अञ्ञासिकोण्डञ्ञत्थेरवत्थु

तत्थ एतदग्गन्ति पदं वुत्तत्थमेव. रत्तञ्ञूनन्ति रत्तियो जानन्तानं. ठपेत्वा हि सम्मासम्बुद्धं अञ्ञो सावको अञ्ञासिकोण्डञ्ञत्थेरतो पठमतरं पब्बजितो नाम नत्थीति पब्बजितकालतो पट्ठाय थेरो चिरकालं रत्तियो जानातीति रत्तञ्ञू. सब्बपठमं धम्मस्स पटिविद्धत्ता यदा तेन धम्मो पटिविद्धो, चिरकालतो पट्ठाय तं रत्तिं जानातीतिपि रत्तञ्ञू. अपिच खीणासवानं रत्तिदिवसपरिच्छेदो पाकटोव होति, अयञ्च पठमखीणासवोति एवम्पि रत्तञ्ञूनं सावकानं अयमेव अग्गो पुरिमकोटिभूतो सेट्ठो. तेन वुत्तं – ‘‘रत्तञ्ञूनं यदिदं अञ्ञासिकोण्डञ्ञो’’ति.

एत्थ च यदिदन्ति निपातो, तस्स थेरं अवेक्खित्वा यो एसोति, अग्गसद्दं अवेक्खित्वा यं एतन्ति अत्थो. अञ्ञासिकोण्डञ्ञोति ञातकोण्डञ्ञो पटिविद्धकोण्डञ्ञो. तेनेवाह – ‘‘अञ्ञासि वत, भो, कोण्डञ्ञो, अञ्ञासि वत, भो, कोण्डञ्ञोति. इति हिदं आयस्मतो कोण्डञ्ञस्स अञ्ञासिकोण्डञ्ञो त्वेव नामं अहोसी’’ति (सं. नि. ५.१०८१; महाव. १७).

अयं पन थेरो कतरबुद्धकाले पुब्बपत्थनं अभिनीहारं अकासि, कदा पब्बजितो, कदानेन पठमं धम्मो अधिगतो, कदा ठानन्तरे ठपितोति इमिना नयेन सब्बेसुपि एतदग्गेसु पञ्हकम्मं वेदितब्बं.

तत्थ इमस्स ताव थेरस्स पञ्हकम्मे अयमनुपुब्बिकथा – इतो कप्पसतसहस्समत्थके पदुमुत्तरो नाम बुद्धो लोके उदपादि, तस्स पटिविद्धसब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स महाबोधिपल्लङ्कतो उट्ठहन्तस्स महापथवियं ठपेतुं पादे उक्खित्तमत्ते पादसम्पटिच्छनत्थं महन्तं पदुमपुप्फं उग्गञ्छि, तस्स धुरपत्तानि नवुतिहत्थानि होन्ति, केसरं तिंसहत्थं, कण्णिका द्वादसहत्था, पादेन पतिट्ठितट्ठानं एकादसहत्थं. तस्स पन भगवतो सरीरं अट्ठपण्णासहत्थुब्बेधं अहोसि. तस्स पदुमकण्णिकाय दक्खिणपादे पतिट्ठहन्ते महातुम्बमत्ता रेणु उग्गन्त्वा सरीरं ओकिरमाना ओतरि, वामपादस्स ठपनकालेपि तथारूपंयेव पदुमं उग्गन्त्वा पादं सम्पटिच्छि. ततोपि उग्गन्त्वा वुत्तप्पमाणाव रेणु सरीरं ओकिरि. तं पन रेणुं अभिभवमाना तस्स भगवतो सरीरप्पभा निक्खमित्वा यन्तनाळिकाय विस्सट्ठसुवण्णरसधारा विय समन्ता द्वादसयोजनट्ठानं एकोभासं अकासि. ततियपादुद्धरणकाले पथमुग्गतं पदुमं अन्तरधायि, पादसम्पटिच्छनत्थं अञ्ञं नवं पदुमं उग्गञ्छि. इमिनाव नियामेन यत्थ यत्थ गन्तुकामो होति, तत्थ तत्थापि महापदुमं उग्गच्छति. तेनेवस्स ‘‘पदुमुत्तरसम्मासम्बुद्धो’’ति नामं अहोसि.

