति ठपेति पञ्ञपेति. एवरूपन्ति तिविधं कायदुच्चरितं न सेवितब्बं, सुचरितं सेवितब्बन्ति एवं सब्बत्थ अत्थो वेदितब्बो. संविदहित्वाति ठपेत्वा कथेत्वा. धम्मेनेव अनुत्तरं धम्मचक्कं पवत्तेतीति नवलोकुत्तरधम्मेनेव असदिसं धम्मचक्कं पवत्तेति. तं होति चक्कं अप्पटिवत्तियन्ति तं एवं पवत्तितं धम्मचक्कं एतेसु समणादीसु एकेनपि पटिवत्तेतुं पटिबाहितुं न सक्का. सेसं सब्बत्थ उत्तानमेवाति.
५. सचेतनसुत्तवण्णना
१५. पञ्चमे इसिपतनेति बुद्धपच्चेकबुद्धसङ्खातानं इसीनं धम्मचक्कप्पवत्तनत्थाय चेव उपोसथकरणत्थाय च आगन्त्वा पतने, सन्निपातट्ठानेति अत्थो. पदनेतिपि पाठो, अयमेव अत्थो. मिगदायेति मिगानं अभयत्थाय दिन्ने. छहि मासेहि छारत्तूनेहीति सो किर रञ्ञा आणत्तदिवसेयेव सब्बूपकरणानि सज्जेत्वा अन्तेवासिकेहि सद्धिं अरञ्ञं पविसित्वा गामद्वारगाममज्झदेवकुलसुसानादीसु ठितरुक्खे चेव झामपतितसुक्खरुक्खे च विवज्जेत्वा सम्पन्नपदेसे ठिते सब्बदोसविवज्जिते नाभिअरनेमीनं अनुरूपे रुक्खे गहेत्वा तं चक्कं अकासि. तस्स रुक्खे विचिनित्वा गण्हन्तस्स चेव करोन्तस्स च एत्तको कालो वीतिवत्तो. तेन वुत्तं – ‘‘छहि मासेहि छारत्तूनेही’’ति. नानाकरणन्ति नानत्तं. नेसन्ति न एसं. अत्थेसन्ति अत्थि एसं. अभिसङ्खारस्स गतीति पयोगस्स गमनं. चिङ्गुलायित्वाति परिब्भमित्वा. अक्खाहतं मञ्ञेति अक्खे पवेसेत्वा ठपितमिव.
सदोसाति सगण्डा उण्णतोणतट्ठानयुत्ता. सकसावाति पूतिसारेन चेव फेग्गुना च युत्ता. कायवङ्कातिआदीनि कायदुच्चरितादीनं नामानि. एवं पपतिताति एवं गुणपतनेन पतिता. एवं पतिट्ठिताति एवं गुणेहि पतिट्ठिता. तत्थ लोकियमहाजना पपतिता नाम, सोतापन्नादयो पतिट्ठिता नाम. तेसुपि पुरिमा तयो किलेसानं समुदाचारक्खणे पपतिता नाम, खीणासवा पन एकन्तेनेव पतिट्ठिता नाम. तस्माति यस्मा अप्पहीनकायवङ्कादयो पपतन्ति, पहीनकायवङ्कादयो पतिट्ठहन्ति, तस्मा. कायवङ्कादीनं पन एवं पहानं वेदितब्बं – पाणातिपातो अदिन्नादानं मिच्छाचारो मुसावादो पिसुणावाचा मिच्छादिट्ठीति इमे ताव छ सोतापत्तिमग्गेन पहीयन्ति, फरुसावाचा ब्यापादोति द्वे अनागामिमग्गेन, अभिज्झा सम्फप्पलापोति द्वे अरहत्तमग्गेनाति.
६. अपण्णकसुत्तवण्णना
१६. छट्ठे अपण्णकपटिपदन्ति अविरद्धपटिपदं एकंसपटिपदं निय्यानिकपटिपदं कारणपटिपदं सारपटिपदं मण्डपटिपदं अपच्चनीकपटिपदं अनुलोमपटिपदं धम्मानुधम्मपटिपदं पटिपन्नो होति, न तक्कग्गाहेन वा नयग्गाहेन वा. एवं गहेत्वा पटिपन्नो हि भिक्खु वा भिक्खुनी वा उपासको वा उपासिका वा मनुस्सदेवनिब्बानसम्पत्तीहि हायति परिहायति, अपण्णकपटिपदं पटिपन्नो पन ताहि सम्पत्तीहि न परिहायति. अतीते कन्तारद्धानमग्गं पटिपन्नेसु द्वीसु सत्थवाहेसु यक्खस्स वचनं गहेत्वा बालसत्थवाहो सद्धिं सत्थेन अनयब्यसनं पत्तो, यक्खस्स वचनं अग्गहेत्वा ‘‘उदकदिट्ठट्ठाने उदकं छड्डेस्सामा’’ति सत्थके सञ्ञापेत्वा मग्गं पटिपन्नो पण्डितसत्थवाहो विय. यं सन्धाय वुत्तं –
‘‘अपण्णकं ठानमेके, दुतियं आहु तक्किका;
एतदञ्ञाय मेधावी, तं गण्हे यदपण्णक’’न्ति. (जा. १.१.१);
योनि चस्स आरद्धा होतीति एत्थ योनीति खन्धकोट्ठासस्सपि कारणस्सपि पस्सावमग्गस्सपि नामं. ‘‘चतस्सो खो इमा, सारिपुत्त, योनियो’’तिआदीसु (म. नि. १.१५२) हि खन्धकोट्ठासो योनि नाम. ‘‘योनि हेसा भूमिज फलस्स अधिगमाया’’तिआदीसु (म. नि. ३.२२६) कारणं. ‘‘न चाहं ब्राह्मणं ब्रूमि, योनिजं मत्तिसम्भव’’न्ति (म. नि. २.४५७; ध. प. ३९६) च ‘‘तमेनं कम्मजवाता निवत्तित्वा उद्धंपादं अधोसिरं सम्परिवत्तेत्वा मातु योनिमुखे सम्पटिपादेन्ती’’ति च आदीसु पस्सावमग्गो. इध पन कारणं अधिप्पेतं. आरद्धाति पग्गहिता परिपुण्णा.
आसवानं खयायाति एत्थ आसवन्तीति आसवा, चक्खुतोपि…पे… मनतोपि सन्दन्ति पवत्तन्तीति वुत्तं होति. धम्मतो याव गोत्रभु, ओकासतो याव भवग्गा सवन्तीति वा आसवा, एते धम्मे एतञ्च ओकासं अन्तोकरित्वा पवत्तन्तीति अत्थो. अन्तोकरणत्थो हि अयं आकारो. चिरपारिवासियट्ठेन मदिरादयो आसवा, आसवा वियातिपि आसवा. लोकस्मिम्पि हि चिरपारिवासिका मदिरादयो आसवाति वुच्चन्ति, यदि च चिरपारिवासियट्ठेन आसवा, एतेयेव भवितुमरहन्ति. वुत्तञ्हेतं – ‘‘पुरिमा, भिक्खवे, कोटि न पञ्ञायति अविज्जाय, इतो पुब्बे अविज्जा नाहोसी’’तिआदि (अ. नि. १०.६१). आयतं वा संसारदुक्खं सवन्ति पसवन्तीतिपि आसवा. पुरिमानि चेत्थ निब्बचनानि यत्थ किलेसा आसवाति आगच्छन्ति, तत्थ युज्जन्ति, पच्छिमं कम्मेपि. न केवलञ्च कम्मकिलेसायेव आसवा, अपिच खो नानप्पकारा उपद्दवापि. सुत्तेसु हि ‘‘नाहं, चुन्द, दिट्ठधम्मिकानंयेव आसवानं संवराय धम्मं देसेमी’’ति (दी. नि. ३.१८२) एत्थ विवादमूलभूता किलेसा आसवाति आगता.
‘‘येन देवूपपत्यस्स, गन्धब्बो वा विहङ्गमो;
यक्खत्तं येन गच्छेय्यं, मनुस्सत्तञ्च अब्बजे;
ते मय्हं आसवा खीणा, विद्धस्ता विनळीकता’’ति. (अ. नि. ४.३६) –
एत्थ तेभूमकं च कम्मं अवसेसा च अकुसला धम्मा. ‘‘दिट्ठधम्मिकानं आसवानं संवराय सम्परायिकानं आसवानं पटिघाताया’’ति (पारा. ३९; अ. नि. २.२०२-२३०) एत्थ परूपवादविप्पटिसारवधबन्धादयो चेव अपायदुक्खभूता च नानप्पकारा उपद्दवा.
ते पनेते आसवा यत्थ यथा आगता, तत्थ तथा वेदितब्बा. एते हि विनये ताव ‘‘दिट्ठधम्मिकानं आसवानं संवराय, सम्परायिकानं आसवानं पटिघाताया’’ति (पारा. ३९; अ. नि. २.२०२-२३०) द्वेधा आगता. सळायतने ‘‘तयो मे, आवुसो, आसवा कामासवो भवासवो अविज्जासवो’’ति (सं. नि. ४.३२१) तिधा आगता. अञ्ञेसु च सुत्तन्तेसु (चूळनि. जतुकण्णिमाणवपुच्छानिद्देसो ६९; पटि. म. १.१०७) अभिधम्मे (ध. स. ११०२-११०६; विभ. ९३७) च तेयेव दिट्ठासवेन सह चतुधा आगता. निब्बेधिकपरियायेन ‘‘अत्थि, भिक्खवे, आसवा निरयगामिनिया, अत्थि आसवा तिरच्छानयोनिगामिनिया, अत्थि आसवा पेत्तिविसयगामिनिया, अत्थि आसवा मनुस्सलोकगामिनिया, अत्थि आसवा देवलोकगामिनिया’’ति (अ. नि. ६.६३) पञ्चधा आगता. कम्ममेव चेत्थ आसवाति वुत्तं. छक्कनिपाते ‘‘अत्थि, भिक्खवे, आसवा संवरापहातब्बा’’तिआदिना (अ. नि. ६.५८) नयेन छधा आगता. सब्बासवपरियाये (म. नि. १.१४ आदयो) तेयेव दस्सनेन पहातब्बेहि सद्धिं सत्तधा आगता. इध पन अभिधम्मनयेन चत्तारो आसवा अधिप्पेताति वेदितब्बा.
