५. हत्थकसुत्तवण्णना

३५. पञ्चमे आळवियन्ति आळविरट्ठे. गोमग्गेति गुन्नं गमनमग्गे. पण्णसन्थरेति सयं पतितपण्णसन्थरे. अथाति एवं गुन्नं गमनमग्गं उजुं महापथं निस्साय सिंसपावने सयं पतितपण्णानि सङ्कड्ढित्वा कतसन्थरे सुगतमहाचीवरं पत्थरित्वा पल्लङ्कं आभुजित्वा निसिन्ने तथागते. हत्थको आळवकोति हत्थतो हत्थं गतत्ता एवंलद्धनामो आळवको राजपुत्तो. एतदवोचाति एतं ‘‘कच्चि, भन्ते, भगवा’’तिआदिवचनं अवोच. कस्मा पन सम्मासम्बुद्धो तं ठानं गन्त्वा निसिन्नो, कस्मा राजकुमारो तत्थ गतोति? सम्मासम्बुद्धो ताव अट्ठुप्पत्तिकाय धम्मदेसनाय समुट्ठानं दिस्वा तत्थ निसिन्नो, राजकुमारोपि पातोव उट्ठाय पञ्चहि उपासकसतेहि परिवुतो बुद्धुपट्ठानं गच्छन्तो महामग्गा ओक्कम्म गोपथं गहेत्वा ‘‘बुद्धानं पूजनत्थाय मिस्सकमालं ओचिनिस्सामी’’ति गच्छन्तो सत्थारं दिस्वा उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा एकमन्तं निसीदि, एवं सो तत्थ गतोति. सुखमसयित्थाति सुखं सयित्थ.

अन्तरट्ठकोति माघफग्गुणानं अन्तरे अट्ठदिवसपरिमाणो कालो. माघस्स हि अवसाने चत्तारो दिवसा, फग्गुणस्स आदिम्हि चत्तारोति अयं ‘‘अन्तरट्ठको’’ति वुच्चति. हिमपातसमयोति हिमस्स पतनसमयो. खराति फरुसा कक्खळा वा. गोकण्टकहताति नववुट्ठे देवे गावीनं अक्कन्तक्कन्तट्ठाने खुरन्तरेहि कद्दमो उग्गन्त्वा तिट्ठति, सो वातातपेन सुक्खो ककचदन्तसदिसो होति दुक्खसम्फस्सो. तं सन्धायाह – ‘‘गोकण्टकहता भूमी’’ति. गुन्नं खुरन्तरेहि छिन्नातिपि अत्थो. वेरम्भो वातो वायतीति चतूहि दिसाहि वायन्तो वातो वायति. एकाय दिसाय वा द्वीहि वा दिसाहि तीहि वा दिसाहि वायन्तो वातो वेरम्भोति न वुच्चति.

तेन हि राजकुमाराति इदं सत्था ‘‘अयं राजकुमारो लोकस्मिं नेव सुखवासिनो, न दुक्खवासिनो जानाति, जानापेस्सामि न’’न्ति उपरि देसनं वड्ढेन्तो आह. तत्थ यथा ते खमेय्याति यथा तुय्हं रुच्चेय्य. इधस्साति इमस्मिं लोके अस्स. गोनकत्थतोति चतुरङ्गुलाधिकलोमेन काळकोजवेन अत्थतो. पटिकत्थतोति उण्णामयेन सेतत्थरणेन अत्थतो. पटलिकत्थतोति घनपुप्फेन उण्णामयअत्थरणेन अत्थतो. कदलिमिगपवरपच्चत्थरणोति कदलिमिगचम्ममयेन उत्तमपच्चत्थरणेन अत्थतो. तं किर पच्चत्थरणं सेतवत्थस्स उपरि कदलिमिगचम्मं अत्थरित्वा सिब्बित्वा करोन्ति. सउत्तरच्छदोति सह उत्तरच्छदेन, उपरि बद्धेन रत्तवितानेन सद्धिन्ति अत्थो. उभतोलोहितकूपधानोति सीसूपधानञ्च पादूपधानञ्चाति पल्लङ्कस्स उभतो ठपितलोहितकूपधानो. पजापतियोति भरियायो. मनापेन पच्चुपट्ठिता अस्सूति मनापेन उपट्ठानविधानेन पच्चुपट्ठिता भवेय्युं.

कायिकाति पञ्चद्वारकायं खोभयमाना. चेतसिकाति मनोद्वारं खोभयमाना. सो रागो तथागतस्स पहीनोति तथारूपो रागो तथागतस्स पहीनोति अत्थो. यो पन तस्स रागो, न सो तथागतस्स पहीनो नाम. दोसमोहेसुपि एसेव नयो.

ब्राह्मणोति बाहितपापो खीणासवब्राह्मणो. परिनिब्बुतोति किलेसपरिनिब्बानेन परिनिब्बुतो. न लिम्पति कामेसूति वत्थुकामेसु च किलेसकामेसु च तण्हादिट्ठिलेपेहि न लिम्पति. सीतिभूतोति अब्भन्तरे तापनकिलेसानं अभावेन सीतिभूतो. निरूपधीति किलेसूपधीनं अभावेन निरूपधि. सब्बा आसत्तियो छेत्वाति आसत्तियो वुच्चन्ति तण्हायो, ता सब्बापि रूपादीसु आरम्मणेसु आसत्तविसत्ता आसत्तियो छिन्दित्वा. विनेय्य हदये दरन्ति हदयनिस्सितं दरथं विनयित्वा वूपसमेत्वा. सन्तिं पप्पुय्य चेतसोति चित्तस्स किलेसनिब्बानं पापुणित्वा. करणवचनं वा एतं ‘‘सब्बचेतसो समन्नाहरित्वा’’तिआदीसु विय, चेतसा निब्बानं पापुणित्वाति अत्थो.