एवं सो भगवा लोके उप्पज्जित्वा भिक्खुसतसहस्सपरिवारो महाजनस्स सङ्गहत्थाय गामनिगमराजधानीसु भिक्खाय चरन्तो हंसवतीनगरं सम्पापुणि. तस्स आगतभावं सुत्वा पिता महाराजा पच्चुग्गमनं अकासि. सत्था तस्स धम्मकथं कथेसि. देसनापरियोसाने केचि सोतापन्ना केचि सकदागामी केचि अनागामी केचि अरहत्तं पापुणिंसु. राजा स्वातनाय दसबलं निमन्तेत्वा पुनदिवसे कालं आरोचापेत्वा भिक्खुसतसहस्सपरिवारस्स भगवतो सकनिवेसने महादानं अदासि. सत्था भत्तानुमोदनं कत्वा विहारमेव गतो. तेनेव नियामेन पुनदिवसे नागरा, पुनदिवसे राजाति दीघमद्धानं दानं अदंसु.

तस्मिं काले अयं थेरो हंसवतीनगरे गहपतिमहासालकुले निब्बत्तो. एकदिवसं बुद्धानं धम्मदेसनाकाले हंसवतीनगरवासिनो गन्धमालादिहत्थे येन बुद्धो, येन धम्मो, येन सङ्घो, तन्निन्ने तप्पोणे तप्पब्भारे गच्छन्ते दिस्वा तेन महाजनेन सद्धिं धम्मदेसनट्ठानं अगमासि. तस्मिञ्च समये पदुमुत्तरो भगवा अत्तनो सासने पठमं पटिविद्धधम्मं एकं भिक्खुं एतदग्गट्ठाने ठपेसि. सो कुलपुत्तो तं कारणं सुत्वा ‘‘महा वतायं भिक्खु, ठपेत्वा किर बुद्धं अञ्ञो इमिना पठमतरं पटिविद्धधम्मो नाम नत्थि. अहो वताहम्पि अनागते एकस्स बुद्धस्स सासने पठमं धम्मं पटिविज्झनसमत्थो भवेय्य’’न्ति चिन्तेत्वा देसनापरियोसाने भगवन्तं उपसङ्कमित्वा ‘‘स्वे मय्हं भिक्खं गण्हथा’’ति निमन्तेसि. सत्था अधिवासेसि.

सो भगवन्तं अभिवादेत्वा पदक्खिणं कत्वा सकनिवेसनं गन्त्वा सब्बरत्तिं बुद्धानं निसज्जनट्ठानं गन्धदाममालादामादीहि अलङ्करित्वा पणीतं खादनीयं भोजनीयं पटियादापेत्वा तस्सा रत्तिया अच्चयेन सकनिवेसने भिक्खुसतसहस्सपरिवारस्स भगवतो विचित्रयागुखज्जकपरिवारं नानारससूपब्यञ्जनं गन्धसालिभोजनं दत्वा भत्तकिच्चपरियोसाने तिचीवरपहोनके वङ्गपट्टे तथागतस्स पादमूले ठपेत्वा चिन्तेसि – ‘‘नाहं परित्तकस्स ठानस्सत्थाय चरामि, महन्तं ठानं पत्थेन्तो चरामि, न खो पन सक्का एकमेव दिवसं दानं दत्वा तं ठानन्तरं पत्थेतु’’न्ति ‘‘अनुपटिपाटिया सत्त दिवसानि महादानं दत्वा पत्थेस्सामी’’ति. सो तेनेव नियामेन सत्त दिवसानि महादानं दत्वा भत्तकिच्चपरियोसाने दुस्सकोट्ठागारं विवरापेत्वा उत्तमसुखुमवत्थं बुद्धानं पादमूले ठपेत्वा भिक्खुसतसहस्सं तिचीवरेन अच्छादेत्वा तथागतं उपसङ्कमित्वा, ‘‘भन्ते, यो तुम्हेहि इतो सत्तदिवसमत्थके भिक्खु एतदग्गे ठपितो, अहम्पि सो भिक्खु विय अनागते उप्पज्जनकबुद्धस्स सासने पब्बजित्वा पठमं धम्मं पटिविज्झितुं समत्थो भवेय्य’’न्ति वत्वा सत्थु पादमूले सीसं कत्वा निपज्जि.

