१. सुत्तन्तभाजनीयं
४३१. चत्तारो इद्धिपादा – इध भिक्खु छन्दसमाधिपधानसङ्खारसमन्नागतं इद्धिपादं भावेति, वीरियसमाधिपधानसङ्खारसमन्नागतं इद्धिपादं भावेति, चित्तसमाधिपधानसङ्खारसमन्नागतं इद्धिपादं भावेति, वीमंसासमाधिपधानसङ्खारसमन्नागतं इद्धिपादं भावेति.
१. छन्दिद्धिपादो
४३२. कथञ्च भिक्खु छन्दसमाधिपधानसङ्खारसमन्नागतं इद्धिपादं भावेति? छन्दं चे भिक्खु अधिपतिं करित्वा लभति समाधिं, लभति चित्तस्सेकग्गतं [चित्तस्स एकग्गतं (सी. स्या.)] – अयं वुच्चति ‘‘छन्दसमाधि’’. सो अनुप्पन्नानं पापकानं अकुसलानं धम्मानं अनुप्पादाय छन्दं जनेति वायमति वीरियं आरभति चित्तं पग्गण्हाति पदहति, उप्पन्नानं पापकानं अकुसलानं धम्मानं पहानाय छन्दं जनेति वायमति वीरियं आरभति चित्तं पग्गण्हाति पदहति, अनुप्पन्नानं कुसलानं धम्मानं उप्पादाय छन्दं जनेति वायमति वीरियं आरभति चित्तं पग्गण्हाति पदहति, उप्पन्नानं कुसलानं धम्मानं ठितिया असम्मोसाय भिय्योभावाय वेपुल्लाय भावनाय पारिपूरिया छन्दं जनेति वायमति वीरियं आरभति चित्तं पग्गण्हाति पदहति. इमे वुच्चन्ति ‘‘पधानसङ्खारा’’. इति अयञ्च छन्दसमाधि, इमे च पधानसङ्खारा. तदेकज्झं अभिसञ्ञहित्वा अभिसङ्खिपित्वा छन्दसमाधिपधानसङ्खारोत्वेव सङ्ख्यं [सङ्खं (सी.)] गच्छति.
४३३. तत्थ कतमो छन्दो? यो छन्दो छन्दिकता कत्तुकम्यता कुसलो धम्मच्छन्दो – अयं वुच्चति ‘‘छन्दो’’.
तत्थ कतमो समाधि? या चित्तस्स ठिति सण्ठिति अवट्ठिति अविसाहारो अविक्खेपो अविसाहटमानसता समथो समाधिन्द्रियं समाधिबलं सम्मासमाधि – अयं वुच्चति ‘‘समाधि’’.
तत्थ कतमो पधानसङ्खारो? यो चेतसिको वीरियारम्भो निक्कमो परक्कमो उय्यामो वायामो उस्साहो उस्सोळ्ही थामो ठिति असिथिलपरक्कमता अनिक्खित्तछन्दता अनिक्खित्तधुरता धुरसम्पग्गाहो वीरियं वीरियिन्द्रियं वीरियबलं सम्मावायामो – अयं वुच्चति ‘‘पधानसङ्खारो’’. इति इमिना च छन्देन, इमिना च समाधिना, इमिना च पधानसङ्खारेन उपेतो होति समुपेतो उपागतो समुपागतो उपपन्नो सम्पन्नो समन्नागतो. तेन वुच्चति ‘‘छन्दसमाधिपधानसङ्खारसमन्नागतो’’ति.
४३४. इद्धीति. या तेसं धम्मानं इद्धि समिद्धि इज्झना समिज्झना लाभो पटिलाभो पत्ति सम्पत्ति फुसना सच्छिकिरिया उपसम्पदा.
‘‘इद्धिपादो’’ति. तथाभूतस्स वेदनाक्खन्धो, सञ्ञाक्खन्धो, सङ्खारक्खन्धो, विञ्ञाणक्खन्धो.
‘‘इद्धिपादं भावेती’’ति. ते धम्मे आसेवति भावेति बहुलीकरोति. तेन वुच्चति ‘‘इद्धिपादं भावेती’’ति.
