१. सुत्तन्तभाजनीयं

६४२. चतस्सो अप्पमञ्ञायो – इध भिक्खु मेत्तासहगतेन चेतसा एकं दिसं फरित्वा विहरति, तथा दुतियं, तथा ततियं, तथा चतुत्थं [चतुत्थिं (सी.)]. इति उद्धमधो तिरियं सब्बधि सब्बत्तताय सब्बावन्तं लोकं मेत्तासहगतेन चेतसा विपुलेन महग्गतेन अप्पमाणेन अवेरेन अब्यापज्जेन [अब्यापज्झेन (सी. स्या.)] फरित्वा विहरति. करुणासहगतेन चेतसा एकं दिसं फरित्वा विहरति, तथा दुतियं, तथा ततियं, तथा चतुत्थं. इति उद्धमधो तिरियं सब्बधि सब्बत्तताय सब्बावन्तं लोकं करुणासहगतेन चेतसा विपुलेन महग्गतेन अप्पमाणेन अवेरेन अब्यापज्जेन फरित्वा विहरति. मुदितासहगतेन चेतसा एकं दिसं फरित्वा विहरति, तथा दुतियं, तथा ततियं, तथा चतुत्थं. इति उद्धमधो तिरियं सब्बधि सब्बत्तताय सब्बावन्तं लोकं मुदितासहगतेन चेतसा विपुलेन महग्गतेन अप्पमाणेन अवेरेन अब्यापज्जेन फरित्वा विहरति. उपेक्खासहगतेन चेतसा एकं दिसं फरित्वा विहरति, तथा दुतियं, तथा ततियं, तथा चतुत्थं. इति उद्धमधो तिरियं सब्बधि सब्बत्तताय सब्बावन्तं लोकं उपेक्खासहगतेन चेतसा विपुलेन महग्गतेन अप्पमाणेन अवेरेन अब्यापज्जेन फरित्वा विहरति.

१. मेत्ता

६४३. कथञ्च भिक्खु मेत्तासहगतेन चेतसा एकं दिसं फरित्वा विहरति? सेय्यथापि नाम एकं पुग्गलं पियं मनापं दिस्वा मेत्तायेय्य, एवमेव सब्बे सत्ते मेत्ताय फरति.

तत्थ कतमा मेत्ता? या सत्तेसु मेत्ति मेत्तायना मेत्तायितत्तं मेत्ताचेतोविमुत्ति – अयं वुच्चति ‘‘मेत्ता’’.

तत्थ कतमं चित्तं? यं चित्तं मनो मानसं हदयं पण्डरं मनो मनायतनं मनिन्द्रियं विञ्ञाणं विञ्ञाणक्खन्धो तज्जामनोविञ्ञाणधातु – इदं वुच्चति ‘‘चित्तं’’. इदं चित्तं इमाय मेत्ताय सहगतं होति सहजातं संसट्ठं सम्पयुत्तं. तेन वुच्चति ‘‘मेत्तासहगतेन चेतसा’’ति.

६४४. ‘‘एकं दिस’’न्ति पुरत्थिमं वा दिसं पच्छिमं वा दिसं उत्तरं वा दिसं दक्खिणं वा दिसं उद्धं वा अधो वा तिरियं वा विदिसं वा.

६४५. ‘‘फरित्वा’’ति फरित्वा अधिमुच्चित्वा.

६४६. ‘‘विहरती’’ति इरियति वत्तति पालेति यपेति यापेति चरति विहरति. तेन वुच्चति ‘‘विहरती’’ति.

६४७. ‘‘तथा दुतिय’’न्ति यथेव एकं दिसं तथा दुतियं दिसं तथा ततियं दिसं तथा चतुत्थं दिसं तथा उद्धं तथा अधो तथा तिरियं तथा विदिसं.

६४८. ‘‘सब्बधि सब्बत्तताय सब्बावन्तं लोक’’न्ति सब्बेन सब्बं सब्बथा सब्बं असेसं निस्सेसं. परियादायवचनमेतं – ‘‘सब्बधि सब्बत्तताय सब्बावन्तं लोक’’न्ति.

६४९. ‘‘मेत्तासहगतेन चेतसा’’ति तत्थ कतमा मेत्ता? या सत्तेसु मेत्ति मेत्तायना मेत्तायितत्तं मेत्ताचेतोविमुत्ति – अयं वुच्चति ‘‘मेत्ता’’.