सत्था तस्स वचनं सुत्वा ‘‘इमिना कुलपुत्तेन महाअधिकारो कतो, समिज्झिस्सति नु खो एतस्स अयं पत्थना नो’’ति अनागतंसञाणं पेसेत्वा आवज्जेन्तो ‘‘समिज्झिस्सती’’ति पस्सि. बुद्धानञ्हि अतीतं वा अनागतं वा पच्चुप्पन्नं वा आरब्भ आवज्जेन्तानं आवरणं नाम नत्थि, अनेककप्पकोटिसतसहस्सन्तरम्पि च अतीतं वा अनागतं वा चक्कवाळसहस्सन्तरम्पि च पच्चुप्पन्नं वा आवज्जनपटिबद्धमेव मनसिकारपटिबद्धमेव होति. एवं अप्पटिवत्तियेन ञाणेन सो भगवा इदं अद्दस – ‘‘अनागते सतसहस्सकप्पपरियोसाने गोतमो नाम बुद्धो लोके उप्पज्जिस्सति, तदा इमस्स पत्थना समिज्झिस्सती’’ति. अथ नं एवमाह – ‘‘अम्भो, कुलपुत्त, अनागते सतसहस्सकप्पपरियोसाने गोतमो नाम बुद्धो लोके उप्पज्जिस्सति, त्वं तस्स पठमकधम्मदेसनाय तेपरिवट्टधम्मचक्कप्पवत्तनसुत्तन्तपरियोसाने अट्ठारसहि ब्रह्मकोटीहि सद्धिं सहस्सनयसम्पन्ने सोतापत्तिफले पतिट्ठहिस्ससी’’ति.

इति सत्था तं कुलपुत्तं ब्याकरित्वा चतुरासीति धम्मक्खन्धसहस्सानि देसेत्वा अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बायि. तस्स परिनिब्बुतस्स सरीरं सुवण्णक्खन्धो विय एकग्घनं अहोसि, सरीरचेतियं पनस्सुब्बेधेन सत्तयोजनिकं अकंसु. इट्ठका सुवण्णमया अहेसुं, हरितालमनोसिलाय मत्तिकाकिच्चं, तेलेन उदककिच्चं साधयिंसु. बुद्धानं धरमानकाले सरीरप्पभा द्वादसयोजनिकं फरि, परिनिब्बुतानं पन तेसं रस्मि निक्खमित्वा समन्ता योजनसतं अवत्थरि.

अयं सेट्ठि बुद्धानं सरीरचेतियं परिवारेत्वा सहस्सरतनग्घियानि कारेसि. चेतियपतिट्ठापनदिवसे अन्तोचेतिये रतनघरं कारेसि. सो वस्ससतसहस्सं महन्तं दानादिमयं कल्याणकम्मं कत्वा ततो चुतो देवपुरे निब्बत्ति. तस्स देवेसु च मनुस्सेसु च संसरन्तस्सेव नवनवुति कप्पसहस्सानि नव कप्पसतानि नव च कप्पा समतिक्कन्ता. एत्तकस्स कालस्स अच्चयेन इतो एकनवुतिकप्पमत्थके अयं कुलपुत्तो बन्धुमतीनगरस्स द्वारसमीपे गामे कुटुम्बियगेहे निब्बत्तो. तस्स महाकालोति नामं अहोसि, कनिट्ठभाता पनस्स चूळकालो नाम.

तस्मिं समये विपस्सी बोधिसत्तो तुसितपुरा चवित्वा बन्धुमतीनगरे बन्धुमस्स रञ्ञो अग्गमहेसिया कुच्छिस्मिं निब्बत्तो. अनुक्कमेन सब्बञ्ञुतं पत्वा धम्मदेसनत्थाय महाब्रह्मुना आयाचितो ‘‘कस्स नु खो पठमं धम्मं देसेस्सामी’’ति चिन्तेत्वा अत्तनो कनिट्ठं खण्डं नाम राजकुमारं तिस्सञ्च पुरोहितपुत्तं ‘‘पठमं धम्मं पटिविज्झितुं समत्था’’ति दिस्वा ‘‘तेसञ्च धम्मं देसेस्सामि, पितु च सङ्गहं करिस्सामी’’ति बोधिमण्डतो आकासेनेव आगन्त्वा खेमे मिगदाये ओतिण्णो ते पक्कोसापेत्वा धम्मं देसेसि. देसनापरियोसाने ते द्वेपि जना चतुरासीतिया पाणसहस्सेहि सद्धिं अरहत्तफले पतिट्ठहिंसु.

अथापरेपि बोधिसत्तकाले अनुपब्बजिता चतुरासीतिसहस्सा कुलपुत्ता तं पवत्तिं सुत्वा सत्थु सन्तिकं आगन्त्वा धम्मदेसनं सुत्वा अरहत्तफले पतिट्ठहिंसु. सत्था तं तत्थेव खण्डत्थेरं अग्गसावकट्ठाने, तिस्सत्थेरं दुतियसावकट्ठाने ठपेसि. राजापि तं पवत्तिं सुत्वा ‘‘पुत्तं पस्सिस्सामी’’ति उय्यानं गन्त्वा धम्मदेसनं सुत्वा तीसु सरणेसु पतिट्ठाय सत्थारं स्वातनाय निमन्तेत्वा अभिवादेत्वा पदक्खिणं कत्वा पक्कामि.