२. वीरियिद्धिपादो
४३५. कथञ्च भिक्खु वीरियसमाधिपधानसङ्खारसमन्नागतं इद्धिपादं भावेति? वीरियं चे भिक्खु अधिपतिं करित्वा लभति समाधिं लभति चित्तस्सेकग्गतं – अयं वुच्चति ‘‘वीरियसमाधि’’. सो अनुप्पन्नानं पापकानं अकुसलानं धम्मानं अनुप्पादाय छन्दं जनेति वायमति वीरियं आरभति चित्तं पग्गण्हाति पदहति, उप्पन्नानं पापकानं अकुसलानं धम्मानं पहानाय…पे… अनुप्पन्नानं कुसलानं धम्मानं उप्पादाय…पे… उप्पन्नानं कुसलानं धम्मानं ठितिया असम्मोसाय भिय्योभावाय वेपुल्लाय भावनाय पारिपूरिया छन्दं जनेति वायमति वीरियं आरभति चित्तं पग्गण्हाति पदहति. इमे वुच्चन्ति ‘‘पधानसङ्खारा’’. इति अयञ्च वीरियसमाधि, इमे च पधानसङ्खारा; तदेकज्झं अभिसञ्ञूहित्वा अभिसङ्खिपित्वा वीरियसमाधिपधानसङ्खारोत्वेव सङ्ख्यं गच्छति.
४३६. तत्थ कतमं वीरियं? यो चेतसिको वीरियारम्भो…पे… सम्मावायामो – इदं वुच्चति ‘‘वीरियं’’.
तत्थ कतमो समाधि? या चित्तस्स ठिति सण्ठिति अवट्ठिति अविसाहारो अविक्खेपो अविसाहटमानसता समथो समाधिन्द्रियं समाधिबलं सम्मासमाधि – अयं वुच्चति ‘‘समाधि’’.
तत्थ कतमो पधानसङ्खारो? यो चेतसिको वीरियारम्भो…पे… सम्मावायामो – अयं वुच्चति ‘‘पधानसङ्खारो’’. इति इमिना च वीरियेन, इमिना च समाधिना, इमिना च पधानसङ्खारेन उपेतो होति…पे… समन्नागतो. तेन वुच्चति ‘‘वीरियसमाधिपधानसङ्खारसमन्नागतो’’ति.
४३७. इद्धीति. या तेसं धम्मानं इद्धि समिद्धि इज्झना समिज्झना लाभो पटिलाभो पत्ति सम्पत्ति फुसना सच्छिकिरिया उपसम्पदा.
इद्धिपादोति. तथाभूतस्स वेदनाक्खन्धो…पे… विञ्ञाणक्खन्धो.
इद्धिपादं भावेतीति. ते धम्मे आसेवति भावेति बहुलीकरोति. तेन वुच्चति ‘‘इद्धिपादं भावेती’’ति.
३. चित्तिद्धिपादो
४३८. कथञ्च भिक्खु चित्तसमाधिपधानसङ्खारसमन्नागतं इद्धिपादं भावेति? चित्तं चे भिक्खु अधिपतिं करित्वा लभति समाधिं लभति चित्तस्सेकग्गतं – अयं वुच्चति ‘‘चित्तसमाधि’’. सो अनुप्पन्नानं पापकानं अकुसलानं धम्मानं अनुप्पादाय छन्दं जनेति वायमति वीरियं आरभति चित्तं पग्गण्हाति पदहति, उप्पन्नानं पापकानं अकुसलानं धम्मानं पहानाय…पे… अनुप्पन्नानं कुसलानं धम्मानं उप्पादाय…पे… उप्पन्नानं कुसलानं धम्मानं ठितिया असम्मोसाय भिय्योभावाय वेपुल्लाय भावनाय पारिपूरिया छन्दं जनेति वायमति वीरियं आरभति चित्तं पग्गण्हाति पदहति. इमे वुच्चन्ति ‘‘पधानसङ्खारा’’. इति अयञ्च चित्तसमाधि, इमे च पधानसङ्खारा; तदेकज्झं अभिसञ्ञूहित्वा अभिसङ्खिपित्वा चित्तसमाधिपधानसङ्खारोत्वेव सङ्ख्यं गच्छति.
