२. उप्पत्तानुप्पत्तिवारो

१. कामधातु

९९१. कामधातुया कति खन्धा, कति आयतनानि, कति धातुयो, कति सच्चानि, कति इन्द्रियानि, कति हेतू, कति आहारा, कति फस्सा, कति वेदना, कति सञ्ञा, कति चेतना, कति चित्तानि?

कामधातुया पञ्चक्खन्धा, द्वादसायतनानि, अट्ठारस धातुयो, तीणि सच्चानि, बावीसतिन्द्रियानि, नव हेतू, चत्तारो आहारा, सत्त फस्सा, सत्त वेदना, सत्त सञ्ञा, सत्त चेतना, सत्त चित्तानि.

९९२. तत्थ कतमे कामधातुया पञ्चक्खन्धा? रूपक्खन्धो, वेदनाक्खन्धो, सञ्ञाक्खन्धो, सङ्खारक्खन्धो, विञ्ञाणक्खन्धो – इमे वुच्चन्ति ‘‘कामधातुया पञ्चक्खन्धा’’.

तत्थ कतमानि कामधातुया द्वादसायतनानि? चक्खायतनं, रूपायतनं, सोतायतनं, सद्दायतनं, घानायतनं, गन्धायतनं, जिव्हायतनं, रसायतनं, कायायतनं, फोट्ठब्बायतनं, मनायतनं, धम्मायतनं – इमानि वुच्चन्ति ‘‘कामधातुया द्वादसायतनानि’’.

तत्थ कतमा कामधातुया अट्ठारस धातुयो? चक्खुधातु, रूपधातु, चक्खुविञ्ञाणधातु, सोतधातु, सद्दधातु, सोतविञ्ञाणधातु, घानधातु, गन्धधातु, घानविञ्ञाणधातु, जिव्हाधातु, रसधातु, जिव्हाविञ्ञाणधातु, कायधातु, फोट्ठब्बधातु, कायविञ्ञाणधातु, मनोधातु, धम्मधातु, मनोविञ्ञाणधातु – इमा वुच्चन्ति ‘‘कामधातुया अट्ठारस धातुयो’’.

तत्थ कतमानि कामधातुया तीणि सच्चानि? दुक्खसच्चं, समुदयसच्चं, मग्गसच्चं – इमानि वुच्चन्ति ‘‘कामधातुया तीणि सच्चानि’’.

तत्थ कतमानि कामधातुया बावीसतिन्द्रियानि? चक्खुन्द्रियं, सोतिन्द्रियं…पे… अञ्ञाताविन्द्रियं – इमानि वुच्चन्ति ‘‘कामधातुया बावीसतिन्द्रियानि’’.

तत्थ कतमे कामधातुया नव हेतू? तयो कुसलहेतू, तयो अकुसलहेतू, तयो अब्याकतहेतू…पे… इमे वुच्चन्ति ‘‘कामधातुया नव हेतू’’.

तत्थ कतमे कामधातुया चत्तारो आहारा? कबळीकाराहारो, फस्साहारो, मनोसञ्चेतनाहारो, विञ्ञाणाहारो – इमे वुच्चन्ति ‘‘कामधातुया चत्तारो आहारा’’.

तत्थ कतमे कामधातुया सत्त फस्सा? चक्खुसम्फस्सो सोतसम्फस्सो, घानसम्फस्सो, जिव्हासम्फस्सो, कायसम्फस्सो, मनोधातुसम्फस्सो, मनोविञ्ञाणधातुसम्फस्सो – इमे वुच्चन्ति ‘‘कामधातुया सत्त फस्सा’’.

तत्थ कतमा कामधातुया सत्त वेदना? चक्खुसम्फस्सजा वेदना, सोतसम्फस्सजा वेदना, घानसम्फस्सजा वेदना, जिव्हासम्फस्सजा वेदना, कायसम्फस्सजा वेदना, मनोधातुसम्फस्सजा वेदना, मनोविञ्ञाणधातुसम्फस्सजा वेदना – इमा वुच्चत्ति ‘‘कामधातुया सत्त वेदना’’.