सो पासादवरगतो निसीदित्वा चिन्तेसि – ‘‘मय्हं जेट्ठपुत्तो निक्खमित्वा बुद्धो जातो, दुतियपुत्तो मे अग्गसावको, पुरोहितपुत्तो दुतियसावको. इमे च अवसेसभिक्खू गिहिकालेपि मय्हं पुत्तमेव परिवारेत्वा विचरिंसु, इमे पुब्बेपि दानिपि मय्हमेव भारा, अहमेव ते चतूहि पच्चयेहि उपट्ठहिस्सामि, अञ्ञेसं ओकासं न दस्सामी’’ति. विहारद्वारकोट्ठकतो पट्ठाय याव राजगेहद्वारा उभोसु पस्सेसु खदिरपाकारं कारेत्वा वत्थेहि पटिच्छादापेत्वा उपरि सुवण्णतारकविचित्तं समोलम्बिततालक्खन्धमत्तविविधपुप्फदामवितानं कारेत्वा हेट्ठाभूमिं विचित्तत्थरणेहि सन्थरापेत्वा अन्तो उभोसु पस्सेसु मालागच्छकेसु पुण्णघटे सकलमग्गवासत्थाय च गन्धन्तरेसु पुप्फानि पुप्फन्तरेसु गन्धे च ठपापेत्वा भगवतो कालं आरोचापेसि. भगवा भिक्खुसङ्घपरिवुतो अन्तोसाणियाव राजगेहं गन्त्वा भत्तकिच्चं कत्वा विहारं पच्चागच्छति. अञ्ञो कोचि दट्ठुम्पि न लभति, कुतो पन भिक्खं वा दातुं पूजं वा कातुं.

नागरा चिन्तेसुं – ‘‘अज्ज सत्थु लोके उप्पन्नस्स सत्तमासाधिकानि सत्त संवच्छरानि, मयञ्च दट्ठुम्पि न लभाम, पगेव भिक्खं वा दातुं पूजं वा कातुं धम्मं वा सोतुं. राजा ‘मय्हं एव बुद्धो, मय्हं धम्मो, मय्हं सङ्घो’ति ममायित्वा सयमेव उपट्ठहति. सत्था च उप्पज्जमानो सदेवकस्स लोकस्स अत्थाय उप्पन्नो, न रञ्ञोयेव अत्थाय. न हि रञ्ञोयेव निरयो उण्हो, अञ्ञेसं नीलुप्पलवनसदिसो. तस्मा राजानं एवं वदाम ‘सचे नो सत्थारं देति, इच्चेतं कुसलं. नो चे देति, रञ्ञा सद्धिं युज्झित्वा सङ्घं गहेत्वा दानादीनि पुञ्ञानि करोम. न सक्का खो पन सुद्धनागरेहेव एवं कातुं, एकं जेट्ठकपुरिसम्पि गण्हामा’’’ति सेनापतिं उपसङ्कमित्वा तस्स तमत्थं आरोचेत्वा ‘‘सामि किं अम्हाकं पक्खो होहिसि, उदाहु रञ्ञो’’ति आहंसु. सो आह – ‘‘तुम्हाकं पक्खो होमि, अपिच खो पन पठमदिवसो मय्हं दातब्बो’’ति. ते सम्पटिच्छिंसु.