खयायाति एत्थ पन आसवानं सरसभेदोपि खीणाकारोपि मग्गफलनिब्बानानिपि ‘‘आसवक्खयो’’ति वुच्चति. ‘‘यो आसवानं खयो वयो भेदो परिभेदो अनिच्चता अन्तरधान’’न्ति एत्थ हि आसवानं सरसभेदो ‘‘आसवक्खयो’’ति वुत्तो. ‘‘जानतो अहं, भिक्खवे, पस्सतो आसवानं खयं वदामी’’ति (म. नि. १.१५; सं. नि. २.२३; इतिवु. १०२) एत्थ आसवप्पहानं आसवानं अच्चन्तक्खयो असमुप्पादो खीणाकारो नत्थिभावो ‘‘आसवक्खयो’’ति वुत्तो.
‘‘सेखस्स सिक्खमानस्स, उजुमग्गानुसारिनो;
खयस्मिं पठमं ञाणं, ततो अञ्ञा अनन्तरा’’ति. (इतिवु. ६२) –
एत्थ मग्गो ‘‘आसवक्खयो’’ति वुत्तो. ‘‘आसवानं खया समणो होती’’ति (म. नि. १.४३८) एत्थ फलं.
‘‘परवज्जानुपस्सिस्स, निच्चं उज्झानसञ्ञिनो;
आसवा तस्स वड्ढन्ति, आरा सो आसवक्खया’’ति. (ध. प. २५३) –
एत्थ निब्बानं. इमस्मिं पन सुत्ते फलं सन्धाय ‘‘आसवानं खयाया’’ति आह, अरहत्तफलत्थायाति अत्थो.
इन्द्रियेसु गुत्तद्वारोति मनच्छट्ठेसु इन्द्रियेसु पिहितद्वारो. भोजने मत्तञ्ञूति भोजनस्मिं पमाणञ्ञू, पटिग्गहणपरिभोगपच्चवेक्खणमत्तं जानाति पजानातीति अत्थो. जागरियं अनुयुत्तोति रत्तिन्दिवं छ कोट्ठासे कत्वा पञ्चसु कोट्ठासेसु जागरणभावं अनुयुत्तो, जागरणेयेव युत्तप्पयुत्तोति अत्थो.
एवं मातिकं ठपेत्वा इदानि तमेव ठपितपटिपाटिया विभजन्तो कथञ्च, भिक्खवे, भिक्खूतिआदिमाह. तत्थ चक्खुना रूपं दिस्वातिआदीनं अत्थो विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. १.१५) वित्थारितो, तथा पटिसङ्खा योनिसो आहारं आहारेति नेव दवायातिआदीनं (विसुद्धि. १.१८). आवरणीयेहि धम्मेहीति पञ्चहि नीवरणेहि धम्मेहि. नीवरणानि हि चित्तं आवरित्वा तिट्ठन्ति, तस्मा आवरणीया धम्माति वुच्चन्ति. सीहसेय्यं कप्पेतीति सीहो विय सेय्यं कप्पेति. पादे पादं अच्चाधायाति वामपादं दक्खिणपादे अतिआधाय. समं ठपिते हि पादे जाणुकेन जाणुकं गोप्फकेन च गोप्फकं घटीयति, ततो वेदना उट्ठहन्ति. तस्मा तस्स दोसस्स परिवज्जनत्थं थोकं अतिक्कमित्वा एस पादं ठपेति. तेन वुत्तं – ‘‘पादे पादं अच्चाधाया’’ति.
सतो सम्पजानोति सतिया चेव सम्पजञ्ञेन च समन्नागतो. कथं पनेस निद्दायन्तो सतो सम्पजानो नाम होतीति? पुरिमप्पवत्तिवसेन. अयं हि चङ्कमे चङ्कमन्तो निद्दाय ओक्कमनभावं ञत्वा पवत्तमानं कम्मट्ठानं ठपेत्वा मञ्चे वा फलके वा निपन्नो निद्दं उपगन्त्वा पुन पबुज्झमानो कम्मट्ठानं ठितट्ठाने गण्हन्तोयेव पबुज्झति. तस्मा निद्दायन्तोपि सतो सम्पजानो नाम होति. अयं ताव मूलकम्मट्ठाने नयोव. परिग्गहकम्मट्ठानवसेनापि पनेस सतो सम्पजानो नाम होति. कथं? अयं हि चङ्कमन्तो निद्दाय ओक्कमनभावं ञत्वा पासाणफलके वा मञ्चे वा दक्खिणेन पस्सेन निपज्जित्वा पच्चवेक्खति – ‘‘अचेतनो कायो अचेतने मञ्चे पतिट्ठितो, अचेतनो मञ्चो अचेतनाय पथविया, अचेतना पथवी अचेतने उदके, अचेतनं उदकं अचेतने वाते, अचेतनो वातो अचेतने आकासे पतिट्ठितो. तत्थ आकासम्पि ‘अहं वातं उक्खिपित्वा ठित’न्ति न जानाति, वातोपि ‘अहं आकासे पतिट्ठितो’ति न जानाति. तथा वातो न जानाति. ‘अहं उदकं उक्खिपित्वा ठितो’ति…पे… मञ्चो न जानाति, ‘अहं कायं उक्खिपित्वा ठितो’ति, कायो न जानाति ‘अहं मञ्चे पतिट्ठितो’ति. न हि तेसं अञ्ञमञ्ञं आभोगो वा समन्नाहारो वा मनसिकारो वा चेतना वा पत्थना वा अत्थी’’ति. तस्स एवं पच्चवेक्खतो तं पच्चवेक्खणचित्तं भवङ्गे ओतरति. एवं निद्दायन्तोपि सतो सम्पजानो नाम होतीति.
उट्ठानसञ्ञं मनसिकरित्वाति ‘‘एत्तकं ठानं गते चन्दे वा तारकाय वा उट्ठहिस्सामी’’ति उट्ठानकालपरिच्छेदिकं सञ्ञं मनसिकरित्वा, चित्ते ठपेत्वाति अत्थो. एवं करित्वा सयितो हि यथापरिच्छिन्नेयेव काले उट्ठहति.
७. अत्तब्याबाधसुत्तवण्णना
१७. सत्तमे अत्तब्याबाधायाति अत्तदुक्खाय. परब्याबाधायाति परदुक्खाय. कायसुचरितन्तिआदीनि पुब्बभागे दसकुसलकम्मपथवसेन आगतानि, उपरि पन याव अरहत्ता अवारितानेव.
८. देवलोकसुत्तवण्णना
१८. अट्ठमे अट्टीयेय्याथाति अट्टा पीळिता भवेय्याथ. हरायेय्याथाति लज्जेय्याथ. जिगुच्छेय्याथाति गूथे विय तस्मिं वचने सञ्जातजिगुच्छा भवेय्याथ. इति किराति एत्थ इतीति पदसन्धिब्यञ्जनसिलिट्ठता, किराति अनुस्सवत्थे निपातो. दिब्बेन किर आयुना अट्टीयथाति एवमस्स सम्बन्धो वेदितब्बो. पगेव खो पनाति पठमतरंयेव.
९. पठमपापणिकसुत्तवण्णना
१९. नवमे पापणिकोति आपणिको, आपणं उग्घाटेत्वा भण्डविक्कायकस्स वाणिजस्सेतं अधिवचनं. अभब्बोति अभाजनभूतो. न सक्कच्चं कम्मन्तं अधिट्ठातीति यथा अधिट्ठितं सुअधिट्ठितं होति, एवं सयं अत्तपच्चक्खं करोन्तो नाधिट्ठाति. तत्थ पच्चूसकाले पदसद्देन उट्ठाय दीपं जालेत्वा भण्डं पसारेत्वा अनिसीदन्तो पुब्बण्हसमयं न सक्कच्चं कम्मन्तं अधिट्ठाति नाम. अयं हि यं चोरा रत्तिं भण्डं हरित्वा ‘‘इदं अम्हाकं हत्थतो विस्सज्जेस्सामा’’ति आपणं गन्त्वा अप्पेन अग्घेन देन्ति, यम्पि बहुवेरिनो मनुस्सा रत्तिं नगरे वसित्वा पातोव आपणं गन्त्वा भण्डं गण्हन्ति, यं वा पन जनपदं गन्तुकामा मनुस्सा पातोव आपणं गन्त्वा भण्डं किणन्ति, तप्पच्चयस्स लाभस्स अस्सामिको होति.
अञ्ञेसं भोजनवेलाय पन भुञ्जितुं आगन्त्वा पातोव भण्डं पटिसामेत्वा घरं गन्त्वा भुञ्जित्वा निद्दायित्वा सायं पुन आपणं आगच्छन्तो मज्झन्हिकसमयं न सक्कच्चं कम्मन्तं अधिट्ठाति नाम. सो हि यं चोरा पातोव विस्सज्जेतुं न सम्पापुणिंसु, दिवाकाले पन परेसं असञ्चारक्खणे आपणं गन्त्वा अप्पग्घेन देन्ति, यञ्च भोजनवेलाय पुञ्ञवन्तो इस्सरा ‘‘आपणतो इदञ्चिदञ्च लद्धुं वट्टती’’ति पहिणित्वा आहरापेन्ति, तप्पच्चयस्स लाभस्स अस्सामिको होति.
याव यामभेरिनिक्खमना पन अन्तोआपणे दीपं जालापेत्वा अनिसीदन्तो सायन्हसमयं न सक्कच्चं कम्मन्तं अधिट्ठाति नाम. सो हि यं चोरा पातोपि दिवापि विस्सज्जेतुं न सम्पापुणिंसु, सायं पन आपणं गन्त्वा अप्पग्घेन देन्ति, तप्पच्चयस्स लाभस्स अस्सामिको होति.
