(१६) २. एकधम्मपाळि-दुतियवग्गवण्णना
२९८. दुतिये मिच्छादिट्ठीति द्वासट्ठिविधायपि मिच्छादिट्ठिया एतं अधिवचनं. मिच्छादिट्ठिकस्साति ताय दिट्ठिया समन्नागतस्स.
२९९. सम्मादिट्ठीति पञ्चविधायपि सम्मादिट्ठिया एतं अधिवचनं. सम्मादिट्ठिकस्साति ताय दिट्ठिया समन्नागतस्स.
३०२. अयोनिसो मनसिकारोति अनुपायमनसिकारो.
३०३. योनिसो मनसिकारोति उपायमनसिकारो. तत्थ अयोनिसो मनसिकरोतो पुब्बे अनुप्पन्ना मिच्छादिट्ठि उप्पज्जति, उप्पन्ना पन याव नियामोक्कमना पवड्ढति. नियामे ओक्कन्ते वड्ढिता नाम होति. योनिसो मनसिकरोतो पुब्बे अनुप्पन्ना सम्मादिट्ठि उप्पज्जति, उप्पन्ना पन याव अरहत्तमग्गा पवड्ढति. अरहत्तफले पत्ते वड्ढिता नाम होति.
३०४. मिच्छादिट्ठिया, भिक्खवे, समन्नागता सत्ताति एत्थ एकच्चा मिच्छादिट्ठि सग्गावरणा चेव होति मग्गावरणा च, एकच्चा मग्गावरणाव, न सग्गावरणा, एकच्चा नेव सग्गावरणा न मग्गावरणा. तत्थ अहेतुकदिट्ठि, अकिरियदिट्ठि, नत्थिकदिट्ठीति अयं तिविधा सग्गावरणा चेव होति मग्गावरणा च. दसवत्थुका अन्तग्गाहिका मिच्छादिट्ठि मग्गावरणाव होति न सग्गावरणा. वीसतिवत्थुका सक्कायदिट्ठि नेव सग्गावरणा न मग्गावरणा. इदं पन विधानं पटिक्खिपित्वा इमस्मिं सुत्ते ‘‘मिच्छादिट्ठिया, भिक्खवे, समन्नागता’’ति वचनतो अन्तमसो वीसतिवत्थुकं सक्कायदिट्ठिं उपादाय दिट्ठि नाम सग्गं उपनेतुं समत्था नाम नत्थि, एकन्तं निरयस्मिंयेव निमुज्जापेतीति वुत्तं. यथा हि मुग्गमासप्पमाणापि पासाणसक्खरा उदके पक्खित्ता उप्पिलवमाना नाम नत्थि, एकन्तं हेट्ठाव पविसति, एवमेवं अन्तमसो सक्कायदिट्ठिपि सग्गं उपनेतुं समत्था नाम नत्थि, एकन्तं अपायेसुयेव निमुज्जापेतीति.
३०५. सम्मादिट्ठिया समन्नागताति एत्थ कम्मस्सकतसम्मादिट्ठि, झानसम्मादिट्ठि, विपस्सनासम्मादिट्ठि, मग्गसम्मादिट्ठि, फलसम्मादिट्ठीति पञ्चविधा सम्मादिट्ठि. तत्थ कम्मस्सकतसम्मादिट्ठि सम्पत्तिभवं आकड्ढति, झानसम्मादिट्ठि रूपारूपभवे पटिसन्धिं देति, मग्गसम्मादिट्ठि वट्टं विद्धंसेति, फलसम्मादिट्ठि भवं पटिबाहति. विपस्सनासम्मादिट्ठि किं करोतीति? सापि पटिसन्धिं नाकड्ढति. तिपिटकचूळाभयत्थेरो पनाह ‘‘सचे विपस्सनासम्मादिट्ठि भाविता दिट्ठेव धम्मे अरहत्तं पापेतुं सक्कोति, इच्चेतं कुसलं. सचे न सक्कोति, सत्त भवे देति, आवुसो’’ति. एवमयं लोकियलोकुत्तरा सम्मादिट्ठि कथिता. इमस्मिं पनत्थे लोकिका भवनिप्फादिकाव वेदितब्बा.