सो राजानं उपसङ्कमित्वा ‘‘नागरा, देव, तुम्हाकं कुपिता’’ति आह. किमत्थं ताताति? सत्थारं किर तुम्हेव उपट्ठहथ, अम्हे न लभामाति. सचे इदानिपि लभन्ति, न कुप्पन्ति. अलभन्ता तुम्हेहि सद्धिं युज्झितुकामा, देवाति. युज्झामि, तात, न भिक्खुसङ्घं देमीति. देव, तुम्हाकं दासा तुम्हेहि सद्धिं युज्झामाति वदन्ति, तुम्हे कं गण्हित्वा युज्झिस्सथाति? ननु त्वं सेनापतीति? नागरेहि विना असमत्थो अहं, देवाति. ततो राजा ‘‘बलवन्तो नागरा, सेनापतिपि तेसंयेव पक्खो’’ति ञत्वा ‘‘अञ्ञानि सत्तमासाधिकानि सत्त संवच्छरानि मय्हं भिक्खुसङ्घं देन्तू’’ति आह. नागरा न सम्पटिच्छिंसु. राजा ‘‘छब्बस्सानि पञ्चवस्सानी’’ति एवं हापेत्वा अञ्ञे सत्त दिवसे याचि. नागरा ‘‘अतिकक्खळं दानि रञ्ञा सद्धिं कातुं न वट्टती’’ति अनुजानिंसु. राजा सत्तमासाधिकानं सत्तन्नं संवच्छरानं सज्जितं दानमुखं सत्तन्नमेव दिवसानं सज्जेत्वा छ दिवसे केसञ्चि अपस्सन्तानंयेव दानं दत्वा सत्तमे दिवसे नागरे पक्कोसापेत्वा ‘‘सक्खिस्सथ, ताता, एवरूपं दानं दातु’’न्ति आह. तेपि ‘‘ननु अम्हेयेव निस्सायेतं देवस्स उप्पन्न’’न्ति वत्वा ‘‘सक्खिस्सामा’’ति आहंसु. राजा पिट्ठिहत्थेन अस्सूनि पुञ्छमानो भगवन्तं वन्दित्वा, ‘‘भन्ते, अट्ठसट्ठिभिक्खुसतसहस्सं अञ्ञस्सु भारं अकत्वा यावजीवं चतूहि पच्चयेहि उपट्ठहिस्सामीति चिन्तेसिं, नागरानं दानि मे अनुञ्ञातं, नागरा हि ‘मयं दानं दातुं न लभामा’ति भगवा कुप्पन्ति. स्वेव पट्ठाय तेसं अनुग्गहं करोथा’’ति आह.

अथ दुतियदिवसे सेनापति महादानं अदासि. ततो नागरा रञ्ञा कतसक्कारतो उत्तरितरं सक्कारसम्मानं कत्वा दानं अदंसु. एतेनेव नियामेन सकलनगरस्स पटिपाटिया गताय द्वारगामवासिनो सक्कारसम्मानं सज्जयिंसु. महाकालकुटुम्बिको चूळकालं आह – ‘‘दसबलस्स सक्कारसम्मानं स्वेव अम्हाकं पापुणाति, किं सक्कारं करिस्सामा’’ति? त्वमेव भातिक जानाहीति. सचे मय्हं रुचिया करोसि, अम्हाकं सोळसकरीसमत्तेसु खेत्तेसु गहितगब्भा सालियो अत्थि. सालिगब्भं फालेत्वा आदाय बुद्धानं अनुच्छविकं पचापेमाति. एवं कयिरमाने कस्सचि उपकारो न होति, तस्मा नेतं मय्हं रुच्चतीति. सचे त्वं एवं न करोसि, अहं मय्हं सन्तकं ममायितुं लभामीति सोळसकरीसमत्तं खेत्तं मज्झे भिन्दित्वा अट्ठकरीसट्ठाने सीमं ठपेत्वा सालिगब्भं फालेत्वा आदाय असम्भिन्ने खीरे पचापेत्वा चतुमधुरं पक्खिपित्वा बुद्धप्पमुखस्स सङ्घस्स अदासि. कुटुम्बिकस्स खो गब्भं फालेत्वा गहितगहितट्ठानं पुन पूरति. पुथुककाले पुथुकग्गं नाम अदासि, गामवासीहि सद्धिं अग्गसस्सं नाम अदासि, लायने लायनग्गं, वेणिकरणे वेणग्गं, कलापादीसु कलापग्गं खलग्गं खलभण्डग्गं कोट्ठग्गन्ति. एवं सो एकसस्सेव नव वारे अग्गदानं अदासि. तम्पि सस्सं अतिरेकं उट्ठानसम्पन्नं अहोसि.