न सक्कच्चं समाधिनिमित्तं अधिट्ठातीति सक्कच्चकिरियाय समाधिं न समापज्जति. एत्थ च पातोव चेतियङ्गणबोधियङ्गणेसु वत्तं कत्वा सेनासनं पविसित्वा याव भिक्खाचारवेला, ताव समापत्तिं अप्पेत्वा अनिसीदन्तो पुब्बण्हसमयं न सक्कच्चं समाधिनिमित्तं अधिट्ठाति नाम. पच्छाभत्तं पन पिण्डपातपटिक्कन्तो रत्तिट्ठानदिवाट्ठानं पविसित्वा याव सायन्हसमया समापत्तिं अप्पेत्वा अनिसीदन्तो मज्झन्हिकसमयं न सक्कच्चं समाधिनिमित्तं अधिट्ठाति नाम. सायं पन चेतियं वन्दित्वा थेरूपट्ठानं कत्वा सेनासनं पविसित्वा पठमयामं समापत्तिं समापज्जित्वा अनिसीदन्तो सायन्हसमयं न सक्कच्चं समाधिनिमित्तं अधिट्ठाति नाम. सुक्कपक्खो वुत्तपटिपक्खनयेनेव वेदितब्बो. अपिचेत्थ ‘‘समापत्तिं अप्पेत्वा’’ति वुत्तट्ठाने समापत्तिया असति विपस्सनापि वट्टति, समाधिनिमित्तन्ति च समाधिआरम्मणम्पि वट्टतियेव. वुत्तम्पि चेतं – ‘‘समाधिपि समाधिनिमित्तं, समाधारम्मणम्पि समाधिनिमित्त’’न्ति.
१०. दुतियपापणिकसुत्तवण्णना
२०. दसमे चक्खुमाति पञ्ञाचक्खुना चक्खुमा होति. विधुरोति विसिट्ठधुरो उत्तमधुरो ञाणसम्पयुत्तेन वीरियेन समन्नागतो. निस्सयसम्पन्नोति अवस्सयसम्पन्नो पतिट्ठानसम्पन्नो. पणियन्ति विक्कायिकभण्डं. एत्तकं मूलं भविस्सति एत्तको उदयोति तस्मिं ‘‘एवं कीतं एवं विक्कायमान’’न्ति वुत्तपणिये येन कयेन तं कीतं, तं कयसङ्खातं मूलं एत्तकं भविस्सति. यो च तस्मिं विक्कयमाने विक्कयो, तस्मिं विक्कये एत्तको उदयो भविस्सति, एत्तिका वड्ढीति अत्थो.
कुसलो होति पणियं केतुञ्च विक्केतुञ्चाति सुलभट्ठानं गन्त्वा किणन्तो दुल्लभट्ठानं गन्त्वा विक्किणन्तो च एत्थ कुसलो नाम होति, दसगुणम्पि वीसतिगुणम्पि लाभं लभति.
अड्ढाति इस्सरा बहुना निक्खित्तधनेन समन्नागता. महद्धनाति वळञ्जनकवसेन महद्धना. महाभोगाति उपभोगपरिभोगभण्डेन महाभोगा. पटिबलोति कायबलेन चेव ञाणबलेन च समन्नागतत्ता समत्थो. अम्हाकञ्च कालेन कालं अनुप्पदातुन्ति अम्हाकञ्च गहितधनमूलिकं वड्ढिं कालेन कालं अनुप्पदातुं. निपतन्तीति निमन्तेन्ति. निपातेन्तीतिपि पाठो, अयमेव अत्थो.
कुसलानं धम्मानं उपसम्पदायाति कुसलधम्मानं सम्पादनत्थाय पटिलाभत्थाय. थामवाति ञाणथामेन समन्नागतो. दळ्हपरक्कमोति थिरेन ञाणपरक्कमेन समन्नागतो. अनिक्खित्तधुरोति ‘‘अग्गमग्गं अपापुणित्वा इमं वीरियधुरं न ठपेस्सामी’’ति एवं अट्ठपितधुरो.
बहुस्सुताति एकनिकायादिवसेन बहु बुद्धवचनं सुतं एतेसन्ति बहुस्सुता. आगतागमाति एको निकायो एको आगमो नाम, द्वे निकाया द्वे आगमा नाम, पञ्च निकाया पञ्च आगमा नाम, एतेसु आगमेसु येसं एकोपि आगमो आगतो पगुणो पवत्तितो, ते आगतागमा नाम. धम्मधराति सुत्तन्तपिटकधरा. विनयधराति विनयपिटकधरा. मातिकाधराति द्वेमातिकाधरा. परिपुच्छतीति अत्थानत्थं कारणाकारणं पुच्छति. परिपञ्हतीति ‘‘इमं नाम पुच्छिस्सामी’’ति अञ्ञाति तुलेति परिग्गण्हाति. सेसमेत्थ उत्तानत्थमेव.
इमस्मिं पन सुत्ते पठमं पञ्ञा आगता, पच्छा वीरियञ्च कल्याणमित्तसेवना च. तत्थ पठमं अरहत्तं पत्वा पच्छा वीरियं कत्वा कल्याणमित्ता सेवितब्बाति न एवं अत्थो दट्ठब्बो, देसनाय नाम हेट्ठिमेन वा परिच्छेदो होति उपरिमेन वा द्वीहिपि वा कोटीहि. इध पन उपरिमेन परिच्छेदो वेदितब्बो. तस्मा कथेन्तेन पठमं कल्याणमित्तउपनिस्सयं दस्सेत्वा मज्झे वीरियं दस्सेत्वा पच्छा अरहत्तं कथेतब्बन्ति.
रथकारवग्गो दुतियो.
३. पुग्गलवग्गो
१. समिद्धसुत्तवण्णना
२१. ततियस्स पठमे झानफस्सं पठमं फुसति, पच्छा निरोधं निब्बानं सच्छिकरोतीति कायसक्खि. दिट्ठन्तं पत्तोति दिट्ठिप्पत्तो. सद्दहन्तो विमुत्तोति सद्धाविमुत्तो. खमतीति रुच्चति. अभिक्कन्ततरोति अतिसुन्दरतरो. पणीततरोति अतिपणीततरो. सद्धिन्द्रियं अधिमत्तं होतीति समिद्धत्थेरस्स किर अरहत्तमग्गक्खणे सद्धिन्द्रियं धुरं अहोसि, सेसानि चत्तारि सहजातिन्द्रियानि तस्सेव परिवारानि अहेसुं. इति थेरो अत्तना पटिविद्धमग्गं कथेन्तो एवमाह. महाकोट्ठिकत्थेरस्स पन अरहत्तमग्गक्खणे समाधिन्द्रियं धुरं अहोसि, सेसानि चत्तारि इन्द्रियानि तस्सेव परिवारानि अहेसुं. तस्मा सोपि समाधिन्द्रियं अधिमत्तन्ति कथेन्तो अत्तना पटिविद्धमग्गमेव कथेसि. सारिपुत्तत्थेरस्स पन अरहत्तमग्गक्खणे पञ्ञिन्द्रियं धुरं अहोसि. सेसानि चत्तारि इन्द्रियानि तस्सेव परिवारानि अहेसुं. तस्मा सोपि पञ्ञिन्द्रियं अधिमत्तन्ति कथेन्तो अत्तना पटिविद्धमग्गमेव कथेसि.
न ख्वेत्थाति न खो एत्थ. एकंसेन ब्याकातुन्ति एकन्तेन ब्याकरितुं. अरहत्ताय पटिपन्नोति अरहत्तमग्गसमङ्गिं दस्सेति. एवमेतस्मिं सुत्ते तीहिपि थेरेहि अत्तना पटिविद्धमग्गोव कथितो, सम्मासम्बुद्धो पन भुम्मन्तरेनेव कथेसि.
२. गिलानसुत्तवण्णना
२२. दुतिये सप्पायानीति हितानि वुद्धिकरानि. पतिरूपन्ति अनुच्छविकं. नेव वुट्ठाति तम्हा आबाधाति इमिना अतेकिच्छेन वातापमारादिना रोगेन समन्नागतो निट्ठापत्तगिलानो कथितो. वुट्ठाति तम्हा आबाधाति इमिना खिपितककच्छुतिणपुप्फकजरादिभेदो अप्पमत्तआबाधो कथितो. लभन्तो सप्पायानि भोजनानि नो अलभन्तोति इमिना पन येसं पटिजग्गनेन फासुकं होति, सब्बेपि ते आबाधा कथिता. एत्थ च पतिरूपो उपट्ठाको नाम गिलानुपट्ठाकअङ्गेहि समन्नागतो पण्डितो दक्खो अनलसो वेदितब्बो. गिलानुपट्ठाको अनुञ्ञातोति भिक्खुसङ्घेन दातब्बोति अनुञ्ञातो. तस्मिञ्हि गिलाने अत्तनो धम्मताय यापेतुं असक्कोन्ते भिक्खुसङ्घेन तस्स भिक्खुनो एको भिक्खु च सामणेरो च ‘‘इमं पटिजग्गथा’’ति अपलोकेत्वा दातब्बा. याव पन ते तं पटिजग्गन्ति, ताव गिलानस्स च तेसञ्च द्विन्नं येनत्थो, सब्बं भिक्खुसङ्घस्सेव भारो.