तत्थ कतमा कामधातुया सत्त सञ्ञा? चक्खुसम्फस्सजा सञ्ञा, सोतसम्फस्सजा सञ्ञा, घानसम्फस्सजा सञ्ञा, जिव्हासम्फस्सजा सञ्ञा, कायसम्फस्सजा सञ्ञा, मनोधातुसम्फस्सजा सञ्ञा, मनोविञ्ञाणधातुसम्फस्सजा सञ्ञा – इमा वुच्चन्ति ‘‘कामधातुया सत्त सञ्ञा’’.

तत्थ कतमा कामधातुया सत्त चेतना? चक्खुसम्फस्सजा चेतना, सोतसम्फस्सजा चेतना, घानसम्फस्सजा चेतना, जिव्हासम्फस्सजा चेतना, कायसम्फस्सजा चेतना, मनोधातुसम्फस्सजा चेतना, मनोविञ्ञाणधातुसम्फस्सजा चेतना – इमा वुच्चन्ति ‘‘कामधातुया सत्त चेतना’’.

तत्थ कतमानि कामधातुया सत्त चित्तानि? चक्खुविञ्ञाणं, सोतविञ्ञाणं, घानविञ्ञाणं, जिव्हाविञ्ञाणं, कायविञ्ञाणं, मनोधातु, मनोविञ्ञाणधातु – इमानि वुच्चन्ति ‘‘कामधातुया सत्त चित्तानि’’.

२. रूपधातु

९९३. रूपधातुया कति खन्धा, कति आयतना, कति धातुयो, कति सच्चानि, कति इन्द्रियानि…पे… कति चित्तानि?

रूपधातुया पञ्चक्खन्धा, छ आयतनानि, नव धातुयो, तीणि सच्चानि, चुद्दसिन्द्रियानि, अट्ठ हेतू, तयो आहारा, चत्तारो फस्सा, चतस्सो वेदना, चतस्सो सञ्ञा, चतस्सो चेतना, चत्तारि चित्तानि.

९९४. तत्थ कतमे रूपधातुया पञ्चक्खन्धा? रूपक्खन्धो, वेदनाक्खन्धो, सञ्ञाक्खन्धो, सङ्खारक्खन्धो, विञ्ञाणक्खन्धो – इमे वुच्चन्ति ‘‘रूपधातुया पञ्चक्खन्धा’’.

तत्थ कतमानि रूपधातुया छ आयतनानि? चक्खायतनं, रूपायतनं, सोतायतनं, सद्दायतनं, मनायतनं, धम्मायतनं – इमानि वुच्चन्ति ‘‘रूपधातुया छ आयतनानि’’.

तत्थ कतमा रूपधातुया नव धातुयो? चक्खुधातु, रूपधातु, चक्खुविञ्ञाणधातु, सोतधातु, सद्दधातु, सोतविञ्ञाणधातु, मनोधातु, धम्मधातु, मनोविञ्ञाणधातु – इमा वुच्चन्ति ‘‘रूपधातुया नव धातुयो’’.

तत्थ कतमानि रूपधातुया तीणि सच्चानि? दुक्खसच्चं, समुदयसच्चं, मग्गसच्चं – इमानि वुच्चन्ति ‘‘रूपधातुया तीणि सच्चानि’’.

तत्थ कतमानि रूपधातुया चुद्दसिन्द्रियानि? चक्खुन्द्रियं, सोतिन्द्रियं, मनिन्द्रियं, जीवितिन्द्रियं, सोमनस्सिन्द्रियं, उपेक्खिन्द्रियं, सद्धिन्द्रियं, वीरियिन्द्रियं, सतिन्द्रियं, समाधिन्द्रियं, पञ्ञिन्द्रियं, अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रियं, अञ्ञिन्द्रियं, अञ्ञाताविन्द्रियं – इमानि वुच्चन्ति ‘‘रूपधातुया चुद्दसिन्द्रियानि’’.

तत्थ कतमे रूपधातुया अट्ठ हेतू? तयो कुसलहेतू, द्वे अकुसलहेतू, तयो अब्याकतहेतू.