तत्थ कतमं चित्तं? यं चित्तं मनो मानसं…पे… तज्जामनोविञ्ञाणधातु – इदं वुच्चति ‘‘चित्तं’’. इदं चित्तं इमाय मेत्ताय सहगतं होति सहजातं संसट्ठं सम्पयुत्तं. तेन वुच्चति ‘‘मेत्तासहगतेन चेतसा’’ति.

६५०. ‘‘विपुलेना’’ति यं विपुलं तं महग्गतं, यं महग्गतं तं अप्पमाणं, यं अप्पमाणं सो अवेरो, यो अवेरो सो अब्यापज्जो [अब्यापज्झो (सी. स्या.)].

६५१. ‘‘फरित्वा’’ति फरित्वा अधिमुच्चित्वा.

६५२. ‘‘विहरती’’ति…पे… तेन वुच्चति ‘‘विहरती’’ति.

२. करुणा

६५३. कथञ्च भिक्खु करुणासहगतेन चेतसा एकं दिसं फरित्वा विहरति? सेय्यथापि नाम एकं पुग्गलं दुग्गतं दुरूपेतं दिस्वा करुणायेय्य, एवमेव सब्बे सत्ते करुणाय फरति.

तत्थ कतमा करुणा? या सत्तेसु करुणा करुणायना करुणायितत्तं करुणाचेतोविमुत्ति – अयं वुच्चति ‘‘करुणा’’.

तत्थ कतमं चित्तं? यं चित्तं मनो मानसं…पे… तज्जामनोविञ्ञाणधातु – इदं वुच्चति ‘‘चित्तं’’. इदं चित्तं इमाय करुणाय सहगतं होति सहजातं संसट्ठं सम्पयुत्तं. तेन वुच्चति ‘‘करुणासहगतेन चेतसा’’ति.

६५४. ‘‘एकं दिस’’न्ति पुरत्थिमं वा दिसं पच्छिमं वा दिसं उत्तरं वा दिसं दक्खिणं वा दिसं उद्धं वा अधो वा तिरियं वा विदिसं वा.

६५५. ‘‘फरित्वा’’ति फरित्वा अधिमुच्चित्वा.

६५६. ‘‘विहरती’’ति इरियति वत्तति पालेति यपेति यापेति चरति विहरति. तेन वुच्चति ‘‘विहरती’’ति.

६५७. ‘‘तथा दुतिय’’न्ति यथेव एकं दिसं तथा दुतियं दिसं तथा ततियं दिसं तथा चतुत्थं दिसं तथा उद्धं तथा अधो तथा तिरियं तथा विदिसं.

६५८. ‘‘सब्बधि सब्बत्तताय सब्बावन्तं लोक’’न्ति सब्बेन सब्बं सब्बथा सब्बं असेसं निस्सेसं. परियादायवचनमेतं – ‘‘सब्बधि सब्बत्तताय सब्बावन्तं लोक’’न्ति.

६५९. ‘‘करुणासहगतेन चेतसा’’ति तत्थ कतमा करुणा? या सत्तेसु करुणा करुणायना करुणायितत्तं करुणाचेतोविमुत्ति – अयं वुच्चति ‘‘करुणा’’.

६६०. ‘‘विपुलेना’’ति यं विपुलं तं महग्गतं, यं महग्गतं तं अप्पमाणं, यं अप्पमाणं सो अवेरो, यो अवेरो सो अब्यापज्जो.

६६१. ‘‘फरित्वा’’ति फरित्वा अधिमुच्चित्वा.

६६२. ‘‘विहरती’’ति…पे… तेन वुच्चति ‘‘विहरती’’ति.

३. मुदिता

६६३. कथञ्च भिक्खु मुदितासहगतेन चेतसा एकं दिसं फरित्वा विहरति? सेय्यथापि नाम एकं पुग्गलं पियं मनापं दिस्वा मुदितो अस्स, एवमेव सब्बे सत्ते मुदिताय फरति.

तत्थ कतमा मुदिता? या सत्तेसु मुदिता मुदितायना मुदितायितत्तं मुदिताचेतोविमुत्ति – अयं वुच्चति ‘‘मुदिता’’.

तत्थ कतमं चित्तं? यं चित्तं मनो मानसं…पे… तज्जामनोविञ्ञाणधातु – इदं वुच्चति ‘‘चित्तं’’. इदं चित्तं इमाय मुदिताय सहगतं होति सहजातं संसट्ठं सम्पयुत्तं. तेन वुच्चति ‘‘मुदितासहगतेन चेतसा’’ति.

