१६. एकधम्मपाळि
(१६) ३. एकधम्मपाळि-ततियवग्गवण्णना
३०८. ततियस्स पठमे मिच्छादिट्ठिकोति अयाथावदिट्ठिको. विपरीतदस्सनोति तायेव मिच्छादिट्ठिया विपरीतदस्सनो. सद्धम्मा वुट्ठापेत्वाति दसकुसलकम्मपथधम्मतो वुट्ठापेत्वा. असद्धम्मे पतिट्ठापेतीति दसअकुसलकम्मपथसङ्खाते असद्धम्मे पतिट्ठापेति. एकपुग्गलोति चेत्थ छहि सत्थारेहि सद्धिं देवदत्तो च अञ्ञे च एवरूपा वेदितब्बा.
३०९. दुतिये सम्मादिट्ठिकोति याथावदिट्ठिको. अविपरीतदस्सनोति तायेव सम्मादिट्ठिया अविपरीतदस्सनो. असद्धम्माति दसअकुसलकम्मपथतो. सद्धम्मेति दसकुसलकम्मपथसङ्खाते सद्धम्मे. एकपुग्गलोति चेत्थ अनुप्पन्ने बुद्धे चक्कवत्ती राजा सब्बञ्ञुबोधिसत्तोति एवमादयो लब्भन्ति, उप्पन्ने बुद्धे बुद्धो चेव बुद्धसावका च.
३१०. ततिये मिच्छादिट्ठिपरमानीति मिच्छादिट्ठि परमा एतेसन्ति मिच्छादिट्ठिपरमानि. पञ्च हि आनन्तरियकम्मानि महासावज्जानि नाम, तेहिपि मिच्छादिट्ठियेव महासावज्जतराति अधिप्पायो. कस्मा? तेसञ्हि परिच्छेदो अत्थि. चत्तारि हि आनन्तरियकम्मानि निरये निब्बत्तापेन्तीति वुत्तानि. सङ्घभेदकम्मम्पि निरये कप्पट्ठितिकमेव होति. एवमेतेसं परिच्छेदो अत्थि, कोटि पञ्ञायति. नियतमिच्छादिट्ठिया पन परिच्छेदो नत्थि. सा हि वट्टस्स मूलं, ताय समन्नागतस्स भवतो वुट्ठानं नत्थि. ये तस्स सोतब्बं मञ्ञन्ति, तेपि विप्पटिपादेति. ताय च समन्नागतस्स नेव सग्गो अत्थि न मग्गो. कप्पविनासे महाजने ब्रह्मलोके निब्बत्तेपि नियतमिच्छादिट्ठिको तत्थ अनिब्बत्तित्वा पिट्ठिचक्कवाळे निब्बत्तति. किं पन पिट्ठिचक्कवाळं न झायतीति? झायति, तस्मिं झायमानेपि एस आकासे एकस्मिं ओकासे पच्चतियेवाति वदन्ति.
३११. चतुत्थे मक्खलीति ‘‘मा खली’’ति वचनं उपादाय एवंलद्धनामो तित्थकरो. नदीमुखेति द्विन्नं नदीनं समागतट्ठाने. देसनामत्तमेवेतं, द्विन्नं कन्दरानं, द्विन्नं उदकानं, समुद्दस्स च, लोणिया च, समुद्दस्स च नदिया चाति एतेसम्पि यस्स कस्सचि समागतट्ठानं, अञ्ञम्पि तथारूपं उदकं. खिपन्ति कुमिनं. उड्डेय्याति ओड्डेय्य. मनुस्सा हि नळेहि वा उच्छूहि वा वेळूहि वा पलासन्तिसलाकाय वा एकं द्वे तयो वा कुम्भे गण्हनप्पमाणकुमिनं कत्वा मुखवट्टिया योत्तेन बन्धित्वा नदीमुखं नेत्वा द्वीसु पस्सेसु खाणुके कोट्टेत्वा योत्तेहि तत्थ बन्धन्ति, तं सन्धायेतं वुत्तं. तस्मिञ्हि पविट्ठस्स खुद्दकस्स मच्छस्सापि मोक्खो नत्थि. अनयायाति अवड्ढिया. ब्यासनायाति विनासाय. मक्खलि मोघपुरिसोति अयं मक्खलि गोसालो तुच्छपुरिसो. मनुस्सखिप्पं मञ्ञे लोके उप्पन्नोति महाजनस्स सग्गमोक्खगमनमग्गे तत्थ गमननिवारणत्थं मनुस्सकुमिनं विय लोके उप्पन्नो.