तत्थ कतमे तयो कुसलहेतू? अलोभो कुसलहेतु, अदोसो कुसलहेतु, अमोहो कुसलहेतु – इमे तयो कुसलहेतू.

तत्थ कतमे द्वे अकुसलहेतू? लोभो अकुसलहेतु, मोहो अकुसलहेतु – इमे द्वे अकुसलहेतू.

तत्थ कतमे तयो अब्याकतहेतू? कुसलानं वा धम्मानं विपाकतो किरियाब्याकतेसु वा धम्मेसु अलोभो, अदोसो, अमोहो – इमे तयो अब्याकतहेतू. इमे वुच्चन्ति रूपधातुया अट्ठ हेतू.

तत्थ कतमे रूपधातुया तयो आहारा? फस्साहारो, मनोसञ्चेतनाहारो, विञ्ञाणाहारो – इमे वुच्चन्ति ‘‘रूपधातुया तयो आहारा’’.

तत्थ कतमे रूपधातुया चत्तारो फस्सा? चक्खुसम्फस्सो, सोतसम्फस्सो, मनोधातुसम्फस्सो, मनोविञ्ञाणधातुसम्फस्सो – इमे वुच्चन्ति ‘‘रूपधातुया चत्तारो फस्सा’’.

तत्थ कतमा रूपधातुया चतस्सो वेदना…पे… चतस्सो सञ्ञा…पे… चतस्सो चेतना…पे… चत्तारि चित्तानि? चक्खुविञ्ञाणं, सोतविञ्ञाणं, मनोधातु, मनोविञ्ञाणधातु – इमानि वुच्चन्ति ‘‘रूपधातुया चत्तारि चित्तानि’’.

३. अरूपधातु

९९५. अरूपधातुया कति खन्धा…पे… कति चित्तानि?

अरूपधातुया चत्तारो खन्धा, द्वे आयतनानि, द्वे धातुयो, तीणि सच्चानि, एकादसिन्द्रियानि, अट्ठ हेतू, तयो आहारा, एको फस्सो, एका वेदना, एका सञ्ञा, एका चेतना, एकं चित्तं.

९९६. तत्थ कतमे अरूपधातुया चत्तारो खन्धा? वेदनाक्खन्धो, सञ्ञाक्खन्धो, सङ्खारक्खन्धो, विञ्ञाणक्खन्धो – इमे वुच्चन्ति ‘‘अरूपधातुया चत्तारो खन्धा’’.

तत्थ कतमानि अरूपधातुया द्वे आयतनानि? मनायतनं, धम्मायतनं – इमानि वुच्चन्ति ‘‘अरूपधातुया द्वे आयतनानि’’.

तत्थ कतमा अरूपधातुया द्वे धातुयो? मनोविञ्ञाणधातु, धम्मधातु – इमा वुच्चन्ति ‘‘अरूपधातुया द्वे धातुयो’’.

तत्थ कतमानि अरूपधातुया तीणि सच्चानि? दुक्खसच्चं, समुदयसच्चं, मग्गसच्चं – इमानि वुच्चन्ति ‘‘अरूपधातुया तीणि सच्चानि’’.

तत्थ कतमानि अरूपधातुया एकादसिन्द्रियानि? मनिन्द्रियं, जीवितिन्द्रियं, सोमनस्सिन्द्रियं, उपेक्खिन्द्रियं, सद्धिन्द्रियं, वीरियिन्द्रियं, सतिन्द्रियं, समाधिन्द्रियं, पञ्ञिन्द्रियं, अञ्ञिन्द्रियं, अञ्ञाताविन्द्रियं – इमानि वुच्चन्ति ‘‘अरूपधातुया एकादसिन्द्रियानि’’.

तत्थ कतमे अरूपधातुया अट्ठ हेतू? तयो कुसलहेतू, द्वे अकुसलहेतू, तयो अब्याकतहेतू…पे… इमे वुच्चन्ति ‘‘अरूपधातुया अट्ठ हेतू’’.