अञ्ञेपि गिलाना उपट्ठातब्बाति इतरेपि द्वे गिलाना उपट्ठापेतब्बा. किं कारणा? योपि हि निट्ठपत्तगिलानो, सो अनुपट्ठियमानो ‘‘सचे मं पटिजग्गेय्युं, फासुकं मे भवेय्य. न खो पन मं पटिजग्गन्ती’’ति मनोपदोसं कत्वा अपाये निब्बत्तेय्य. पटिजग्गियमानस्स पनस्स एवं होति ‘‘भिक्खुसङ्घेन यं कातब्बं, तं कतं. मय्हं पन कम्मविपाको ईदिसो’’ति. सो भिक्खुसङ्घे मेत्तं पच्चुपट्ठापेत्वा सग्गे निब्बत्तिस्सति. यो पन अप्पमत्तकेन ब्याधिना समन्नागतो लभन्तोपि अलभन्तोपि वुट्ठातियेव, तस्स विनापि भेसज्जेन वूपसमनब्याधि भेसज्जे कते खिप्पतरं वूपसम्मति. सो ततो बुद्धवचनं वा उग्गण्हितुं सक्खिस्सति, समणधम्मं वा कातुं सक्खिस्सति. इमिना कारणेन ‘‘अञ्ञेपि गिलाना उपट्ठातब्बा’’ति वुत्तं.
नेव ओक्कमतीति नेव पविसति. नियामं कुसलेसु धम्मेसु सम्मत्तन्ति कुसलेसु धम्मेसु मग्गनियामसङ्खातं सम्मत्तं. इमिना पदपरमो पुग्गलो कथितो. दुतियवारेन उग्घटितञ्ञू गहितो सासने नालकत्थेरसदिसो बुद्धन्तरे एकवारं पच्चेकबुद्धानं सन्तिके ओवादं लभित्वा पटिविद्धपच्चेकबोधिञाणो च. ततियवारेन विपञ्चितञ्ञू पुग्गलो कथितो, नेय्यो पन तन्निस्सितोव होति.
धम्मदेसना अनुञ्ञाताति मासस्स अट्ठ वारे धम्मकथा अनुञ्ञाता. अञ्ञेसम्पि धम्मो देसेतब्बोति इतरेसम्पि धम्मो कथेतब्बो. किं कारणा? पदपरमस्स हि इमस्मिं अत्तभावे धम्मं पटिविज्झितुं असक्कोन्तस्सापि अनागते पच्चयो भविस्सति. यो पन तथागतस्स रूपदस्सनं लभन्तोपि अलभन्तोपि धम्मविनयञ्च सवनाय लभन्तोपि अलभन्तोपि धम्मं अभिसमेति, सो अलभन्तो ताव अभिसमेति. लभन्तो पन खिप्पमेव अभिसमेस्सतीति इमिना कारणेन तेसं धम्मो देसेतब्बो. ततियस्स पन पुनप्पुनं देसेतब्बोव.
३. सङ्खारसुत्तवण्णना
२३. ततिये सब्याबज्झन्ति सदुक्खं. कायसङ्खारन्ति कायद्वारे चेतनारासिं. अभिसङ्खरोतीति आयूहति रासिं करोति पिण्डं करोति. वचीमनोद्वारेसुपि एसेव नयो. सब्याबज्झं लोकन्ति सदुक्खं लोकं. सब्याबज्झा फस्सा फुसन्तीति सदुक्खा विपाकफस्सा फुसन्ति. सब्याबज्झं वेदनं वेदियतीति सदुक्खं विपाकवेदनं वेदियति, साबाधं निरस्सादन्ति अत्थो. सेय्यथापि सत्ता नेरयिकाति यथा निरये निब्बत्तसत्ता एकन्तदुक्खं वेदनं वेदियन्ति, एवं वेदियतीति अत्थो. किं पन तत्थ उपेक्खावेदना नत्थीति? अत्थि, दुक्खवेदनाय पन बलवभावेन सा अब्बोहारिकट्ठाने ठिता. इति निरयोव निरयस्स उपमं कत्वा आहटो. तत्र पटिभागउपमा नाम किर एसा.
सेय्यथापि देवा सुभकिण्हाति इधापि देवलोकोव देवलोकस्स उपमं कत्वा आहटो. यस्मा पन हेट्ठिमेसु ब्रह्मलोकेसु सप्पीतिकज्झानविपाको वत्तति, सुभकिण्हेसु निप्पीतिको एकन्तसुखोव, तस्मा ते अग्गहेत्वा सुभकिण्हाव कथिता. इति अयम्पि तत्र पटिभागउपमा नामाति वेदितब्बा.
वोकिण्णसुखदुक्खन्ति वोमिस्सकसुखदुक्खं. सेय्यथापि मनुस्साति मनुस्सानं हि कालेन सुखं होति, कालेन दुक्खं. एकच्चे च देवाति कामावचरदेवा. तेसम्पि कालेन सुखं होति, कालेन दुक्खं. तेसं हि हीनतरानं महेसक्खतरा देवता दिस्वा आसना वुट्ठातब्बं होति, मग्गा उक्कमितब्बं, पारुतवत्थं अपनेतब्बं, अञ्जलिकम्मं कातब्बन्ति तं सब्बम्पि दुक्खं नाम होति. एकच्चे च विनिपातिकाति वेमानिकपेता. ते हि कालेन सम्पत्तिं अनुभवन्ति कालेन कम्मन्ति वोकिण्णसुखदुक्खाव होन्ति. इति इमस्मिं सुत्ते तीणि सुचरितानि लोकियलोकुत्तरमिस्सकानि कथितानीति वेदितब्बानि.
४. बहुकारसुत्तवण्णना
२४. चतुत्थे तयोमे, भिक्खवे, पुग्गलाति तयो आचरियपुग्गला. पुग्गलस्स बहुकाराति अन्तेवासिकपुग्गलस्स बहूपकारा. बुद्धन्ति सब्बञ्ञुबुद्धं. सरणं गतो होतीति अवस्सयं गतो होति. धम्मन्ति सतन्तिकं नवलोकुत्तरधम्मं. सङ्घन्ति अट्ठअरियपुग्गलसमूहं. इदञ्च पन सरणगमनं अग्गहितसरणपुब्बस्स अकताभिनिवेसस्स वसेन वुत्तं. इति इमस्मिं सुत्ते सरणदायको सोतापत्तिमग्गसम्पापको अरहत्तमग्गसम्पापकोति तयो आचरिया बहुकाराति आगता, पब्बज्जादायको बुद्धवचनदायको कम्मवाचाचरियो सकदागामिमग्गसम्पापको अनागामिमग्गसम्पापकोति इमे आचरिया न आगता, किं एते न बहुकाराति? नो, न बहुकारा. अयं पन देसना दुविधेन परिच्छिन्ना. तस्मा सब्बेपेते बहुकारा. तेसु सरणगमनस्मिंयेव अकताभिनिवेसो वट्टति, चतुपारिसुद्धिसीलकसिणपरिकम्मविपस्सनाञाणानि पन पठममग्गसन्निस्सितानि होन्ति, उपरि द्वे मग्गा च फलानि च अरहत्तमग्गसन्निस्सितानीति वेदितब्बानि.
इमिना पुग्गलेनाति इमिना अन्तेवासिकपुग्गलेन. न सुप्पतिकारं वदामीति पतिकारं कातुं न सुकरन्ति वदामि. अभिवादनादीसु अनेकसतवारं अनेकसहस्सवारम्पि हि पञ्चपतिट्ठितेन निपतित्वा वन्दन्तो आसना वुट्ठाय पच्चुग्गच्छन्तो दिट्ठदिट्ठक्खणे अञ्जलिं पग्गण्हन्तो अनुच्छविकं सामीचिकम्मं करोन्तो दिवसे दिवसे चीवरसतं चीवरसहस्सं पिण्डपातसतं पिण्डपातसहस्सं ददमानो चक्कवाळपरियन्तेन सब्बरतनमयं आवासं करोन्तो सप्पिनवनीतादिनानप्पकारं भेसज्जं अनुप्पदज्जमानो नेव सक्कोति आचरियेन कतस्स पतिकारं नाम कातुन्ति एवमत्थो वेदितब्बो.
५. वजिरूपमसुत्तवण्णना
२५. पञ्चमे अरुकूपमचित्तोति पुराणवणसदिसचित्तो. विज्जूपमचित्तोति इत्तरकालोभासनेन विज्जुसदिसचित्तो. वजिरूपमचित्तोति किलेसानं मूलघातकरणसमत्थताय वजिरेन सदिसचित्तो. अभिसज्जतीति लग्गति. कुप्पतीति कोपवसेन कुप्पति. ब्यापज्जतीति पकतिभावं पजहति, पूतिको होति. पतित्थीयतीति थिनभावं थद्धभावं आपज्जति. कोपन्ति दुब्बलकोधं. दोसन्ति दुस्सनवसेन ततो बलवतरं. अप्पच्चयन्ति अतुट्ठाकारं दोमनस्सं. दुट्ठारुकोति पुराणवणो. कट्ठेनाति दण्डककोटिया. कठलेनाति कपालेन. आसवं देतीति अपरापरं सवति. पुराणवणो हि अत्तनो धम्मतायेव पुब्बं लोहितं यूसन्ति इमानि तीणि सवति, घट्टितो पन तानि अधिकतरं सवति.
एवमेव खोति एत्थ इदं ओपम्मसंसन्दनं – दुट्ठारुको विय हि कोधनपुग्गलो, तस्स अत्तनो धम्मताय सवनं विय कोधनस्सपि अत्तनो धम्मताय उद्धुमातस्स विय चण्डिकतस्स चरणं, कट्ठेन वा कठलाय वा घट्टनं विय अप्पमत्तं वचनं, भिय्योसोमत्ताय सवनं विय ‘‘मादिसं नाम एस एवं वदती’’ति भिय्योसोमत्ताय उद्धुमायनभावो दट्ठब्बो.