३१२. पञ्चमादीसु दुरक्खाते, भिक्खवे, धम्मविनयेति दुरक्खातधम्मविनयो नाम बाहिरकसासनं. तत्थ हि सत्थापि असब्बञ्ञू होति, धम्मोपि दुरक्खातो, गणोपि दुप्पटिपन्नो. यो च समादपेतीति यो आचरियपुग्गलो समादपेति. यञ्च समादपेतीति यं अन्तेवासिकं समादपेति. यो च समादपितो तथत्ताय पटिपज्जतीति यो अन्तेवासिको आचरियेन समादपितो तस्स वचनं करोन्तो तथाभावाय पटिपज्जति. बहुं अपुञ्ञं पसवन्तीति समादपको हि पाणातिपातादीसु जङ्घसतं समादपेन्तो तेसं सब्बेसम्पि अकुसलेन समकमेव अकुसलं पापुणाति. तेनाह – ‘‘सब्बे ते बहुं अपुञ्ञं पसवन्ती’’ति.
३१३. स्वाक्खातेति सुट्ठु अक्खाते सुदेसिते. एवरूपे हि धम्मविनये सत्था च सब्बञ्ञू होति, धम्मो च स्वाक्खातो, गणो च सुप्पटिपन्नो. सब्बे ते बहुं पुञ्ञं पसवन्तीति समादपको हि भिक्खू पिण्डाय पविट्ठे दिस्वा यागुभत्तादीनि समादपेन्तो सब्बेसम्पि दायकानं कुसलेन समकं कुसलं पापुणाति. तेन वुत्तं – ‘‘बहुं पुञ्ञं पसवन्ती’’ति.
३१४. दायकेन मत्ता जानितब्बाति दायकपुग्गलेन पमाणं जानितब्बं, पमाणेन दातब्बं, पूरेत्वा अतिरेकं न दातब्बं. न दातब्बन्ति हि अवत्वा पमाणवसेन थोकं दातब्बन्ति वुत्तं. कस्मा? पूरेत्वा अतिरेके दिन्नेपि हि अतिरेका मनुस्ससम्पत्ति वा दिब्बसम्पत्ति वा निब्बानसम्पत्ति वा नत्थि. नो पटिग्गाहकेनाति पटिग्गाहकस्स पन मत्तं जानित्वा पटिग्गहणकिच्चं नाम नत्थि. कस्मा? तस्स हि मत्तं ञत्वा पूरेतब्बा मत्तपटिग्गहणमूलिका अप्पिच्छपटिपदा नाम नत्थि. यत्तकं पन लभति, तत्तकं गहेतब्बं. अतिरेकग्गहणमूलं हिस्स पुत्तदारभरणं भविस्सति.
३१५. पटिग्गाहकेन मत्ता जानितब्बाति पटिग्गाहकपुग्गलेन पमाणं जानितब्बं. कथं? तेन हि दायकस्स वसो वेदितब्बो, देय्यधम्मस्स वसो वेदितब्बो, अत्तनो थामो वेदितब्बो. यदि हि देय्यधम्मो बहु होति, दायको अप्पं दातुकामो, दायकस्स वसेन अप्पं गण्हितब्बं. देय्यधम्मो अप्पो, दायको बहुं दातुकामो, देय्यधम्मस्स वसेन अप्पं गण्हितब्बं. देय्यधम्मोपि बहु, दायकोपि बहुं दातुकामो, अत्तनो थामं ञत्वा पमाणेनेव गण्हितब्बं. एवं मत्तं ञत्वा पटिग्गण्हन्तो हि अप्पिच्छपटिपदं पूरेति. अनुप्पन्नस्स लाभो उप्पज्जति, उप्पन्नो लाभो थावरोव होति. अप्पसन्ना पसीदन्ति, पसन्नापि भिय्यो पसादमापज्जन्ति, महाजनस्स चक्खुभूतो होति, सासनं चिरट्ठितिकं करोति.
तत्रिमानि वत्थूनि – रोहणजनपदे किर कुटिम्बियविहारे एको दहरो दुब्भिक्खसमये तस्मिं गामे एकस्स कम्मकारस्स गेहे भुञ्जनत्थाय कटच्छुभत्तं गहेत्वा गमनत्थाय च कटच्छुभत्तमेव लभति. सो एकदिवसं तस्मिं गेहे एकं आगन्तुकं दिस्वा एकमेव कटच्छुभत्तं गण्हि. अथस्स ‘‘केन कारणेना’’ति वुत्ते तमत्थं वत्वा सो कुलपुत्तो पसीदित्वा ‘‘अम्हाकं कुलूपकभदन्तो एवरूपो नामा’’ति राजद्वारे मित्तामच्चानं कथेसि. ते सब्बेपि तस्स अप्पिच्छगुणे पसन्ना एकदिवसेनेव सट्ठि धुरभत्तानि ठपेसुं. एवं अप्पिच्छो अनुप्पन्नलाभं उप्पादेति.
