३. सारिपुत्तसुत्तवण्णना
३३. ततिये संखित्तेनाति मातिकाठपनेन. वित्थारेनाति ठपितमातिकाविभजनेन. संखित्तवित्थारेनाति काले संखित्तेन काले वित्थारेन. अञ्ञातारो च दुल्लभाति पटिविज्झनकपुग्गला पन दुल्लभा. इदं भगवा ‘‘सारिपुत्तत्थेरस्स ञाणं घट्टेमी’’ति अधिप्पायेन कथेसि. तं सुत्वा थेरो किञ्चापि ‘‘अहं, भन्ते, आजानिस्सामी’’ति न वदति, अधिप्पायेन पन ‘‘विस्सत्था तुम्हे, भन्ते, देसेथ, अहं तुम्हेहि देसितं धम्मं नयसतेन नयसहस्सेन पटिविज्झिस्सामि, ममेस भारो होतू’’ति सत्थारं देसनाय उस्साहेन्तो एतस्स भगवा कालोतिआदिमाह.
अथस्स सत्था तस्मातिहाति देसनं आरभि. तत्थ इमस्मिञ्च सविञ्ञाणकेतिआदि वुत्तनयमेव. अच्छेच्छि तण्हन्ति मग्गञाणसत्थेन तण्हं छिन्दि. विवत्तयि संयोजनन्ति दसविधम्पि संयोजनं समूलकं उब्बत्तेत्वा छड्डेसि. सम्मा मानाभिसमया अन्तमकासि दुक्खस्साति सम्मा उपायेन सम्मा पटिपत्तिया नवविधस्स मानस्स पहानाभिसमयेन वट्टदुक्खस्स अन्तमकासि. इदञ्च पन मेतं, सारिपुत्त, सन्धाय भासितन्ति, सारिपुत्त, मया पारायने उदयपञ्हे इदं फलसमापत्तिमेव सन्धाय एतं भासितं.
इदानि यं तं भगवता भासितं, तं दस्सेन्तो पहानं कामसञ्ञानन्तिआदि आरद्धं. उदयपञ्हे च एतं पदं ‘‘पहानं कामच्छन्दान’’न्ति (सु. नि. १११२; चूळनि. उदयमाणवपुच्छानिद्देसो ७५) आगतं, इध पन अङ्गुत्तरभाणकेहि ‘‘कामसञ्ञान’’न्ति आरोपितं. तत्थ ब्यञ्जनमेव नानं, अत्थो पन एकोयेव. कामसञ्ञानन्ति कामे आरब्भ उप्पन्नसञ्ञानं, अट्ठहि वा लोभसहगतचित्तेहि सहजातसञ्ञानं. दोमनस्सान चूभयन्ति एतासञ्च कामसञ्ञानं चेतसिकदोमनस्सानञ्चाति उभिन्नम्पि पहानं पटिप्पस्सद्धिपहानसङ्खातं अरहत्तफलं अञ्ञाविमोक्खं पब्रूमीति अत्थो. निद्देसे पन ‘‘कामच्छन्दस्स च दोमनस्सस्स च उभिन्नं पहानं वूपसमं पटिनिस्सग्गं पटिप्पस्सद्धिं अमतं निब्बान’’न्ति (चूळनि. उदयमाणवपुच्छानिद्देसो ७५) वुत्तं, तं अत्थुद्धारवसेन वुत्तं. पहानन्ति हि खीणाकारसङ्खातो वूपसमोपि वुच्चति, किलेसे पटिनिस्सज्जन्तो मग्गोपि, किलेसपटिप्पस्सद्धिसङ्खातं फलम्पि, यं आगम्म किलेसा पहीयन्ति, तं अमतं निब्बानम्पि. तस्मा तत्थ तानि पदानि आगतानि. ‘‘अञ्ञाविमोक्खं पब्रूमी’’ति वचनतो पन अरहत्तफलमेव अधिप्पेतं. थिनस्स च पनूदनन्तिपि थिनस्स च पनूदनन्ते उप्पन्नत्ता अरहत्तफलमेव अधिप्पेतं. कुक्कुच्चानं निवारणन्ति कुक्कुच्चनिवारणस्स मग्गस्स अनन्तरं उप्पन्नत्ता फलमेव अधिप्पेतं.
उपेक्खासतिसंसुद्धन्ति चतुत्थज्झानिके फले उप्पन्नाय उपेक्खाय च सतिया च संसुद्धं. धम्मतक्कपुरेजवन्ति धम्मतक्को वुच्चति सम्मासङ्कप्पो, सो आदितो होति, पुरतो होति, पुब्बङ्गमो होति अञ्ञाविमोक्खस्साति धम्मतक्कपुरेजवो. तं धम्मतक्कपुरेजवं. अञ्ञाविमोक्खन्ति अञ्ञिन्द्रियपरियोसाने उप्पन्नं विमोक्खं, अञ्ञाय वा विमोक्खं अञ्ञाविमोक्खं, पञ्ञाविमुत्तन्ति अत्थो. अविज्जाय पभेदनन्ति अविज्जाय पभेदनन्ते उप्पन्नत्ता, अविज्जाय पभेदनसङ्खातं वा निब्बानं आरब्भ उप्पन्नत्ता एवंलद्धनामं अरहत्तफलमेव. इति सब्बेहिपि इमेहि पहानन्तिआदीहि पदेहि अरहत्तफलमेव पकासितन्ति वेदितब्बं.