रत्तन्धकारतिमिसायन्ति रत्तिं चक्खुविञ्ञाणुप्पत्तिनिवारणेन अन्धभावकरणे बहलतमे. विज्जन्तरिकायाति विज्जुप्पत्तिक्खणे. इधापि इदं ओपम्मसंसन्दनं – चक्खुमा पुरिसो विय हि योगावचरो दट्ठब्बो, अन्धकारं विय सोतापत्तिमग्गवज्झा किलेसा, विज्जुसञ्चरणं विय सोतापत्तिमग्गञाणस्स उप्पत्तिकालो, विज्जन्तरिकाय चक्खुमतो पुरिसस्स समन्ता रूपदस्सनं विय सोतापत्तिमग्गक्खणे निब्बानदस्सनं, पुन अन्धकारावत्थरणं विय सकदागामिमग्गवज्झा किलेसा, पुन विज्जुसञ्चरणं विय सकदागामिमग्गञाणस्स उप्पादो, विज्जन्तरिकाय चक्खुमतो पुरिसस्स समन्ता रूपदस्सनं विय सकदागामिमग्गक्खणे निब्बानदस्सनं, पुन अन्धकारावत्थरणं विय अनागामिमग्गवज्झा किलेसा, पुन विज्जुसञ्चरणं विय अनागामिमग्गञाणस्स उप्पादो, विज्जन्तरिकाय चक्खुमतो पुरिसस्स समन्ता रूपदस्सनं विय अनागामिमग्गक्खणे निब्बानदस्सनं वेदितब्बं.
वजिरूपमचित्ततायपि इदं ओपम्मसंसन्दनं – वजिरं विय हि अरहत्तमग्गञाणं दट्ठब्बं, मणिगण्ठिपासाणगण्ठि विय अरहत्तमग्गवज्झा किलेसा, वजिरस्स मणिगण्ठिम्पि वा पासाणगण्ठिम्पि वा विनिविज्झित्वा अगमनभावस्स नत्थिता विय अरहत्तमग्गञाणेन अच्छेज्जानं किलेसानं नत्थिभावो, वजिरेन निब्बिद्धवेधस्स पुन अपतिपूरणं विय अरहत्तमग्गेन छिन्नानं किलेसानं पुन अनुप्पादो दट्ठब्बोति.
६. सेवितब्बसुत्तवण्णना
२६. छट्ठे सेवितब्बोति उपसङ्कमितब्बो. भजितब्बोति अल्लीयितब्बो. पयिरुपासितब्बोति सन्तिके निसीदनवसेन पुनप्पुनं उपासितब्बो. सक्कत्वा गरुं कत्वाति सक्कारञ्चेव गरुकारञ्च कत्वा. हीनो होति सीलेनातिआदीसु उपादायुपादाय हीनता वेदितब्बा. तत्थ यो हि पञ्च सीलानि रक्खति, सो दस सीलानि रक्खन्तेन न सेवितब्बो. यो दस सीलानि रक्खति, सो चतुपारिसुद्धिसीलं रक्खन्तेन न सेवितब्बो. अञ्ञत्र अनुद्दया अञ्ञत्र अनुकम्पाति ठपेत्वा अनुद्दयञ्च अनुकम्पञ्च. अत्तनो अत्थायेव हि एवरूपो पुग्गलो न सेवितब्बो, अनुद्दयानुकम्पावसेन पन तं उपसङ्कमितुं वट्टति.
सीलसामञ्ञगतानं सतन्ति सीलेन समानभावं गतानं सन्तानं. सीलकथा च नो भविस्सतीति एवं समानसीलानं अम्हाकं सीलमेव आरब्भ कथा भविस्सति. सा च नो पवत्तिनी भविस्सतीति सा च अम्हाकं कथा दिवसम्पि कथेन्तानं पवत्तिस्सति न पटिहञ्ञिस्सति. सा च नो फासु भविस्सतीति सा च दिवसम्पि पवत्तमाना सीलकथा अम्हाकं फासुविहारो सुखविहारो भविस्सति. समाधिपञ्ञाकथासुपि एसेव नयो.
सीलक्खन्धन्ति सीलरासिं. तत्थ तत्थ पञ्ञाय अनुग्गहेस्सामीति एत्थ सीलस्स असप्पाये अनुपकारधम्मे वज्जेत्वा सप्पाये उपकारधम्मे सेवन्तो तस्मिं तस्मिं ठाने सीलक्खन्धं पञ्ञाय अनुग्गण्हाति नाम. समाधिपञ्ञाक्खन्धेसुपि एसेव नयो. निहीयतीति अत्तनो हीनतरं पुग्गलं सेवन्तो खारपरिस्सावने आसित्तउदकं विय सततं समितं हायति परिहायति. तुल्यसेवीति अत्तना समानसेवी. सेट्ठमुपनमन्ति सेट्ठं पुग्गलं ओणमन्तो. उदेति खिप्पन्ति खिप्पमेव वड्ढति. तस्मा अत्तनो उत्तरिं भजेथाति यस्मा सेट्ठं पुग्गलं उपनमन्तो उदेति खिप्पं, तस्मा अत्तनो उत्तरितरं विसिट्ठतरं भजेथ.
७. जिगुच्छितब्बसुत्तवण्णना
२७. सत्तमे जिगुच्छितब्बोति गूथं विय जिगुच्छितब्बो. अथ खो नन्ति अथ खो अस्स. कित्तिसद्दोति कथासद्दो. एवमेव खोति एत्थ गूथकूपो विय दुस्सील्यं दट्ठब्बं. गूथकूपे पतित्वा ठितो धम्मनिअहि विय दुस्सीलपुग्गलो. गूथकूपतो उद्धरियमानेन तेन अहिना पुरिसस्स सरीरं आरुळ्हेनापि अदट्ठभावो विय दुस्सीलं सेवमानस्सापि तस्स किरियाय अकरणभावो. सरीरं गूथेन मक्खेत्वा अहिना गतकालो विय दुस्सीलं सेवमानस्स पापकित्तिसद्दअब्भुग्गमनकालो वेदितब्बो.
तिन्दुकालातन्ति तिन्दुकरुक्खअलातं. भिय्योसोमत्ताय चिच्चिटायतीति तं हि झायमानं पकतियापि पपटिकायो मुञ्चन्तं चिच्चिटाति ‘‘चिटिचिटा’’ति सद्दं करोति, घट्टितं पन अधिमत्तं करोतीति अत्थो. एवमेव खोति एवमेवं कोधनो अत्तनो धम्मतायपि उद्धतो चण्डिकतो हुत्वा चरति, अप्पमत्तकं पन वचनं सुतकाले ‘‘मादिसं नाम एवं वदति एवं वदती’’ति अतिरेकतरं उद्धतो चण्डिकतो हुत्वा चरति. गूथकूपोति गूथपुण्णकूपो, गूथरासियेव वा. ओपम्मसंसन्दनं पनेत्थ पुरिमनयेनेव वेदितब्बं. तस्मा एवरूपो पुग्गलो अज्झुपेक्खितब्बो न सेवितब्बोति यस्मा कोधनो अतिसेवियमानो अतिउपसङ्कमियमानोपि कुज्झतियेव, ‘‘किं इमिना’’ति पटिक्कमन्तेपि कुज्झतियेव. तस्मा पलालग्गि विय अज्झुपेक्खितब्बो न सेवितब्बो न भजितब्बो. किं वुत्तं होति? यो हि पलालग्गिं अतिउपसङ्कमित्वा तप्पति, तस्स सरीरं झायति. यो अतिपटिक्कमित्वा तप्पति, तस्स सीतं न वूपसम्मति. अनुपसङ्कमित्वा अपटिक्कमित्वा पन मज्झत्तभावेन तप्पन्तस्स सीतं वूपसम्मति, तस्मा पलालग्गि विय कोधनो पुग्गलो मज्झत्तभावेन अज्झुपेक्खितब्बो, न सेवितब्बो न भजितब्बो न पयिरुपासितब्बो.
कल्याणमित्तोति सुचिमित्तो. कल्याणसहायोति सुचिसहायो. सहाया नाम सहगामिनो सद्धिंचरा. कल्याणसम्पवङ्कोति कल्याणेसु सुचिपुग्गलेसु सम्पवङ्को, तन्निन्नतप्पोणतप्पब्भारमानसोति अत्थो.
८. गूथभाणीसुत्तवण्णना
२८. अट्ठमे गूथभाणीति यो गूथं विय दुग्गन्धकथं कथेति. पुप्फभाणीति यो पुप्फानि विय सुगन्धकथं कथेति. मधुभाणीति यो मधु विय मधुरकथं कथेति. सभग्गतोति सभाय ठितो. परिसग्गतोति गामपरिसाय ठितो. ञातिमज्झगतोति ञातीनं मज्झे ठितो. पूगमज्झगतोति सेणीनं मज्झे ठितो. राजकुलमज्झगतोति राजकुलस्स मज्झे महाविनिच्छये ठितो. अभिनीतोति पुच्छनत्थायानीतो. सक्खिपुट्ठोति सक्खिं कत्वा पुच्छितो. एहम्भो पुरिसाति आलपनमेतं. अत्तहेतु वा परहेतु वाति अत्तनो वा परस्स वा हत्थपादादिहेतु वा धनहेतु वा. आमिसकिञ्चिक्खहेतु वाति एत्थ आमिसन्ति लञ्जो अधिप्पेतो. किञ्चिक्खन्ति यं वा तं वा अप्पमत्तकं अन्तमसो तित्तिरियवट्टकसप्पिपिण्डनवनीतपिण्डादिमत्तकस्स लञ्जस्स हेतूति अत्थो. सम्पजानमुसा भासिता होतीति जानन्तोयेव मुसावादं कत्ता होति.
नेलाति एलं वुच्चति दोसो, नास्स एलन्ति नेला, निद्दोसाति अत्थो. ‘‘नेलङ्गो सेतपच्छादो’’ति (उदा. ६५) एत्थ वुत्तसीलं विय. कण्णसुखाति ब्यञ्जनमधुरताय कण्णानं सुखा, सूचिविज्झनं विय कण्णसूलं न जनेति. अत्थमधुरताय सकलसरीरे कोपं अजनेत्वा पेमं जनेतीति पेमनीया. हदयं गच्छति अप्पटिहञ्ञमाना सुखेन चित्तं पविसतीति हदयङ्गमा. गुणपरिपुण्णताय पुरे भवाति पोरी. पुरे संवड्ढनारी विय सुकुमारातिपि पोरी. पुरस्स एसातिपि पोरी. पुरस्स एसाति नगरवासीनं कथाति अत्थो. नगरवासिनो हि युत्तकथा होन्ति, पितिमत्तं पिताति, मातिमत्तं माताति, भातिमत्तं भाताति वदन्ति. एवरूपी कथा बहुनो जनस्स कन्ता होतीति बहुजनकन्ता. कन्तभावेनेव बहुनो जनस्स मनापा चित्तवुद्धिकराति बहुजनमनापा.
