१. सुत्तन्तभाजनीयं
१७२. छ धातुयो – पथवीधातु [पठवीधातु (सी. स्या.) एवमुपरिपि], आपोधातु, तेजोधातु, वायोधातु, आकासधातु, विञ्ञाणधातु.
१७३. तत्थ कतमा पथवीधातु? पथवीधातुद्वयं – अत्थि अज्झत्तिका, अत्थि बाहिरा. तत्थ कतमा अज्झत्तिका पथवीधातु? यं अज्झत्तं पच्चत्तं कक्खळं खरिगतं कक्खळत्तं कक्खळभावो अज्झत्तं उपादिन्नं, सेय्यथिदं – केसा लोमा नखा दन्ता तचो मंसं न्हारु [नहारु (सी.)] अट्ठि अट्ठिमिञ्जं [अट्ठिमिञ्जा (सी.)] वक्कं हदयं यकनं किलोमकं पिहकं पप्फासं अन्तं अन्तगुणं उदरियं करीसं, यं वा पनञ्ञम्पि अत्थि अज्झत्तं पच्चत्तं कक्खळं खरिगतं कक्खळत्तं कक्खळभावो अज्झत्तं उपादिन्नं – अयं वुच्चति ‘अज्झत्तिका पथवीधातु’.
तत्थ कतमा बाहिरा पथवीधातु? यं बाहिरं कक्खळं खरिगतं कक्खळत्तं कक्खळभावो बहिद्धा अनुपादिन्नं, सेय्यथिदं – अयो लोहं तिपु सीसं सज्झं [सज्झु (स्या.)] मुत्ता मणि वेळुरियो सङ्खो सिला पवाळं रजतं जातरूपं लोहितङ्को [लोहितङ्गो (स्या. क.), लोहितको (?)] मसारगल्लं तिणं कट्ठं सक्खरा कठलं [कथलं (क.)] भूमि पासाणो पब्बतो, यं वा पनञ्ञम्पि अत्थि बाहिरं कक्खळं खरिगतं कक्खळत्तं कक्खळभावो बहिद्धा अनुपादिन्नं – अयं वुच्चति ‘बाहिरा पथवीधातु’. या च अज्झत्तिका पथवीधातु या च बाहिरा पथवीधातु, तदेकज्झं अभिसञ्ञूहित्वा अभिसङ्खिपित्वा – अयं वुच्चति ‘‘पथवीधातु’’.
१७४. तत्थ कतमा आपोधातु? आपोधातुद्वयं – अत्थि अज्झत्तिका, अत्थि बाहिरा. तत्थ कतमा अज्झत्तिका आपोधातु? यं अज्झत्तं पच्चत्तं आपो आपोगतं सिनेहो सिनेहगतं [स्नेहो स्नेहगतं (स्या.)] बन्धनत्तं रूपस्स अज्झत्तं उपादिन्नं, सेय्यथिदं – पित्तं सेम्हं पुब्बो लोहितं सेदो मेदो अस्सु वसा खेळो सिङ्घाणिका लसिका मुत्तं, यं वा पनञ्ञम्पि अत्थि अज्झत्तं पच्चत्तं आपो आपोगतं सिनेहो सिनेहगतं बन्धनत्तं रूपस्स अज्झत्तं उपादिन्नं – अयं वुच्चति ‘अज्झत्तिका आपोधातु’.
तत्थ कतमा बाहिरा आपोधातु? यं बाहिरं आपो आपोगतं सिनेहो सिनेहगतं बन्धनत्तं रूपस्स बहिद्धा अनुपादिन्नं, सेय्यथिदं – मूलरसो खन्धरसो तचरसो पत्तरसो पुप्फरसो फलरसो खीरं दधि सप्पि नवनीतं तेलं मधु फाणितं भुम्मानि वा उदकानि अन्तलिक्खानि वा, यं वा पनञ्ञम्पि अत्थि बाहिरं आपो आपोगतं सिनेहो सिनेहगतं बन्धनत्तं रूपस्स बहिद्धा अनुपादिन्नं – अयं वुच्चति ‘बाहिरा आपोधातु’. या च अज्झत्तिका आपोधातु या च बाहिरा आपोधातु, तदेकज्झं अभिसञ्ञूहित्वा अभिसङ्खिपित्वा – अयं वुच्चति ‘‘आपोधातु’’.