३०६. यञ्चेव कायकम्मं यथादिट्ठि समत्तं समादिन्नन्ति एत्थ यथादिट्ठीति या या दिट्ठि, तस्सा तस्सा अनुरूपं. समत्तन्ति परिपुण्णं. समादिन्नन्ति गहितं. तदेतं यथादिट्ठियं ठितकायकम्मं, दिट्ठिसहजातं कायकम्मं, दिट्ठानुलोमिकं कायकम्मन्ति तिविधं होति. तत्थ ‘‘पाणं हनतो अदिन्नं आदियतो मिच्छाचारं चरतो नत्थि ततोनिदानं पापं, नत्थि पापस्स आगमो’’ति यं एवंलद्धिकस्स सतो पाणातिपात-अदिन्नादान-मिच्छाचारसङ्खातं कायकम्मं, इदं यथादिट्ठियं ठितकायकम्मं नाम. ‘‘पाणं हनतो अदिन्नं आदियतो मिच्छाचारं चरतो नत्थि ततोनिदानं पापं, नत्थि पापस्स आगमो’’ति इमाय पन लद्धिया इमिना दस्सनेन सहजातं कायकम्मं दिट्ठिसहजातं कायकम्मं नाम. तदेव पन समत्तं समादिन्नं गहितं परामट्ठं दिट्ठानुलोमिकं कायकम्मं नाम. वचीकम्मादीसुपि एसेव नयो. यथा पनेत्थ ‘‘पाणं हनतो अदिन्नं आदियतो मिच्छाचारं चरतो नत्थि ततोनिदानं पाप’’न्ति योजना कता, एवं वचीकम्ममनोकम्मेसु ‘‘मुसा भणतो, पिसुणं कथेन्तस्स, फरुसं कथेन्तस्स, सम्फं पलपन्तस्स, अभिज्झालुनो, ब्यापन्नचित्तस्स, मिच्छादिट्ठिकस्स च सतो नत्थि ततोनिदानं पाप’’न्ति योजना कातब्बा.
या च चेतनातिआदीसु दिट्ठिसहजाताव चेतना चेतना नाम, दिट्ठिसहजाताव पत्थना पत्थना नाम, चेतनापत्थनानं वसेन चित्तट्ठपना पणिधि नाम, तेहि पन चेतनादीहि सम्पयुत्ता फस्सादयो सङ्खारा नाम. दिट्ठि हिस्स, भिक्खवे, पापिकाति यस्मा तस्स पुग्गलस्स दिट्ठि पापिका लामिका. निक्खित्तन्ति रोपितं. उपादियतीति गण्हाति. कटुकत्तायाति इदं पुरिमस्सेव वेवचनं.
‘‘वण्णगन्धरसूपेतो, अम्बोयं अहुवा पुरे;
तमेव पूजं लभमानो, केनम्बो कटुकप्फलो.
‘‘पुचिमन्दपरिवारो, अम्बो ते दधिवाहन;
मूलं मूलेन संसट्ठं, साखा साखा निसेवरे;
असातसन्निवासेन, तेनम्बो कटुकप्फलो’’ति. (जा. १.२.७१-७२) –
आगतट्ठाने विय हि इधापि कटुकन्ति तित्तकं वेदितब्बं. असातत्तायाति अमधुरत्ताय.
इमस्मि पन बीजूपमसुत्ते ‘‘दिट्ठीति नियतमिच्छादिट्ठि गहिता’’ति पोराणकत्थेरा आहंसु. तं पन पटिक्खिपित्वा ‘‘सब्बानिपि द्वासट्ठि दिट्ठिगतानि गहितानी’’ति वुत्तं. अनन्तरसुत्ते ‘‘पाणातिपाता विरमन्तस्स, अदिन्नादाना विरमन्तस्स, मिच्छाचारा विरमन्तस्स नत्थि ततोनिदानं पुञ्ञ’’न्तिआदिना नयेन यथादिट्ठियं ठितकायकम्मादीनि योजेत्वा वेदितब्बानि. इध पन सम्मादिट्ठिसहजाता चित्तट्ठपनाव पत्थनाति वेदितब्बा. सम्मादिट्ठि पनेत्थ लोकियलोकुत्तरा कथिता. सेसं सब्बत्थ उत्तानत्थमेवाति.
दुतियवग्गवण्णना.