९. अन्धसुत्तवण्णना
२९. नवमे चक्खु न होतीति पञ्ञाचक्खु न होति. फातिं करेय्याति फीतं वड्ढितं करेय्य. सावज्जानवज्जेति सदोसनिद्दोसे. हीनप्पणीतेति अधमुत्तमे. कण्हसुक्कसप्पटिभागेति कण्हसुक्कायेव अञ्ञमञ्ञं पटिबाहनतो पटिपक्खवसेन सप्पटिभागाति वुच्चन्ति. अयं पनेत्थ सङ्खेपो – कुसले धम्मे ‘‘कुसला धम्मा’’ति जानेय्य, अकुसले धम्मे ‘‘अकुसला धम्मा’’ति जानेय्य. सावज्जादीसुपि एसेव नयो. कण्हसुक्कसप्पटिभागेसु पन कण्हधम्मे ‘‘सुक्कसप्पटिभागा’’ति जानेय्य, सुक्कधम्मे ‘‘कण्हसप्पटिभागा’’ति येन पञ्ञाचक्खुना जानेय्य, तथारूपम्पिस्स चक्खु न होतीति. इमिना नयेन सेसवारेसुपि अत्थो वेदितब्बो.
न चेव भोगा तथारूपाति तथाजातिका भोगापिस्स न होन्ति. न च पुञ्ञानि कुब्बतीति पुञ्ञानि च न करोति. एत्तावता भोगुप्पादनचक्खुनो च पुञ्ञकरणचक्खुनो च अभावो वुत्तो. उभयत्थ कलिग्गाहोति इधलोके च परलोके चाति उभयस्मिम्पि अपरद्धग्गाहो, पराजयग्गाहो होतीति अत्थो. अथ वा उभयत्थ कलिग्गाहोति उभयेसम्पि दिट्ठधम्मिकसम्परायिकानं अत्थानं कलिग्गाहो, पराजयग्गाहोति अत्थो. धम्माधम्मेनाति दसकुसलकम्मपथधम्मेनपि दसअकुसलकम्मपथअधम्मेनपि. सठोति केराटिको. भोगानि परियेसतीति भोगे गवेसति. थेय्येन कूटकम्मेन, मुसावादेन चूभयन्ति थेय्यादीसु उभयेन परियेसतीति अत्थो. कथं? थेय्येन कूटकम्मेन च परियेसति, थेय्येन मुसावादेन च परियेसति, कूटकम्मेन मुसावादेन च परियेसति. सङ्घातुन्ति सङ्घरितुं. धम्मलद्धेहीति दसकुसलकम्मपथधम्मं अकोपेत्वा लद्धेहि. उट्ठानाधिगतन्ति वीरियेन अधिगतं. अब्यग्घमानसोति निब्बिचिकिच्छचित्तो. भद्दकं ठानन्ति सेट्ठं देवट्ठानं. न सोचतीति यस्मिं ठाने अन्तोसोकेन न सोचति.
१०. अवकुज्जसुत्तवण्णना
३०. दसमे अवकुज्जपञ्ञोति अधोमुखपञ्ञो. उच्छङ्गपञ्ञोति उच्छङ्गसदिसपञ्ञो. पुथुपञ्ञोति वित्थारिकपञ्ञो. आदिकल्याणन्तिआदीसु आदीति पुब्बपट्ठपना. मज्झन्ति कथावेमज्झं. परियोसानन्ति सन्निट्ठानं. इतिस्स ते धम्मं कथेन्ता पुब्बपट्ठपनेपि कल्याणं भद्दकं अनवज्जमेव कत्वा कथेन्ति, वेमज्झेपि परियोसानेपि. एत्थ च अत्थि देसनाय आदिमज्झपरियोसानानि, अत्थि सासनस्स. तत्थ देसनाय ताव चतुप्पदिकगाथाय पठमपदं आदि, द्वे पदानि मज्झं, अवसानपदं परियोसानं. एकानुसन्धिकस्स सुत्तस्स निदानं आदि, अनुसन्धि मज्झं, इदमवोचाति अप्पना परियोसानं. अनेकानुसन्धिकस्स पठमो अनुसन्धि आदि, ततो परं एको वा अनेके वा मज्झं, पच्छिमो परियोसानं. अयं ताव देसनाय नयो. सासनस्स पन सीलं आदि, समाधि मज्झं, विपस्सना परियोसानं. समाधि वा आदि, विपस्सना मज्झं, मग्गो परियोसानं. विपस्सना वा आदि, मग्गो मज्झं, फलं परियोसानं. मग्गो वा आदि, फलं मज्झं, निब्बानं परियोसानं. द्वे द्वे वा कयिरमाने सीलसमाधयो आदि, विपस्सनामग्गा मज्झं, फलनिब्बानानि परियोसानं.
सात्थन्ति सात्थकं कत्वा देसेन्ति. सब्यञ्जनन्ति अक्खरपारिपूरिं कत्वा देसेन्ति. केवलपरिपुण्णन्ति सकलपरिपुण्णं अनूनं कत्वा देसेन्ति. परिसुद्धन्ति परिसुद्धं निज्जटं निग्गण्ठिं कत्वा देसेन्ति. ब्रह्मचरियं पकासेन्तीति एवं देसेन्ता च सेट्ठचरियभूतं सिक्खत्तयसङ्गहितं अरियं अट्ठङ्गिकं मग्गं पकासेन्ति. नेव आदिं मनसि करोतीति नेव पुब्बपट्ठपनं मनसि करोति.
कुम्भोति घटो. निकुज्जोति अधोमुखो ठपितो. एवमेव खोति एत्थ कुम्भो निकुज्जो विय अवकुज्जपञ्ञो पुग्गलो दट्ठब्बो, उदकासिञ्चनकालो विय धम्मदेसनाय लद्धकालो, उदकस्स विवट्टनकालो विय तस्मिं आसने निसिन्नस्स उग्गहेतुं असमत्थकालो, उदकस्स असण्ठानकालो विय वुट्ठहित्वा असल्लक्खणकालो वेदितब्बो.
आकिण्णानीति पक्खित्तानि. सतिसम्मोसाय पकिरेय्याति मुट्ठस्सतिताय विकिरेय्य. एवमेव खोति एत्थ उच्छङ्गो विय उच्छङ्गपञ्ञो पुग्गलो दट्ठब्बो, नानाखज्जकानि विय नानप्पकारं बुद्धवचनं, उच्छङ्गे नानाखज्जकानि खादन्तस्स निसिन्नकालो विय तस्मिं आसने निसिन्नस्स उग्गण्हनकालो, वुट्ठहन्तस्स सतिसम्मोसा पकिरणकालो विय तस्मा आसना वुट्ठाय गच्छन्तस्स असल्लक्खणकालो वेदितब्बो.
उक्कुज्जोति उपरिमुखो ठपितो. सण्ठातीति पतिट्ठहति. एवमेव खोति एत्थ उपरिमुखो ठपितो कुम्भो विय पुथुपञ्ञो पुग्गलो दट्ठब्बो, उदकस्स आसित्तकालो विय देसनाय लद्धकालो, उदकस्स सण्ठानकालो विय तत्थ निसिन्नस्स उग्गण्हनकालो, नो विवट्टनकालो विय वुट्ठाय गच्छन्तस्स सल्लक्खणकालो वेदितब्बो.
दुम्मेधोति निप्पञ्ञो. अविचक्खणोति संविदहनपञ्ञाय रहितो. गन्ताति गमनसीलो. सेय्यो एतेन वुच्चतीति एतस्मा पुग्गला उत्तरितरोति वुच्चति. धम्मानुधम्मप्पटिपन्नोति नवलोकुत्तरधम्मस्स अनुधम्मं सह सीलेन पुब्बभागपटिपदं पटिपन्नो. दुक्खस्साति वट्टदुक्खस्स. अन्तकरो सियाति कोटिकरो परिच्छेदकरो परिवटुमकरो भवेय्याति.
पुग्गलवग्गो ततियो.
४. देवदूतवग्गो
१. सब्रह्मकसुत्तवण्णना
३१. चतुत्थस्स पठमे अज्झागारेति सके घरे. पूजिता होन्तीति यं घरे अत्थि, तेन पटिजग्गिता गोपिता होन्ति. इति मातापितुपूजकानि कुलानि मातापितूहि सब्रह्मकानीति पकासेत्वा इदानि नेसं सपुब्बाचरियकादिभावं पकासेन्तो सपुब्बाचरियकानीतिआदिमाह. तत्थ ब्रह्मातिआदीनि तेसं ब्रह्मादिभावसाधनत्थं वुत्तानि. बहुकाराति पुत्तानं बहूपकारा. आपादकाति जीवितस्स आपादका. पुत्तकानं हि मातापितूहि जीवितं आपादितं पालितं घटितं अनुप्पबन्धेन पवत्तितं. पोसकाति हत्थपादे वड्ढेत्वा हदयलोहितं पायेत्वा पोसेतारो. इमस्स लोकस्स दस्सेतारोति पुत्तानं हि इमस्मिं लोके इट्ठानिट्ठारम्मणस्स दस्सनं नाम मातापितरो निस्साय जातन्ति इमस्स लोकस्स दस्सेतारो नाम.