१७५. तत्थ कतमा तेजोधातु? तेजोधातुद्वयं – अत्थि अज्झत्तिका, अत्थि बाहिरा. तत्थ कतमा अज्झत्तिका तेजोधातु? यं अज्झत्तं पच्चत्तं तेजो तेजोगतं उस्मा उस्मागतं उसुमं उसुमगतं अज्झत्तं उपादिन्नं, सेय्यथिदं – येन च सन्तप्पति येन च जीरीयति येन च परिडय्हति येन च असितपीतखायितसायितं सम्मा परिणामं गच्छति, यं वा पनञ्ञम्पि अत्थि अज्झत्तं पच्चत्तं तेजो तेजोगतं उस्मा उस्मागतं उसुमं उसुमगतं अज्झत्तं उपादिन्नं – अयं वुच्चति ‘अज्झत्तिका तेजोधातु’.
तत्थ कतमा बाहिरा तेजोधातु? यं बाहिरं तेजो तेजोगतं उस्मा उस्मागतं उसुमं उसुमगतं बहिद्धा अनुपादिन्नं, सेय्यथिदं – कट्ठग्गि पलालग्गि [सकलिकग्गि (सब्बत्थ)] तिणग्गि गोमयग्गि थुसग्गि सङ्कारग्गि इन्दग्गि अग्गिसन्तापो सूरियसन्तापो कट्ठसन्निचयसन्तापो तिणसन्निचयसन्तापो धञ्ञसन्निचयसन्तापो भण्डसन्निचयसन्तापो, यं वा पनञ्ञम्पि अत्थि बाहिरं तेजो तेजोगतं उस्मा उस्मागतं उसुमं उसुमगतं बहिद्धा अनुपादिन्नं – अयं वुच्चति ‘बाहिरा तेजोधातु’. या च अज्झत्तिका तेजोधातु या च बाहिरा तेजोधातु, तदेकज्झं अभिसञ्ञूहित्वा अभिसङ्खिपित्वा – अयं वुच्चति ‘‘तेजोधातु’’.
१७६. तत्थ कतमा वायोधातु? वायोधातुद्वयं – अत्थि अज्झत्तिका, अत्थि बाहिरा. तत्थ कतमा अज्झत्तिका वायोधातु? यं अज्झत्तं पच्चत्तं वायो वायोगतं थम्भितत्तं रूपस्स अज्झत्तं उपादिन्नं, सेय्यथिदं – उद्धङ्गमा वाता अधोगमा वाता कुच्छिसया वाता कोट्ठासया [कोट्ठसया (सी. स्या.)] वाता अङ्गमङ्गानुसारिनो वाता सत्थकवाता खुरकवाता उप्पलकवाता अस्सासो पस्सासो इति वा, यं वा पनञ्ञम्पि अत्थि अज्झत्तं पच्चत्तं वायो वायोगतं थम्भितत्तं रूपस्स अज्झत्तं उपादिन्नं – अयं वुच्चति ‘अज्झत्तिका वायोधातु’.
तत्थ कतमा बाहिरा वायोधातु? यं बाहिरं वायो वायोगतं थम्भितत्तं रूपस्स बहिद्धा अनुपादिन्नं, सेय्यथिदं – पुरत्थिमा वाता पच्छिमा वाता उत्तरा वाता दक्खिणा वाता सरजा वाता अरजा वाता सीता वाता उण्हा वाता परित्ता वाता अधिमत्ता वाता काळवाता वेरम्भवाता पक्खवाता सुपण्णवाता तालवण्टवाता विधूपनवाता, यं वा पनञ्ञम्पि अत्थि बाहिरं वायो वायोगतं थम्भितत्तं रूपस्स बहिद्धा अनुपादिन्नं – अयं वुच्चति ‘बाहिरा वायोधातु’. या च अज्झत्तिका वायोधातु या च बाहिरा वायोधातु, तदेकज्झं अभिसञ्ञूहित्वा अभिसङ्खिपित्वा – अयं वुच्चति ‘‘वायोधातु’’.