याव बुद्धा धरति, याव च सङ्घो धरति, एतेनेव नियामेन कल्याणकम्मं कत्वा ततो चुतो देवलोके निब्बत्तित्वा देवेसु चेव मनुस्सेसु च संसरन्तो एकनवुतिकप्पे सम्पत्तिं अनुभवित्वा अम्हाकं सत्थु लोके उप्पन्नकाले कपिलवत्थुनगरस्स अविदूरे दोणवत्थुब्राह्मणगामे ब्राह्मणमहासालकुले निब्बत्ति. तस्स नामग्गहणदिवसे कोण्डञ्ञमाणवोति नामं अकंसु. सो वुड्ढिमन्वाय तयो वेदे उग्गहेत्वा लक्खणमन्तानं पारं अगमासि. तेन समयेन अम्हाकं बोधिसत्तो तुसितपुरा चवित्वा कपिलवत्थुपुरे निब्बत्ति. तस्स नामग्गहणदिवसे अट्ठुत्तरं ब्राह्मणसतं अहतवत्थेहि अच्छादेत्वा अप्पोदकं मधुपायासं पायेत्वा तेसं अन्तरे अट्ठ जने उच्चिनित्वा महातले निसीदापेत्वा अलङ्कतपटियत्तं बोधिसत्तं दुकूलचुम्बटके निपज्जापेत्वा लक्खणपरिग्गहणत्थं तेसं सन्तिकं आनयिंसु. धुरासने निसिन्नब्राह्मणो महापुरिसस्स सरीरसम्पत्तिं ओलोकेत्वा द्वे अङ्गुलियो उक्खिपि. एवं पटिपाटिया सत्त जना उक्खिपिंसु. तेसं पन सब्बनवको कोण्डञ्ञमाणवो, सो बोधिसत्तस्स लक्खणवरनिप्फत्तिं ओलोकेत्वा ‘‘अगारमज्झे ठानकारणं नत्थि, एकन्तेनेस विवट्टच्छदो बुद्धो भविस्सती’’ति एकमेव अङ्गुलिं उक्खिपि. इतरे पन सत्त जना ‘‘सचे अगारं अज्झावसिस्सति, राजा भविस्सति चक्कवत्ती. सचे पब्बजिस्सति, बुद्धो भविस्सती’’ति द्वे गतियो दिस्वा द्वे अङ्गुलियो उक्खिपिंसु. अयं पन कोण्डञ्ञो कताधिकारो पच्छिमभविकसत्तो पञ्ञाय इतरे सत्त जने अभिभवित्वा ‘‘इमेहि लक्खणेहि समन्नागतस्स अगारमज्झे ठानकरणं नाम नत्थि, निस्संसयं बुद्धो भविस्सती’’ति एकमेव गतिं अद्दस, तस्मा एकं अङ्गुलिं उक्खिपि. ततो ब्राह्मणा अत्तनो घरानि गन्त्वा पुत्ते आमन्तयिंसु – ‘‘ताता, अम्हे महल्लका, सुद्धोदनमहाराजस्स पुत्तं सब्बञ्ञुतप्पत्तं मयं सम्भावेय्याम वा नो वा. तुम्हे तस्मिं कुमारे सब्बञ्ञुतं पत्ते तस्स सासने पब्बजेय्याथा’’ति.

सुद्धोदनमहाराजापि बोधिसत्तस्स धातियो आदिं कत्वा परिहारं उपट्ठपेन्तो बोधिसत्तं वुद्धिं आपादेसि. महासत्तोपि वुद्धिप्पत्तो देवो विय सम्पत्तिं अनुभवित्वा परिपक्के ञाणे कामेसु आदीनवं नेक्खम्मे च आनिसंसं दिस्वा राहुलकुमारस्स जातदिवसे छन्नसहायो कण्डकं आरुय्ह देवताहि विवटेन द्वारेन महाभिनिक्खमनं निक्खमित्वा तेनेव रत्तिभागेन तीणि रज्जानि अतिक्कमित्वा अनोमानदीतीरे पब्बजित्वा घटिकारमहाब्रह्मुना आभते अरहद्धजे गहितमत्तेयेव वस्ससट्ठिकत्थेरो विय पासादिकेन इरियापथेन राजगहं पत्वा तत्थ पिण्डाय चरित्वा पण्डवपब्बतच्छायाय पिण्डपातं परिभुञ्जित्वा रञ्ञा मागधेन रज्जसिरिया निमन्तियमानोपि तं पटिक्खिपित्वा अनुक्कमेन उरुवेलं गन्त्वा ‘‘रमणीयो वत अयं भूमिभागो, अलं वतिदं कुलपुत्तस्स पधानत्थिकस्स पधानाया’’ति पधानाभिमुखं चित्तं उप्पादेत्वा तत्थ वासं उपगतो.

