२. अभिधम्मभाजनीयं

१८३. अट्ठारस धातुयो – चक्खुधातु, रूपधातु, चक्खुविञ्ञाणधातु, सोतधातु, सद्दधातु, सोतविञ्ञाणधातु, घानधातु, गन्धधातु, घानविञ्ञाणधातु, जिव्हाधातु, रसधातु, जिव्हाविञ्ञाणधातु, कायधातु, फोट्ठब्बधातु, कायविञ्ञाणधातु, मनोधातु, धम्मधातु, मनोविञ्ञाणधातु.

१८४. तत्थ कतमा चक्खुधातु? यं चक्खु चतुन्नं महाभूतानं उपादाय पसादो…पे… सुञ्ञो गामोपेसो – अयं वुच्चति ‘‘चक्खुधातु’’.

तत्थ कतमा रूपधातु? यं रूपं चतुन्नं महाभूतानं उपादाय वण्णनिभा…पे… रूपधातुपेसा – अयं वुच्चति ‘‘रूपधातु’’.

तत्थ कतमा चक्खुविञ्ञाणधातु? चक्खुञ्च पटिच्च रूपे च उप्पज्जति चित्तं मनो मानसं हदयं पण्डरं मनो मनायतनं मनिन्द्रियं विञ्ञाणं विञ्ञाणक्खन्धो तज्जाचक्खुविञ्ञाणधातु – अयं वुच्चति ‘‘चक्खुविञ्ञाणधातु’’.

तत्थ कतमा सोतधातु? यं सोतं चतुन्नं महाभूतानं उपादाय पसादो…पे… सुञ्ञो गामोपेसो – अयं वुच्चति ‘‘सोतधातु’’.

तत्थ कतमा सद्दधातु? यो सद्दो चतुन्नं महाभूतानं उपादाय अनिदस्सनो सप्पटिघो…पे… सद्दधातुपेसा – अयं वुच्चति ‘‘सद्दधातु’’.

तत्थ कतमा सोतविञ्ञाणधातु? सोतञ्च पटिच्च सद्दे च उप्पज्जति चित्तं मनो मानसं हदयं पण्डरं मनो मनायतनं मनिन्द्रियं विञ्ञाणं विञ्ञाणक्खन्धो तज्जासोतविञ्ञाणधातु – अयं वुच्चति ‘‘सोतविञ्ञाणधातु’’.

तत्थ कतमा घानधातु? यं घानं चतुन्नं महाभूतानं उपादाय पसादो…पे… सुञ्ञो गामोपेसो – अयं वुच्चति ‘‘घानधातु’’.

तत्थ कतमा गन्धधातु? यो गन्धो चतुन्नं महाभूतानं उपादाय अनिदस्सनो सप्पटिघो…पे… गन्धधातुपेसा – अयं वुच्चति ‘‘गन्धधातु’’.

तत्थ कतमा घानविञ्ञाणधातु? घानञ्च पटिच्च गन्धे च उप्पज्जति चित्तं मनो मानसं हदयं पण्डरं मनो मनायतनं मनिन्द्रियं विञ्ञाणं विञ्ञाणक्खन्धो तज्जाघानविञ्ञाणधातु – अयं वुच्चति ‘‘घानविञ्ञाणधातु’’.

तत्थ कतमा जिव्हाधातु? या जिव्हा चतुन्नं महाभूतानं उपादाय पसादो…पे… सुञ्ञो गामोपेसो – अयं वुच्चति ‘‘जिव्हाधातु’’.

तत्थ कतमा रसधातु? यो रसो चतुन्नं महाभूतानं उपादाय अनिदस्सनो सप्पटिघो…पे… रसधातुपेसा – अयं वुच्चति ‘‘रसधातु’’.

तत्थ कतमा जिव्हाविञ्ञाणधातु? जिव्हञ्च पटिच्च रसे च उप्पज्जति चित्तं मनो मानसं हदयं पण्डरं मनो मनायतनं मनिन्द्रियं विञ्ञाणं विञ्ञाणक्खन्धो तज्जाजिव्हाविञ्ञाणधातु – अयं वुच्चति ‘‘जिव्हाविञ्ञाणधातु’’.

तत्थ कतमा कायधातु? यो कायो चतुन्नं महाभूतानं उपादाय पसादो…पे… सुञ्ञो गामोपेसो – अयं वुच्चति ‘‘कायधातु’’.

तत्थ कतमा फोट्ठब्बधातु? पथवीधातु…पे… फोट्ठब्बधातुपेसा – अयं वुच्चति ‘‘फोट्ठब्बधातु’’.

तत्थ कतमा कायविञ्ञाणधातु? कायञ्च पटिच्च फोट्ठब्बे च उप्पज्जति चित्तं मनो मानसं हदयं पण्डरं मनो मनायतनं मनिन्द्रियं विञ्ञाणं विञ्ञाणक्खन्धो तज्जाकायविञ्ञाणधातु – अयं वुच्चति ‘‘कायविञ्ञाणधातु’’.