१७७. तत्थ कतमा आकासधातु? आकासधातुद्वयं – अत्थि अज्झत्तिका, अत्थि बाहिरा. तत्थ कतमा अज्झत्तिका आकासधातु? यं अज्झत्तं पच्चत्तं आकासो आकासगतं अघं अघगतं विवरो विवरगतं असम्फुट्ठं मंसलोहितेहि अज्झत्तं उपादिन्नं, सेय्यथिदं – कण्णच्छिद्दं नासच्छिद्दं मुखद्वारं, येन च असितपीतखायितसायितं अज्झोहरति, यत्थ च असितपीतखायितसायितं सन्तिट्ठति, येन च असितपीतखायितसायितं अधोभागं निक्खमति, यं वा पनञ्ञम्पि अत्थि अज्झत्तं पच्चत्तं आकासो आकासगतं अघं अघगतं विवरो विवरगतं असम्फुट्ठं मंसलोहितेहि अज्झत्तं उपादिन्नं – अयं वुच्चति ‘अज्झत्तिका आकासधातु’.
तत्थ कतमा बाहिरा आकासधातु? यं बाहिरं आकासो आकासगतं अघं अघगतं विवरो विवरगतं असम्फुट्ठं चतूहि महाभूतेहि बहिद्धा अनुपादिन्नं – अयं वुच्चति ‘बाहिरा आकासधातु’. या च अज्झत्तिका आकासधातु या च बाहिरा आकासधातु, तदेकज्झं अभिसञ्ञूहित्वा अभिसङ्खिपित्वा – अयं वुच्चति ‘‘आकासधातु’’.
१७८. तत्थ कतमा विञ्ञाणधातु? चक्खुविञ्ञाणधातु, सोतविञ्ञाणधातु, घानविञ्ञाणधातु, जिव्हाविञ्ञाणधातु, कायविञ्ञाणधातु, मनोविञ्ञाणधातु – अयं वुच्चति ‘‘विञ्ञाणधातु’’.
इमा छ धातुयो.
१७९. अपरापि छ धातुयो – सुखधातु, दुक्खधातु, सोमनस्सधातु, दोमनस्सधातु, उपेक्खाधातु, अविज्जाधातु.
१८०. तत्थ कतमा सुखधातु? यं कायिकं सातं कायिकं सुखं कायसम्फस्सजं सातं सुखं वेदयितं कायसम्फस्सजा साता सुखा वेदना – अयं वुच्चति ‘‘सुखधातु’’.
तत्थ कतमा दुक्खधातु? यं कायिकं असातं कायिकं दुक्खं कायसम्फस्सजं असातं दुक्खं वेदयितं कायसम्फस्सजा असाता दुक्खा वेदना – अयं वुच्चति ‘‘दुक्खधातु’’.
तत्थ कतमा सोमनस्सधातु? यं चेतसिकं सातं चेतसिकं सुखं चेतोसम्फस्सजं सातं सुखं वेदयितं चेतोसम्फस्सजा साता सुखा वेदना – अयं वुच्चति ‘‘सोमनस्सधातु’’.
तत्थ कतमा दोमनस्सधातु? यं चेतसिकं असातं चेतसिकं दुक्खं चेतोसम्फस्सजं असातं दुक्खं वेदयितं चेतोसम्फस्सजा असाता दुक्खा वेदना – अयं वुच्चति ‘‘दोमनस्सधातु’’.
तत्थ कतमा उपेक्खाधातु? यं चेतसिकं नेव सातं नासातं चेतोसम्फस्सजं अदुक्खमसुखं वेदयितं चेतोसम्फस्सजा अदुक्खमसुखा वेदना – अयं वुच्चति ‘‘उपेक्खाधातु’’.
तत्थ कतमा अविज्जाधातु? यं अञ्ञाणं अदस्सनं अनभिसमयो अननुबोधो असम्बोधो अप्पटिवेधो असङ्गाहणा अपरियोगाहणा असमपेक्खना अपच्चवेक्खणा अपच्चक्खकम्मं दुम्मेज्झं बाल्यं असम्पजञ्ञं मोहो पमोहो सम्मोहो अविज्जा अविज्जोघो अविज्जायोगो अविज्जानुसयो अविज्जापरियुट्ठानं अविज्जालङ्गी मोहो अकुसलमूलं – अयं वुच्चति ‘‘अविज्जाधातु’’.