४३९. तत्थ कतमं चित्तं? यं चित्तं मनो मानसं…पे… तज्जामनोविञ्ञाणधातु – इदं वुच्चति ‘‘चित्तं’’.
तत्थ कतमो समाधि? या चित्तस्स ठिति सण्ठिति…पे… सम्मासमाधि – अयं वुच्चति ‘‘समाधि’’.
तत्थ कतमो पधानसङ्खारो? यो चेतसिको वीरियारम्भो…पे… सम्मावायामो – अयं वुच्चति ‘‘पधानसङ्खारो’’. इति इमिना च चित्तेन, इमिना च समाधिना, इमिना च पधानसङ्खारेन उपेतो होति…पे… समन्नागतो. तेन वुच्चति ‘‘चित्तसमाधिपधानसङ्खारसमन्नागतो’’ति.
४४०. इद्धीति. या तेसं धम्मानं इद्धि समिद्धि इज्झना समिज्झना लाभो पटिलाभो पत्ति सम्पत्ति फुसना सच्छिकिरिया उपसम्पदा.
इद्धिपादोति. तथाभूतस्स वेदनाक्खन्धो…पे… विञ्ञाणक्खन्धो.
इद्धिपादं भावेतीति. ते धम्मे आसेवति भावेति बहुलीकरोति. तेन वुच्चति ‘‘इद्धिपादं भावेती’’ति.
४. वीमंसिद्धिपादो
४४१. कथञ्च भिक्खु वीमंसासमाधिपधानसङ्खारसमन्नागतं इद्धिपादं भावेति? वीमंसं चे भिक्खु अधिपतिं करित्वा लभति समाधिं लभति चित्तस्सेकग्गतं – अयं वुच्चति ‘‘वीमंसासमाधि’’. सो अनुप्पन्नानं पापकानं अकुसलानं धम्मानं अनुप्पादाय छन्दं जनेति वायमति वीरियं आरभति चित्तं पग्गण्हाति पदहति, उप्पन्नानं पापकानं अकुसलानं धम्मानं पहानाय…पे… अनुप्पन्नानं कुसलानं धम्मानं उप्पादाय…पे… उप्पन्नानं कुसलानं धम्मानं ठितिया असम्मोसाय भिय्योभावाय वेपुल्लाय भावनाय पारिपूरिया छन्दं जनेति वायमति वीरियं आरभति चित्तं पग्गण्हाति पदहति. इमे वुच्चन्ति ‘‘पधानसङ्खारा’’. इति अयञ्च वीमंसासमाधि, इमे च पधानसङ्खारा; तदेकज्झं अभिसञ्ञूहित्वा अभिसङ्खिपित्वा वीमंसासमाधिपधानसङ्खारोत्वेव सङ्ख्यं गच्छति.
४४२. तत्थ कतमा वीमंसा? या पञ्ञा पजानना…पे… अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि – अयं वुच्चति ‘‘वीमंसा’’.
तत्थ कतमो समाधि? या चित्तस्स ठिति सण्ठिति…पे… सम्मासमाधि – अयं वुच्चति ‘‘समाधि’’.
तत्थ कतमो पधानसङ्खारो? यो चेतसिको वीरियारम्भो …पे… सम्मावायामो – अयं वुच्चति ‘‘पधानसङ्खारो’’. इति इमाय च वीमंसाय, इमिना च समाधिना, इमिना च पधानसङ्खारेन उपेतो होति…पे… समन्नागतो. तेन वुच्चति ‘‘वीमंसासमाधिपधानसङ्खारसमन्नागतो’’ति.
४४३. इद्धीति. या तेसं धम्मानं इद्धि समिद्धि इज्झना समिज्झना लाभो पटिलाभो पत्ति सम्पत्ति फुसना सच्छिकिरिया उपसम्पदा.
इद्धिपादोति. तथाभूतस्स वेदनाक्खन्धो, सञ्ञाक्खन्धो, सङ्खारक्खन्धो, विञ्ञाणखन्धो.
इद्धिपादं भावेतीति. ते धम्मे आसेवति भावेति बहुलीकरोति. तेन वुच्चति ‘‘इद्धिपादं भावेती’’ति.
सुत्तन्तभाजनीयं.