तेन समयेन इतरे सत्त ब्राह्मणा यथाकम्मं गता, सब्बदहरो पन लक्खणपरिग्गाहको कोण्डञ्ञमाणवो अरोगो. सो ‘‘महापुरिसो पब्बजितो’’ति सुत्वा तेसं ब्राह्मणानं पुत्ते उपसङ्कमित्वा एवमाह – ‘‘सिद्धत्थकुमारो किर पब्बजितो. सो हि निस्संसयं बुद्धो भविस्सति. सचे तुम्हाकं पितरो अरोगा अस्सु, अज्ज निक्खमित्वा पब्बजेय्युं. सचे तुम्हेपि इच्छथ, एथ मयं तं महापुरिसमनुपब्बजिस्सामा’’ति. ते सब्बे एकच्छन्दा भवितुं नासक्खिंसु. तयो जना न पब्बजिंसु, कोण्डञ्ञब्राह्मणं जेट्ठकं कत्वा इतरे चत्तारो पब्बजिंसु. इमे पञ्च पब्बजित्वा गामनिगमराजधानीसु भिक्खाय चरन्ता बोधिसत्तस्स सन्तिकं अगमिंसु. ते छब्बस्सानि बोधिसत्ते महापधानं पदहन्ते ‘‘इदानि बुद्धो भविस्सति इदानि बुद्धो भविस्सती’’ति महासत्तं उपट्ठहमाना सन्तिकावचरावस्स अहेसुं. यदा पन बोधिसत्तो एकतिलतण्डुलादीहि वीतिनामेन्तोपि दुक्करकारिकाय अरियधम्मपटिवेधस्स अभावं ञत्वा ओळारिकं आहारं आहरि, तदा ते पक्कमित्वा इसिपतनं अगमंसु.

अथ बोधिसत्तो ओळारिकाहारपरिभोगेन छविमंसलोहितपारिपूरिं कत्वा विसाखपुण्णमदिवसे सुजाताय दिन्नं वरभोजनं भुञ्जित्वा सुवण्णपातिं नदिया पटिसोतं खिपित्वा ‘‘अज्ज बुद्धो भविस्सामी’’ति कतसन्निट्ठानो सायन्हसमये कालेन नागराजेन अनेकेहि थुतिसतेहि अभित्थवियमानो महाबोधिमण्डं आरुय्ह अचलट्ठाने पाचीनलोकधातुअभिमुखो पल्लङ्केन निसीदित्वा चतुरङ्गसमन्नागतं वीरियं अधिट्ठाय सूरिये धरमानेयेव मारबलं विधमित्वा पठमयामे पुब्बेनिवासं अनुस्सरित्वा मज्झिमयामे दिब्बचक्खुं विसोधेत्वा पच्चूसकालसमनन्तरे पटिच्चसमुप्पादे ञाणं ओतारेत्वा अनुलोमपटिलोमं पच्चयाकारवट्टं सम्मसन्तो सब्बबुद्धेहि पटिविद्धं असाधारणं सब्बञ्ञुतञ्ञाणं पटिविज्झित्वा निब्बानारम्मणाय फलसमापत्तिया तत्थेव सत्ताहं वीतिनामेसि.

एतेनेव उपायेन सत्तसत्ताहं बोधिमण्डे विहरित्वा राजायतनमूले मधुपिण्डिकभोजनं परिभुञ्जित्वा पुन अजपालनिग्रोधमूलं आगन्त्वा तत्थ निसिन्नो धम्मगम्भीरतं पच्चवेक्खित्वा अप्पोस्सुक्कताय चित्ते नमन्ते महाब्रह्मुना याचितो बुद्धचक्खुना लोकं वोलोकेन्तो तिक्खिन्द्रियादिभेदे सत्ते दिस्वा महाब्रह्मुनो धम्मदेसनाय पटिञ्ञं दत्वा ‘‘कस्स नु खो अहं पठमं धम्मं देसेस्सामी’’ति आळारुदकानं कालकतभावं ञत्वा पुन चिन्तेन्तो ‘‘बहूपकारा खो पन मे पञ्चवग्गिया भिक्खू, ये मं पधानपहितत्तं उपट्ठहिंसु. यंनूनाहं पञ्चवग्गियानं भिक्खूनं पठमं धम्मं देसेय्य’’न्ति चित्तं उप्पादेसि. इदं पन सब्बमेव बुद्धानं परिवितक्कमत्तमेव, ठपेत्वा पन कोण्डञ्ञब्राह्मणं अञ्ञो कोचि पठमं धम्मं पटिविज्झितुं समत्थो नाम नत्थि. सोपि एतदत्थमेव कप्पसतसहस्सं अधिकारकम्मं अकासि, बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स नव वारे अग्गसस्सदानं अदासि.