तत्थ कतमा मनोधातु? चक्खुविञ्ञाणधातुया उप्पज्जित्वा निरुद्धसमनन्तरा उप्पज्जति चित्तं मनो मानसं हदयं पण्डरं मनो मनायतनं मनिन्द्रियं विञ्ञाणं विञ्ञाणक्खन्धो तज्जामनोधातु; सोतविञ्ञाणधातुया…पे… घानविञ्ञाणधातुया…पे… जिव्हाविञ्ञाणधातुया…पे… कायविञ्ञाणधातुया उप्पज्जित्वा निरुद्धसमनन्तरा उप्पज्जति चित्तं मनो मानसं हदयं पण्डरं मनो मनायतनं मनिन्द्रियं विञ्ञाणं विञ्ञाणक्खन्धो तज्जामनोधातु सब्बधम्मेसु वा पन पठमसमन्नाहारो उप्पज्जति चित्तं मनो मानसं हदयं पण्डरं मनो मनायतनं मनिन्द्रियं विञ्ञाणं विञ्ञाणक्खन्धो तज्जामनोधातु – अयं वुच्चति ‘‘मनोधातु’’.

तत्थ कतमा धम्मधातु? वेदनाक्खन्धो, सञ्ञाक्खन्धो, सङ्खारक्खन्धो, यञ्च रूपं अनिदस्सनअप्पटिघं धम्मायतनपरियापन्नं, असङ्खता च धातु.

तत्थ कतमो वेदनाक्खन्धो? एकविधेन वेदनाक्खन्धो – फस्ससम्पयुत्तो. दुविधेन वेदनाक्खन्धो – अत्थि सहेतुको, अत्थि अहेतुको. तिविधेन वेदनाक्खन्धो – अत्थि कुसलो, अत्थि अकुसलो, अत्थि अब्याकतो…पे… एवं दसविधेन वेदनाक्खन्धो…पे… एवं बहुविधेन वेदनाक्खन्धो. अयं वुच्चति ‘‘वेदनाक्खन्धो’’.

तत्थ कतमो सञ्ञाक्खन्धो? एकविधेन सञ्ञाक्खन्धो – फस्ससम्पयुत्तो. दुविधेन सञ्ञाक्खन्धो – अत्थि सहेतुको, अत्थि अहेतुको. तिविधेन सञ्ञाक्खन्धो – अत्थि कुसलो, अत्थि अकुसलो, अत्थि अब्याकतो…पे… एवं दसविधेन सञ्ञाक्खन्धो…पे… एवं बहुविधेन सञ्ञाक्खन्धो. अयं वुच्चति ‘‘सञ्ञाक्खन्धो’’.

तत्थ कतमो सङ्खारक्खन्धो? एकविधेन सङ्खारक्खन्धो – चित्तसम्पयुत्तो. दुविधेन सङ्खारक्खन्धो – अत्थि हेतु, अत्थि अहेतु. तिविधेन सङ्खारक्खन्धो – अत्थि कुसलो, अत्थि अकुसलो, अत्थि अब्याकतो…पे… एवं दसविधेन सङ्खारक्खन्धो…पे… एवं बहुविधेन सङ्खारक्खन्धो – अयं वुच्चति ‘‘सङ्खारक्खन्धो’’.

तत्थ कतमं रूपं अनिदस्सनअप्पटिघं धम्मायतनपरियापन्नं? इत्थिन्द्रियं…पे… कबळीकारो आहारो – इदं वुच्चति रूपं ‘‘अनिदस्सनअप्पटिघं धम्मायतनपरियापन्नं’’.

तत्थ कतमा असङ्खता धातु? रागक्खयो, दोसक्खयो, मोहक्खयो – अयं वुच्चति ‘‘असङ्खता धातु’’. अयं वुच्चति ‘‘धम्मधातु’’.

तत्थ कतमा मनोविञ्ञाणधातु? चक्खुविञ्ञाणधातुया उप्पज्जित्वा निरुद्धसमनन्तरा उप्पज्जति मनोधातु, मनोधातुया उप्पज्जित्वा निरुद्धसमनन्तरा उप्पज्जति चित्तं मनो मानसं…पे… तज्जामनोविञ्ञाणधातु; सोतविञ्ञाणधातुया…पे… घानविञ्ञाणधातुया …पे… जिव्हाविञ्ञाणधातुया…पे… कायविञ्ञाणधातुया उप्पज्जित्वा निरुद्धसमनन्तरा उप्पज्जति मनोधातु, मनोधातुयापि उप्पज्जित्वा निरुद्धसमनन्तरा उप्पज्जति चित्तं मनो मानसं…पे… तज्जामनोविञ्ञाणधातु मनञ्च पटिच्च धम्मे च उप्पज्जति चित्तं मनो मानसं हदयं पण्डरं मनो मनायतनं मनिन्द्रियं विञ्ञाणं विञ्ञाणक्खन्धो तज्जामनोविञ्ञाणधातु – अयं वुच्चति ‘‘मनोविञ्ञाणधातु’’.

अभिधम्मभाजनीयं.