सद्धातिस्समहाराजापि चूळुपट्ठाकं तिस्सामच्चं वीमंसित्वा तेन एकं तित्तिरं पचापेत्वा आहरापेसि. अथ परिभोगसमये ‘‘अग्गं दत्वा परिभुञ्जिस्सामी’’ति अट्ठकसालपरिवेणे महाथेरस्स भण्डग्गाहसामणेरस्स तित्तिरमंसं देन्तो तस्मिं थोकंयेव पटिग्गण्हन्ते तस्स अप्पिच्छगुणे पसीदित्वा ‘‘पसन्नोस्मि, तात, अट्ठ ते धुरभत्तानि देमी’’ति आह. महाराज, उपज्झायस्स देमीति. अपरानिपि अट्ठ देमीति. तानि अम्हाकं आचरियस्स देमीति. अपरानिपि अट्ठ दम्मीति. तानि समानुपज्झायानं दम्मीति. अपरानिपि अट्ठ दम्मीति. तानि भिक्खुसङ्घस्स दम्मीति. अपरानिपि अट्ठ दम्मीति. सामणेरो अधिवासेसि. एवमस्स उप्पन्नो लाभो थावरो होति.
अप्पसन्ना पसीदन्तीति एत्थपि – दीघब्राह्मणो किर ब्राह्मणे भोजेन्तो पञ्च पञ्च भत्तसरकानि दत्वा सन्तप्पेतुं नासक्खि. अथेकदिवसं ‘‘समणा किर नाम अप्पिच्छा’’ति कथं सुत्वा वीमंसनत्थाय भत्तं गाहापेत्वा भिक्खुसङ्घस्स भत्तकिच्चकरणवेलाय विहारं गन्त्वा तिंसमत्ते भिक्खू भोजनसालायं भुञ्जन्ते दिस्वा एकं भत्तसरकं गहेत्वा सङ्घत्थेरस्स सन्तिकं अगमासि. थेरो अङ्गुलिं चालेत्वा थोकमेव अग्गहेसि. एतेनेव नियामेन एकं भत्तसरकं सब्बेसं सम्पापुणि. ततो ब्राह्मणो ‘‘सच्चोयेव एतेसं समणानं गुणो’’ति अप्पिच्छताय पसन्नो सहस्सं विस्सज्जेत्वा तस्मिंयेव विहारे चेतियं कारेसि. एवं अप्पसन्ना पसीदन्ति.
पसन्ना भिय्यो पसीदन्तीति एत्थ वत्थुना किच्चं नत्थि. पसन्नानञ्हि अप्पिच्छं दिस्वा पसादो भिय्यो वड्ढतियेव.
मज्झन्तिकतिस्सत्थेरसदिसे पन अप्पिच्छे दिस्वा महाजनो अप्पिच्छो भवितुं मञ्ञतीति अप्पिच्छो महाजनस्स चक्खुभूतो नाम होति.
‘‘अप्पिच्छता, भिक्खवे, सद्धम्मस्स ठितिया असम्मोसाय अनन्तरधानाय संवत्तती’’ति (अ. नि. १.११६-१२९) वचनतो पन अप्पिच्छो सासनं चिरट्ठितिकं करोति नाम.
नो दायकेनाति स्वाक्खाते धम्मविनये पन दायकस्स पमाणं ञत्वा दातब्बकिच्चं नाम नत्थि. यत्तको देय्यधम्मो अत्थि, तत्तकं अवत्थरित्वा दातुं वट्टति. अवत्थरित्वा दिन्नकारणा हि एस मनुस्ससम्पत्तिं, दिब्बसम्पत्तिं, निब्बानसम्पत्तिञ्च अवत्थरित्वा उत्तरुत्तरि पणीतपणीतमेव लभति.
३१६. यो आरद्धवीरियो, सो दुक्खं विहरतीति पञ्चातपतप्पनमरुप्पपातपतनादिच्चानुपरिवत्तन-उक्कुटिकप्पधानादीनि अनुयुञ्जन्तो दिट्ठे चेव धम्मे दुक्खं विहरति, तस्सेव बाहिरसमये समादिन्नस्स तपचरणस्स विपाकेन निरये उप्पज्जित्वा सम्परायेपि दुक्खं विहरति.