ब्रह्माति मातापितरोति सेट्ठाधिवचनं. यथा ब्रह्मुनो चतस्सो भावना अविजहिता होन्ति मेत्ता करुणा मुदिता उपेक्खाति, एवमेव मातापितूनं पुत्तकेसु चतस्सो भावना अविजहिता होन्ति. ता तस्मिं तस्मिं काले वेदितब्बा – कुच्छिगतस्मिं हि दारके ‘‘कदा नु खो पुत्तकं अरोगं परिपुण्णङ्गपच्चङ्गं पस्सिस्सामा’’ति मातापितूनं मेत्तचित्तं उप्पज्जति. यदा पनेस मन्दो उत्तानसेय्यको ऊकाहि वा मङ्कुलादीहि पाणकेहि दट्ठो दुक्खसेय्याय वा पन पीळितो परोदति विरवति, तदास्स सद्दं सुत्वा मातापितूनं कारुञ्ञं उप्पज्जति, आधावित्वा विधावित्वा कीळनकाले पन लोभनीयवयस्मिं वा ठितकाले दारकं ओलोकेत्वा मातापितूनं चित्तं सप्पिमण्डे पक्खित्तसतविहतकप्पासपिचुपटलं विय मुदुकं होति आमोदितं पमोदितं, तदा तेसं मुदिता लब्भति. यदा पनेस पुत्तो दाराभरणं पच्चुपट्ठापेत्वा पाटियेक्कं अगारं अज्झावसति, तदा मातापितूनं ‘‘सक्कोति दानि नो पुत्तको अत्तनो धम्मताय यापेतु’’न्ति मज्झत्तभावो उप्पज्जति, तस्मिं काले उपेक्खा लब्भतीति इमिना कारणेन ‘‘ब्रह्माति मातापितरो’’ति वुत्तं.
पुब्बाचरियाति वुच्चरेति मातापितरो हि जातकालतो पट्ठाय ‘‘एवं निसीद, एवं तिट्ठ, एवं गच्छ, एवं सय, एवं खाद, एवं भुञ्ज, अयं ते, ताताति वत्तब्बो, अयं भातिकाति, अयं भगिनीति, इदं नाम कातुं वट्टति, इदं न वट्टति, असुकं नाम उपसङ्कमितुं वट्टति, असुकं न वट्टती’’ति गाहापेन्ति सिक्खापेन्ति. अथापरभागे अञ्ञे आचरिया हत्थिसिप्पअस्ससिप्परथसिप्पधनुसिप्पथरुसिप्पमुद्दागणनादीनि सिक्खापेन्ति. अञ्ञो सरणानि देति, अञ्ञो सीलेसु पतिट्ठापेति, अञ्ञो पब्बाजेति, अञ्ञो बुद्धवचनं उग्गण्हापेति, अञ्ञो उपसम्पादेति, अञ्ञो सोतापत्तिमग्गादीनि पापेति. इति सब्बेपि ते पच्छाचरिया नाम होन्ति, मातापितरो पन सब्बपठमा, तेनाह – ‘‘पुब्बाचरियाति वुच्चरे’’ति. तत्थ वुच्चरेति वुच्चन्ति कथियन्ति. आहुनेय्या च पुत्तानन्ति पुत्तानं आहुतं पाहुतं अभिसङ्खतं अन्नपानादिं अरहन्ति, अनुच्छविका तं पटिग्गहेतुं. तस्मा ‘‘आहुनेय्या च पुत्तान’’न्ति वुत्तं. पजाय अनुकम्पकाति परेसं पाणे अच्छिन्दित्वापि अत्तनो पजं पटिजग्गन्ति गोपायन्ति. तस्मा ‘‘पजाय अनुकम्पका’’ति वुत्तं.
नमस्सेय्याति नमो करेय्य. सक्करेय्याति सक्कारेन पटिमानेय्य. इदानि तं सक्कारं दस्सेन्तो ‘‘अन्नेना’’तिआदिमाह. तत्थ अन्नेनाति यागुभत्तखादनीयेन. पानेनाति अट्ठविधपानेन. वत्थेनाति निवासनपारुपनकेन वत्थेन. सयनेनाति मञ्चपीठानुप्पदानेन. उच्छादनेनाति दुग्गन्धं पटिविनोदेत्वा सुगन्धकरणुच्छादनेन. न्हापनेनाति सीते उण्होदकेन, उण्हे सीतोदकेन गत्तानि परिसिञ्चित्वा न्हापनेन. पादानं धोवनेनाति उण्होदकसीतोदकेहि पादधोवनेन चेव तेलमक्खनेन च. पेच्चाति परलोकं गन्त्वा. सग्गे पमोदतीति इध ताव मातापितूसु पारिचरियं दिस्वा पारिचरियकारणा तं पण्डितमनुस्सा इधेव पसंसन्ति, परलोकं पन गन्त्वा सग्गे ठितो सो मातापितुउपट्ठाको दिब्बसम्पत्तीहि आमोदति पमोदतीति.
२. आनन्दसुत्तवण्णना
३२. दुतिये तथारूपोति तथाजातिको. समाधिपटिलाभोति चित्तेकग्गतालाभो. इमस्मिं च सविञ्ञाणकेति एत्थ अत्तनो च परस्स चाति उभयेसम्पि कायो सविञ्ञाणकट्ठेन एकतो कत्वा इमस्मिन्ति वुत्तो. अहङ्कारममङ्कारमानानुसयाति अहङ्कारदिट्ठि च ममङ्कारतण्हा च मानानुसयो चाति अत्तनो च परस्स च किलेसा. नास्सूति न भवेय्युं. बहिद्धा च सब्बनिमित्तेसूति रूपनिमित्तं, सद्दनिमित्तं, गन्धनिमित्तं, रसनिमित्तं, फोट्ठब्बनिमित्तं, सस्सतादिनिमित्तं, पुग्गलनिमित्तं धम्मनिमित्तन्ति एवरूपेसु च बहिद्धा सब्बनिमित्तेसु. चेतोविमुत्तिं पञ्ञाविमुत्तिन्ति फलसमाधिञ्चेव फलञाणञ्च. सियाति भवेय्य.
इधानन्द, भिक्खुनोति, आनन्द, इमस्मिं सासने भिक्खुनो. एतं सन्तं एतं पणीतन्ति निब्बानं दस्सेन्तो आह. निब्बानं हि किलेसानं सन्तताय सन्तं नाम, निब्बानं सन्तन्ति समापत्तिं अप्पेत्वाव दिवसम्पि निसिन्नस्स चित्तुप्पादो सन्तन्तेव पवत्ततीतिपि सन्तं. पणीतन्ति समापत्तिं अप्पेत्वा निसिन्नस्सापि चित्तुप्पादो पणीतन्तेव पवत्ततीति निब्बानं पणीतं नाम. सब्बसङ्खारसमथोतिआदीनिपि तस्सेव वेवचनानि. ‘‘सब्बसङ्खारसमथो’’ति समापत्तिं अप्पेत्वा निसिन्नस्स हि दिवसभागम्पि चित्तुप्पादो सब्बसङ्खारसमथोतेव पवत्तति…पे… तथा तीसु भवेसु वानसङ्खाताय तण्हाय अभावेन निब्बानन्ति लद्धनामे तस्मिं समापत्तिं अप्पेत्वा निसिन्नस्स चित्तुप्पादो निब्बानं निब्बानन्तेव पवत्ततीति सब्बसङ्खारसमथोतिआदीनि नामानि लभति. इमस्मिं पन अट्ठविधे आभोगसमन्नाहारे इमस्मिं ठाने एकोपि लब्भति, द्वेपि सब्बेपि लब्भन्तेव.
सङ्खायाति ञाणेन जानित्वा. परोपरानीति परानि च ओपरानि च. परअत्तभावसकअत्तभावानि हि परानि च ओपरानि चाति वुत्तं होति. यस्साति यस्स अरहतो. इञ्जितन्ति रागिञ्जितं दोसमोहमानदिट्ठिकिलेसदुच्चरितिञ्जितन्ति इमानि सत्त इञ्जितानि चलितानि फन्दितानि. नत्थि कुहिञ्चीति कत्थचि एकारम्मणेपि नत्थि. सन्तोति पच्चनीककिलेसानं सन्तताय सन्तो. विधूमोति कायदुच्चरितादिधूमविरहितो. अनीघोति रागादिईघविरहितो. निरासोति नित्तण्हो. अतारीति तिण्णो उत्तिण्णो समतिक्कन्तो. सोति सो अरहं खीणासवो. जातिजरन्ति एत्थ जातिजरागहणेनेव ब्याधिमरणम्पि गहितमेवाति वेदितब्बं. इति सुत्तन्तेपि गाथायपि अरहत्तफलसमापत्तियेव कथिताति.
३. सारिपुत्तसुत्तवण्णना
३३. ततिये संखित्तेनाति मातिकाठपनेन. वित्थारेनाति ठपितमातिकाविभजनेन. संखित्तवित्थारेनाति काले संखित्तेन काले वित्थारेन. अञ्ञातारो च दुल्लभाति पटिविज्झनकपुग्गला पन दुल्लभा. इदं भगवा ‘‘सारिपुत्तत्थेरस्स ञाणं घट्टेमी’’ति अधिप्पायेन कथेसि. तं सुत्वा थेरो किञ्चापि ‘‘अहं, भन्ते, आजानिस्सामी’’ति न वदति, अधिप्पायेन पन ‘‘विस्सत्था तुम्हे, भन्ते, देसेथ, अहं तुम्हेहि देसितं धम्मं नयसतेन नयसहस्सेन पटिविज्झिस्सामि, ममेस भारो होतू’’ति सत्थारं देसनाय उस्साहेन्तो एतस्स भगवा कालोतिआदिमाह.
अथस्स सत्था तस्मातिहाति देसनं आरभि. तत्थ इमस्मिञ्च सविञ्ञाणकेतिआदि वुत्तनयमेव. अच्छेच्छि तण्हन्ति मग्गञाणसत्थेन तण्हं छिन्दि. विवत्तयि संयोजनन्ति दसविधम्पि संयोजनं समूलकं उब्बत्तेत्वा छड्डेसि. सम्मा मानाभिसमया अन्तमकासि दुक्खस्साति सम्मा उपायेन सम्मा पटिपत्तिया नवविधस्स मानस्स पहानाभिसमयेन वट्टदुक्खस्स अन्तमकासि. इदञ्च पन मेतं, सारिपुत्त, सन्धाय भासितन्ति, सारिपुत्त, मया पारायने उदयपञ्हे इदं फलसमापत्तिमेव सन्धाय एतं भासितं.