अथ सत्था पत्तचीवरमादाय अनुपुब्बेन इसिपतनं गन्त्वा येन पञ्चवग्गिया भिक्खू, तेनुपसङ्कमि. ते तथागतं आगच्छन्तं दिस्वाव अत्तनो कतिकाय सण्ठातुं नासक्खिंसु. एको पत्तचीवरं पटिग्गहेसि, एको आसनं पञ्ञापेसि, एको पादोदकं पच्चुपट्ठापेसि, एको पादे धोवि, एको तालवण्टं गहेत्वा बीजमानो ठितो. एवं तेसु वत्तं दस्सेत्वा सन्तिके निसिन्नेसु कोण्डञ्ञत्थेरं कायसक्खिं कत्वा सत्था अनुत्तरं तेपरिवट्टं धम्मचक्कप्पवत्तनसुत्तन्तं आरभि. मनुस्सपरिसा पञ्च जनाव अहेसुं, देवपरिसा अपरिच्छिन्ना. देसनापरियोसाने कोण्डञ्ञत्थेरो अट्ठारसहि महाब्रह्मकोटीहि सद्धिं सोतापत्तिफले पतिट्ठितो. अथ सत्था ‘‘मया दुक्करसताभतं धम्मं पठममेव अञ्ञासीति अञ्ञासिकोण्डञ्ञो नाम अय’’न्ति थेरं आलपन्तो ‘‘अञ्ञासि वत, भो, कोण्डञ्ञो, अञ्ञासि वत, भो, कोण्डञ्ञो’’ति आह. तस्स तदेव नामं जातं. तेन वुत्तं – ‘‘इति हिदं आयस्मतो कोण्डञ्ञस्स अञ्ञासिकोण्डञ्ञोत्वेव नामं अहोसी’’ति.

इति थेरो आसाळ्हिपुण्णमायं सोतापत्तिफले पतिट्ठितो, पाटिपददिवसे भद्दियत्थेरो, दुतियपक्खदिवसे वप्पत्थेरो, ततियपक्खदिवसे महानामत्थेरो, पक्खस्स चतुत्थियं अस्सजित्थेरो सोतापत्तिफले पतिट्ठितो. पञ्चमिया पन पक्खस्स अनत्तलक्खणसुत्तन्तदेसनापरियोसाने सब्बेपि अरहत्ते पतिट्ठिता.

तेन खो पन समयेन छ लोके अरहन्तो होन्ति. ततो पट्ठाय सत्था यसदारकप्पमुखे पञ्चपञ्ञास पुरिसे, कप्पासियवनसण्डे तिंसमत्ते भद्दवग्गिये, गयासीसे पिट्ठिपासाणे सहस्समत्ते पुराणजटिलेति एवं महाजनं अरियभूमिं ओतारेत्वा बिम्बिसारप्पमुखानि एकादसनहुतानि सोतापत्तिफले, एकं नहुतं सरणत्तये पतिट्ठापेत्वा जम्बुदीपतले सासनं पुप्फितफलितं कत्वा सकलजम्बुदीपमण्डलं कासावपज्जोतं इसिवातपटिवातं करोन्तो एकस्मिं समये जेतवनमहाविहारं पत्वा तत्थ वसन्तो भिक्खुसङ्घमज्झे पञ्ञत्तवरबुद्धासनगतो धम्मं देसेन्तो ‘‘पठमं धम्मं पटिविद्धभिक्खूनं अन्तरे मम पुत्तो कोण्डञ्ञो अग्गो’’ति दस्सेतुं एतदग्गट्ठाने ठपेसि.

थेरोपि द्वे अग्गसावके अत्तनो निपच्चकारं करोन्ते दिस्वा बुद्धानं सन्तिका अपक्कमितुकामो हुत्वा ‘‘पुण्णमाणवो पब्बजित्वा सासने अग्गधम्मकथिको भविस्सती’’ति दिस्वा दोणवत्थुब्राह्मणगामं गन्त्वा अत्तनो भागिनेय्यं पुण्णमाणवं पब्बाजेत्वा ‘‘अयं बुद्धानं सन्तिके वसिस्सती’’ति तस्स बुद्धानं अन्तेवासिकभावं कत्वा सयं दसबलं उपसङ्कमित्वा ‘‘भगवा मय्हं गामन्तसेनासनं असप्पायं, आकिण्णो विहरितुं न सक्कोमि, छद्दन्तदहं गन्त्वा वसिस्सामी’’ति भगवन्तं अनुजानापेत्वा उट्ठायासना सत्थारं वन्दित्वा छद्दन्तदहं गन्त्वा छद्दन्तहत्थिकुलं निस्साय द्वादस वस्सानि वीतिनामेत्वा तत्थेव अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बायि.