इमा छ धातुयो.
१८१. अपरापि छ धातुयो – कामधातु, ब्यापादधातु, विहिंसाधातु, नेक्खम्मधातु, अब्यापादधातु, अविहिंसाधातु.
१८२. तत्थ कतमा कामधातु? कामपटिसंयुत्तो तक्को वितक्को सङ्कप्पो अप्पना ब्यप्पना चेतसो अभिनिरोपना मिच्छासङ्कप्पो – अयं वुच्चति कामधातु. हेट्ठतो अवीचिनिरयं परियन्तं करित्वा उपरितो परनिम्मितवसवत्ती देवे अन्तो करित्वा यं एतस्मिं अन्तरे एत्थावचरा एत्थ परियापन्ना खन्धधातुआयतना रूपा [रूपं (स्या.)] वेदना सञ्ञा सङ्खारा विञ्ञाणं – अयं वुच्चति ‘‘कामधातु’’.
तत्थ कतमा ब्यापादधातु? ब्यापादपटिसंयुत्तो तक्को वितक्को…पे… मिच्छासङ्कप्पो – अयं वुच्चति ‘‘ब्यापादधातु’’. दससु वा आघातवत्थूसु चित्तस्स आघातो पटिघातो पटिघं पटिविरोधो कोपो पकोपो सम्पकोपो दोसो पदोसो सम्पदोसो चित्तस्स ब्यापत्ति मनोपदोसो कोधो कुज्झना कुज्झितत्तं दोसो दुस्सना दुस्सितत्तं ब्यापत्ति ब्यापज्जना विरोधो पटिविरोधो चण्डिक्कं असुरोपो अनत्तमनता चित्तस्स – अयं वुच्चति ‘‘ब्यापादधातु’’.
तत्थ कतमा विहिंसाधातु? विहिंसापटिसंयुत्तो तक्को वितक्को…पे… मिच्छासङ्कप्पो – अयं वुच्चति ‘‘विहिंसाधातु’’. इधेकच्चो पाणिना वा लेड्डुना वा दण्डेन वा सत्थेन वा रज्जुया वा अञ्ञतरञ्ञतरेन सत्ते विहेठेति, या एवरूपा हेठना विहेठना हिंसना विहिंसना रोसना विरोसना परूपघातो – अयं वुच्चति ‘‘विहिंसाधातु’’.
तत्थ कतमा नेक्खम्मधातु? नेक्खम्मपटिसंयुत्तो तक्को वितक्को…पे… सम्मासङ्कप्पो – अयं वुच्चति ‘‘नेक्खम्मधातु’’. सब्बेपि कुसला धम्मा ‘‘नेक्खम्मधातु’’.
तत्थ कतमा अब्यापादधातु? अब्यापादपटिसंयुत्तो तक्को वितक्को…पे… सम्मासङ्कप्पो – अयं वुच्चति ‘‘अब्यापादधातु’’. या सत्तेसु मेत्ति मेत्तायना मेत्तायितत्तं मेत्ताचेतोविमुत्ति – अयं वुच्चति ‘‘अब्यापादधातु’’.
तत्थ कतमा अविहिंसाधातु? अविहिंसापटिसंयुत्तो तक्को वितक्को सङ्कप्पो अप्पना ब्यप्पना चेतसो अभिनिरोपना सम्मासङ्कप्पो – अयं वुच्चति ‘‘अविहिंसाधातु’’. या सत्तेसु करुणा करुणायना करुणायितत्तं करुणाचेतोविमुत्ति – अयं वुच्चति ‘‘अविहिंसाधातु’’.
इमा छ धातुयो.
इति इमानि तीणि छक्कानि तदेकज्झं अभिसञ्ञूहित्वा अभिसङ्खिपित्वा अट्ठारस धातुयो होन्ति.
सुत्तन्तभाजनीयं.