६६४. ‘‘एकं दिस’’न्ति पुरत्थिमं वा दिसं पच्छिमं वा दिसं उत्तरं वा दिसं दक्खिणं वा दिसं उद्धं वा अधो वा तिरियं वा विदिसं वा.

६६५. ‘‘फरित्वा’’ति फरित्वा अधिमुच्चित्वा.

६६६. ‘‘विहरती’’ति…पे… तेन वुच्चति ‘‘विहरती’’ति.

६६७. ‘‘तथा दुतिय’’न्ति यथेव एकं दिसं तथा दुतियं दिसं तथा ततियं दिसं तथा चतुत्थं दिसं तथा उद्धं तथा अधो तथा तिरियं तथा विदिसं.

६६८. ‘‘सब्बधि सब्बत्तताय सब्बावन्तं लोक’’न्ति सब्बेन सब्बं सब्बथा सब्बं असेसं निस्सेसं. परियादायवचनमेतं – ‘‘सब्बधि सब्बत्तताय सब्बावन्तं लोक’’न्ति.

६६९. ‘‘मुदितासहगतेन चेतसा’’ति तत्थ कतमा मुदिता? या सत्तेसु मुदिता मुदितायना मुदितायितत्तं मुदिताचेतोविमुत्ति – अयं वुच्चति ‘‘मुदिता’’.

६७०. ‘‘विपुलेना’’ति यं विपुलं तं महग्गतं, यं महग्गतं तं अप्पमाणं, यं अप्पमाणं सो अवेरो, यो अवेरो सो अब्यापज्जो.

६७१. ‘‘फरित्वा’’ति फरित्वा अधिमुच्चित्वा.

६७२. ‘‘विहरती’’ति …पे… तेन वुच्चति ‘‘विहरती’’ति.

४. उपेक्खा

६७३. कथञ्च भिक्खु उपेक्खासहगतेन चेतसा एकं दिसं फरित्वा विहरति? सेय्यथापि नाम एकं पुग्गलं नेव मनापं न अमनापं दिस्वा उपेक्खको अस्स, एवमेव सब्बे सत्ते उपेक्खाय फरति.

तत्थ कतमा उपेक्खा? या सत्तेसु उपेक्खा उपेक्खायना उपेक्खायितत्तं उपेक्खाचेतोविमुत्ति – अयं वुच्चति ‘‘उपेक्खा’’.

तत्थ कतमं चित्तं? यं चित्तं मनो मानसं…पे… तज्जामनोविञ्ञाणधातु – इदं वुच्चति ‘‘चित्तं’’. इदं चित्तं इमाय उपेक्खाय सहगतं होति सहजातं संसट्ठं सम्पयुत्तं. तेन वुच्चति ‘‘उपेक्खासहगतेन चेतसा’’ति.

६७४. ‘‘एकं दिस’’न्ति पुरत्थिमं वा दिसं पच्छिमं वा दिसं उत्तरं वा दिसं दक्खिणं वा दिसं उद्धं वा अधो वा तिरियं वा विदिसं वा.

६७५. ‘‘फरित्वा’’ति फरित्वा अधिमुच्चित्वा.

६७६. ‘‘विहरती’’ति…पे… तेन वुच्चति ‘‘विहरती’’ति.

६७७. ‘‘तथा दुतिय’’न्ति यथेव एकं दिसं तथा दुतियं दिसं तथा ततियं दिसं तथा चतुत्थं दिसं तथा उद्धं तथा अधो तथा तिरियं तथा विदिसं.

६७८. ‘‘सब्बधि सब्बत्तताय सब्बावन्तं लोक’’न्ति सब्बेन सब्बं सब्बथा सब्बं असेसं निस्सेसं. परियादायवचनमेतं – ‘‘सब्बधि सब्बत्तताय सब्बावन्तं लोक’’न्ति.

६७९. ‘‘उपेक्खासहगतेन चेतसा’’ति, तत्थ कतमा उपेक्खा? या सत्तेसु उपेक्खा उपेक्खायना उपेक्खायितत्तं उपेक्खाचेतोविमुत्ति – अयं वुच्चति ‘‘उपेक्खा’’.

६८०. ‘‘विपुलेना’’ति यं विपुलं तं महग्गतं, यं महग्गतं तं अप्पमाणं, यं अप्पमाणं सो अवेरो, यो अवेरो सो अब्यापज्जो.

६८१. ‘‘फरित्वा’’ति फरित्वा अधिमुच्चित्वा.

६८२. ‘‘विहरती’’ति…पे… तेन वुच्चति ‘‘विहरती’’ति.

सुत्तन्तभाजनीयं.