तत्थ कतमे अरूपधातुया तयो आहारा? फस्साहारो, मनोसञ्चेतनाहारो, विञ्ञाणाहारो – इमे वुच्चन्ति ‘‘अरूपधातुया तयो आहारा’’.

तत्थ कतमो अरूपधातुया एको फस्सो? मनोविञ्ञाणधातुसम्फस्सो – अयं वुच्चति ‘‘अरूपधातुया एको फस्सो’’.

तत्थ कतमा अरूपधातुया एका वेदना…पे… एका सञ्ञा…पे… एका चेतना…पे… एकं चित्तं? मनोविञ्ञाणधातु – इदं वुच्चति ‘‘अरूपधातुया एकं चित्तं’’.

४. अपरियापन्नं

९९७. अपरियापन्ने कति खन्धा…पे… कति चित्तानि?

अपरियापन्ने चत्तारो खन्धा, द्वे आयतनानि, द्वे धातुयो, द्वे सच्चानि, द्वादसिन्द्रियानि, छ हेतू, तयो आहारा, एको फस्सो, एका वेदना, एका सञ्ञा, एका चेतना, एकं चित्तं.

९९८. तत्थ कतमे अपरियापन्ने चत्तारो खन्धा? वेदनाक्खन्धो, सञ्ञाक्खन्धो, सङ्खारक्खन्धो, विञ्ञाणक्खन्धो – इमे वुच्चन्ति ‘‘अपरियापन्ने चत्तारो खन्धा’’.

तत्थ कतमानि अपरियापन्ने द्वे आयतनानि? मनायतनं, धम्मायतनं – इमानि वुच्चन्ति ‘‘अपरियापन्ने द्वे आयतनानि’’.

तत्थ कतमा अपरियापन्ने द्वे धातुयो? मनोविञ्ञाणधातु, धम्मधातु – इमा वुच्चन्ति ‘‘अपरियापन्ने द्वे धातुयो’’.

तत्थ कतमानि अपरियापन्ने द्वे सच्चानि? मग्गसच्चं, निरोधसच्चं – इमानि वुच्चन्ति ‘‘अपरियापन्ने द्वे सच्चानि’’.

तत्थ कतमानि अपरियापन्ने द्वादसिन्द्रियानि? मनिन्द्रियं, जीवितिन्द्रियं, सोमनस्सिन्द्रियं, उपेक्खिन्द्रियं, सद्धिन्द्रियं, वीरियिन्द्रियं, सतिन्द्रियं, समाधिन्द्रियं, पञ्ञिन्द्रियं, अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रियं, अञ्ञिन्द्रियं, अञ्ञाताविन्द्रियं – इमानि वुच्चन्ति ‘‘अपरियापन्ने द्वादसिन्द्रियानि’’.

तत्थ कतमे अपरियापन्ने छ हेतू? तयो कुसलहेतू, तयो अब्याकतहेतू.

तत्थ कतमे तयो कुसलहेतू? अलोभो कुसलहेतु, अदोसो कुसलहेतु, अमोहो कुसलहेतु – इमे तयो कुसलहेतू.

तत्थ कतमे तयो अब्याकतहेतू? कुसलानं धम्मानं विपाकतो अलोभो, अदोसो, अमोहो – इमे तयो अब्याकतहेतू. इमे वुच्चन्ति ‘‘अपरियापन्ने छ हेतू’’.

तत्थ कतमे अपरियापन्ने तयो आहारा? फस्साहारो, मनोसञ्चेतनाहारो, विञ्ञाणाहारो – इमे वुच्चन्ति ‘‘अपरियापन्ने तयो आहारा’’.

तत्थ कतमो अपरियापन्ने एको फस्सो? मनोविञ्ञाणधातुसम्फस्सो – अयं वुच्चति ‘‘अपरियापन्ने एको फस्सो’’.

तत्थ कतमा अपरियापन्ने एका वेदना…पे… एका सञ्ञा…पे… एका चेतना…पे… एकं चित्तं? मनोविञ्ञाणधातु – इदं वुच्चति ‘‘अपरियापन्ने एकं चित्तं’’.