३१७. यो कुसीतो, सो दुक्खं विहरतीति अयम्पि दिट्ठे धम्मे चेव सम्पराये च दुक्खं विहरति. कथं? यस्स हि पब्बजितकालतो पट्ठाय योनिसो मनसिकारो नत्थि, बुद्धवचनं न उग्गण्हाति, आचरियुपज्झायवत्तं न करोति, चेतियङ्गणबोधियङ्गणवत्तं न करोति. जनस्स पन सद्धादेय्यं अपच्चवेक्खितपरिभोगेन परिभुञ्जित्वा दिवसं सेय्यसुखं पस्ससुखं अनुयुञ्जित्वा पबुद्धकाले तयो वितक्के वितक्केति. सो कतिपाहेनेव भिक्खुभावा चवति? एवं दिट्ठधम्मे च दुक्खं विहरति. पब्बजित्वा पन समणधम्मस्स सम्मा अकतत्ता च –
‘‘कुसो यथा दुग्गहितो, हत्थमेवानुकन्तति;
सामञ्ञं दुप्परामट्ठं, निरयायुपकड्ढती’’ति. (ध. प. ३११) –
अपायस्मिंयेव पटिसन्धिं गण्हति. एवं सम्परायेपि दुक्खं विहरति.
३१८. यो कुसीतो, सो सुखं विहरतीति कालेन कालं वुत्तप्पकारे तपचरणे किञ्चि किञ्चि तपचरणं कत्वा कालेन कालं ओदातवत्थवसनो मालागन्धविलेपनधरो मधुरभोजनं भुञ्जन्तो मुदुकासु सेय्यासु सयन्तो दिट्ठे धम्मे चेव सुखं विहरति सम्पराये च. सो हि तस्स तपचरणस्स गाळ्हं अग्गहितत्ता नातिबहुं निरये दुक्खं अनुभवति. तस्मा सम्पराये सुखं विहरति नाम.
३१९. यो आरद्धवीरियो, सो सुखं विहरतीति आरद्धवीरियो हि पब्बजितकालतो पट्ठाय वत्तेसु परिपूरकारी होति, बुद्धवचनं उग्गण्हाति, योनिसो मनसिकारे कम्मं करोति. अथस्स वत्तपूरणञ्चेव उग्गहितबुद्धवचनञ्च समणधम्मकिरियञ्च आवज्जेन्तस्स चित्तं पसीदति. एवं दिट्ठेव धम्मे सुखं विहरति. दिट्ठधम्मे पन अरहत्तं पापुणितुं असक्कोन्तो निब्बत्तभवे खिप्पाभिञ्ञो होतीति सम्परायेपि सुखं विहरति नाम.
३२०. सेय्यथापि, भिक्खवे, अप्पमत्तकोपि गूथो दुग्गन्धो होतीति इदं सुत्तं अट्ठुप्पत्तियं वुत्तं. कतरअट्ठुप्पत्तियन्ति? नवकनिपाते (अ. नि. ९.१२) सत्तुप्पादसुत्त अट्ठुप्पत्तियं. तथागतो हि तं अत्थं कथेन्तो – ‘‘नव पुग्गला निरयतो मुत्ता, तिरच्छानयोनितो मुत्ता, पेत्तिविसयतो मुत्ता’’ति कथेसि. अथस्स एतदहोसि – ‘‘सचे खो पन मे पुत्ता इमं धम्मदेसनं सुत्वा खीणनिरयम्हा खीणतिरच्छानयोनिका खीणपेत्तिविसया खीणापायदुग्गतिविनिपाताति मञ्ञमाना उपरिमग्गफलत्थाय वायमितुं न मञ्ञेय्युं, तेसं संवेगं जनेस्सामी’’ति संवेगजननत्थं ‘‘सेय्यथापि, भिक्खवे’’ति इमं सुत्तमारभि. तत्थ अप्पमत्तकोति थोकमत्तको परित्तप्पमाणो, अन्तमसो कुसग्गेनपि गहेत्वा उपसिङ्घियमानो दुग्गन्धोव होति. अप्पमत्तकम्पि भवं न वण्णेमीति अप्पमत्तकम्पि कालं भवे पटिसन्धिं न वण्णयामि. इदानिस्स उपमं दस्सेन्तो आह – अन्तमसो अच्छरासङ्घातमत्तम्पीति. सब्बन्तिमेन परिच्छेदेन द्वे अङ्गुलियो एकतो कत्वा पहरणमत्तम्पि कालन्ति वुत्तं होति. सेसं सब्बत्थ उत्तानत्थमेवाति.
ततियवग्गवण्णना.