इदानि यं तं भगवता भासितं, तं दस्सेन्तो पहानं कामसञ्ञानन्तिआदि आरद्धं. उदयपञ्हे च एतं पदं ‘‘पहानं कामच्छन्दान’’न्ति (सु. नि. १११२; चूळनि. उदयमाणवपुच्छानिद्देसो ७५) आगतं, इध पन अङ्गुत्तरभाणकेहि ‘‘कामसञ्ञान’’न्ति आरोपितं. तत्थ ब्यञ्जनमेव नानं, अत्थो पन एकोयेव. कामसञ्ञानन्ति कामे आरब्भ उप्पन्नसञ्ञानं, अट्ठहि वा लोभसहगतचित्तेहि सहजातसञ्ञानं. दोमनस्सान चूभयन्ति एतासञ्च कामसञ्ञानं चेतसिकदोमनस्सानञ्चाति उभिन्नम्पि पहानं पटिप्पस्सद्धिपहानसङ्खातं अरहत्तफलं अञ्ञाविमोक्खं पब्रूमीति अत्थो. निद्देसे पन ‘‘कामच्छन्दस्स च दोमनस्सस्स च उभिन्नं पहानं वूपसमं पटिनिस्सग्गं पटिप्पस्सद्धिं अमतं निब्बान’’न्ति (चूळनि. उदयमाणवपुच्छानिद्देसो ७५) वुत्तं, तं अत्थुद्धारवसेन वुत्तं. पहानन्ति हि खीणाकारसङ्खातो वूपसमोपि वुच्चति, किलेसे पटिनिस्सज्जन्तो मग्गोपि, किलेसपटिप्पस्सद्धिसङ्खातं फलम्पि, यं आगम्म किलेसा पहीयन्ति, तं अमतं निब्बानम्पि. तस्मा तत्थ तानि पदानि आगतानि. ‘‘अञ्ञाविमोक्खं पब्रूमी’’ति वचनतो पन अरहत्तफलमेव अधिप्पेतं. थिनस्स च पनूदनन्तिपि थिनस्स च पनूदनन्ते उप्पन्नत्ता अरहत्तफलमेव अधिप्पेतं. कुक्कुच्चानं निवारणन्ति कुक्कुच्चनिवारणस्स मग्गस्स अनन्तरं उप्पन्नत्ता फलमेव अधिप्पेतं.
उपेक्खासतिसंसुद्धन्ति चतुत्थज्झानिके फले उप्पन्नाय उपेक्खाय च सतिया च संसुद्धं. धम्मतक्कपुरेजवन्ति धम्मतक्को वुच्चति सम्मासङ्कप्पो, सो आदितो होति, पुरतो होति, पुब्बङ्गमो होति अञ्ञाविमोक्खस्साति धम्मतक्कपुरेजवो. तं धम्मतक्कपुरेजवं. अञ्ञाविमोक्खन्ति अञ्ञिन्द्रियपरियोसाने उप्पन्नं विमोक्खं, अञ्ञाय वा विमोक्खं अञ्ञाविमोक्खं, पञ्ञाविमुत्तन्ति अत्थो. अविज्जाय पभेदनन्ति अविज्जाय पभेदनन्ते उप्पन्नत्ता, अविज्जाय पभेदनसङ्खातं वा निब्बानं आरब्भ उप्पन्नत्ता एवंलद्धनामं अरहत्तफलमेव. इति सब्बेहिपि इमेहि पहानन्तिआदीहि पदेहि अरहत्तफलमेव पकासितन्ति वेदितब्बं.
४. निदानसुत्तवण्णना
३४. चतुत्थे निदानानीति कारणानि. कम्मानन्ति वट्टगामिकम्मानं. लोभो निदानं कम्मानं समुदयायाति लुब्भनपलुब्भनसभावो लोभो वट्टगामिकम्मानं समुदयाय पिण्डकरणत्थाय निदानं कारणं पच्चयोति अत्थो. दोसोति दुस्सनपदुस्सनसभावो दोसो. मोहोति मुय्हनपमुय्हनसभावो मोहो.
लोभपकतन्ति लोभेन पकतं, लोभाभिभूतेन लुद्धेन हुत्वा कतकम्मन्ति अत्थो. लोभतो जातन्ति लोभजं. लोभो निदानमस्साति लोभनिदानं. लोभो समुदयो अस्साति लोभसमुदयं. समुदयोति पच्चयो, लोभपच्चयन्ति अत्थो. यत्थस्स अत्तभावो निब्बत्ततीति यस्मिं ठाने अस्स लोभजकम्मवतो पुग्गलस्स अत्तभावो निब्बत्तति, खन्धा पातुभवन्ति. तत्थ तं कम्मं विपच्चतीति तेसु खन्धेसु तं कम्मं विपच्चति. दिट्ठे वा धम्मेतिआदि यस्मा तं कम्मं दिट्ठधम्मवेदनीयं वा होति उपपज्जवेदनीयं वा अपरपरियायवेदनीयं वा, तस्मा तं पभेदं दस्सेतुं वुत्तं. सेसद्वयेपि एसेव नयो.
अखण्डानीति अभिन्नानि. अपूतीनीति पूतिभावेन अबीजत्तं अप्पत्तानि. अवातातपहतानीति न वातेन न च आतपेन हतानि. सारादानीति गहितसारानि सारवन्तानि न निस्सारानि. सुखसयितानीति सन्निचयभावेन सुखं सयितानि. सुखेत्तेति मण्डखेत्ते. सुपरिकम्मकताय भूमियाति नङ्गलकसनेन चेव अट्ठदन्तकेन च सुट्ठु परिकम्मकताय खेत्तभूमिया. निक्खित्तानीति ठपितानि रोपितानि. अनुप्पवेच्छेय्याति अनुप्पवेसेय्य. वुद्धिन्तिआदीसु उद्धग्गमनेन वुद्धिं, हेट्ठा मूलप्पतिट्ठानेन विरूळ्हिं, समन्ता वित्थारिकभावेन वेपुल्लं.
यं पनेत्थ दिट्ठे वा धम्मेतिआदि वुत्तं, तत्थ असम्मोहत्थं इमस्मिं ठाने कम्मविभत्ति नाम कथेतब्बा. सुत्तन्तिकपरियायेन हि एकादस कम्मानि विभत्तानि. सेय्यथिदं – दिट्ठधम्मवेदनीयं उपपज्जवेदनीयं अपरपरियायवेदनीयं, यग्गरुकं यब्बहुलं यदासन्नं कटत्ता वा पन कम्मं, जनकं उपत्थम्भकं उपपीळकं उपघातकन्ति. तत्थ एकजवनवीथियं सत्तसु चित्तेसु कुसला वा अकुसला वा पठमजवनचेतना दिट्ठधम्मवेदनीयकम्मं नाम. तं इमस्मिंयेव अत्तभावे विपाकं देति काकवळियपुण्णसेट्ठीनं विय कुसलं, नन्दयक्खनन्दमाणवकनन्दगोघातककोकालियसुप्पबुद्धदेवदत्तचिञ्चमाणविकानं विय च अकुसलं. तथा असक्कोन्तं पन अहोसिकम्मं नाम होति, अविपाकं सम्पज्जति. तं मिगलुद्दकोपमाय साधेतब्बं. यथा हि मिगलुद्दकेन मिगं दिस्वा धनुं आकड्ढित्वा खित्तो सरो सचे न विरज्झति, तं मिगं तत्थेव पातेति, अथ नं मिगलुद्दको निच्चम्मं कत्वा खण्डाखण्डिकं छेत्वा मंसं आदाय पुत्तदारं तोसेन्तो गच्छति. सचे पन विरज्झति, मिगो पलायित्वा पुन तं दिसं न ओलोकेति. एवं सम्पदमिदं दट्ठब्बं. सरस्स अविरज्झित्वा मिगविज्झनं विय हि दिट्ठधम्मवेदनीयस्स कम्मस्स विपाकवारपटिलाभो, अविज्झनं विय अविपाकभावाय सम्पज्जनन्ति.
अत्थसाधिका पन सत्तमजवनचेतना उपपज्जवेदनीयकम्मं नाम. तं अनन्तरे अत्तभावे विपाकं देति. तं पनेतं कुसलपक्खे अट्ठसमापत्तिवसेन, अकुसलपक्खे पञ्चानन्तरियकम्मवसेन वेदितब्बं. तत्थ अट्ठसमापत्तिलाभी एकाय समापत्तिया ब्रह्मलोके निब्बत्तति. पञ्चन्नम्पि आनन्तरियानं कत्ता एकेन कम्मेन निरये निब्बत्तति, सेससमापत्तियो च कम्मानि च अहोसिकम्मभावंयेव आपज्जन्ति, अविपाकानि होन्ति. अयम्पि अत्थो पुरिमउपमाययेव दीपेतब्बो.
उभिन्नं अन्तरे पन पञ्चजवनचेतना अपरपरियायवेदनीयकम्मं नाम. तं अनागते यदा ओकासं लभति, तदा विपाकं देति. सति संसारप्पवत्तिया अहोसिकम्मं नाम न होति. तं सब्बं सुनखलुद्दकेन दीपेतब्बं. यथा हि सुनखलुद्दकेन मिगं दिस्वा सुनखो विस्सज्जितो मिगं अनुबन्धित्वा यस्मिं ठाने पापुणाति, तस्मिं येव डंसति; एवमेवं इदं कम्मं यस्मिं ठाने ओकासं लभति, तस्मिंयेव विपाकं देति, तेन मुत्तो सत्तो नाम नत्थि.