३. तिकपुग्गलपञ्ञत्ति
९१. कतमो च पुग्गलो निरासो? इधेकच्चो पुग्गलो दुस्सीलो होति पापधम्मो असुचि सङ्कस्सरसमाचारो पटिच्छन्नकम्मन्तो अस्समणो समणपटिञ्ञो अब्रह्मचारी ब्रह्मचारिपटिञ्ञो अन्तोपूति अवस्सुतो कसम्बुजातो. सो सुणाति – ‘‘इत्थन्नामो किर भिक्खु आसवानं खया अनासवं चेतोविमुत्तिं पञ्ञाविमुत्तिं दिट्ठेव धम्मे सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा उपसम्पज्ज विहरती’’ति. तस्स न एवं होति – ‘‘कुदास्सु नामाहम्पि आसवानं खया अनासवं चेतोविमुत्तिं पञ्ञाविमुत्तिं दिट्ठेव धम्मे सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा उपसम्पज्ज विहरिस्सामी’’ति. अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘निरासो’’.
९२. कतमो च पुग्गलो आसंसो? इधेकच्चो पुग्गलो सीलवा होति कल्याणधम्मो. सो सुणाति – ‘‘इत्थन्नामो किर भिक्खु आसवानं खया अनासवं चेतोविमुत्तिं पञ्ञाविमुत्तिं दिट्ठेव धम्मे सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा उपसम्पज्ज विहरती’’ति. तस्स एवं होति – ‘‘कुदास्सु नामाहम्पि आसवानं खया अनासवं चेतोविमुत्तिं पञ्ञाविमुत्तिं दिट्ठेव धम्मे सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा उपसम्पज्ज विहरिस्सामी’’ति. अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘आसंसो’’.
९३. कतमो च पुग्गलो विगतासो? इधेकच्चो पुग्गलो आसवानं खया अनासवं चेतोविमुत्तिं पञ्ञाविमुत्तिं दिट्ठेव धम्मे सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा उपसम्पज्ज विहरति. सो सुणाति – ‘‘इत्थन्नामो किर भिक्खु आसवानं खया अनासवं चेतोविमुत्तिं पञ्ञाविमुत्तिं दिट्ठेव धम्मे सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा उपसम्पज्ज विहरती’’ति. तस्स न एवं होति – ‘‘कुदास्सु नामाहम्पि आसवानं खया अनासवं चेतोविमुत्तिं पञ्ञाविमुत्तिं दिट्ठेव धम्मे सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा उपसम्पज्ज विहरिस्सामी’’ति. तं किस्स हेतु? या हिस्स पुब्बे अविमुत्तस्स विमुत्तासा, सा पटिप्पस्सद्धा. अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘विगतासो’’.
९४. तत्थ कतमे तयो गिलानूपमा पुग्गला? तयो गिलाना – इधेकच्चो गिलानो लभन्तो वा सप्पायानि भोजनानि अलभन्तो वा सप्पायानि भोजनानि, लभन्तो वा सप्पायानि भेसज्जानि अलभन्तो वा सप्पायानि भेसज्जानि, लभन्तो वा पतिरूपं उपट्ठाकं अलभन्तो वा पतिरूपं उपट्ठाकं, नेव वुट्ठाति तम्हा आबाधा. (१)
इध पनेकच्चो गिलानो लभन्तो वा सप्पायानि भोजनानि अलभन्तो वा सप्पायानि भोजनानि, लभन्तो वा सप्पायानि भेसज्जानि अलभन्तो वा सप्पायानि भेसज्जानि, लभन्तो वा पतिरूपं उपट्ठाकं अलभन्तो वा पतिरूपं उपट्ठाकं, वुट्ठाति तम्हा आबाधा. (२)
इध पनेकच्चो गिलानो लभन्तो सप्पायानि भोजनानि नो अलभन्तो, लभन्तो सप्पायानि भेसज्जानि नो अलभन्तो, लभन्तो पतिरूपं उपट्ठाकं नो अलभन्तो, वुट्ठाति तम्हा आबाधा. (३)
तत्र य्वायं गिलानो लभन्तो सप्पायानि भोजनानि नो अलभन्तो, लभन्तो सप्पायानि भेसज्जानि नो अलभन्तो, लभन्तो पतिरूपं उपट्ठाकं नो अलभन्तो, वुट्ठाति तम्हा आबाधा, इमं गिलानं पटिच्च भगवता गिलानभत्तं अनुञ्ञातं गिलानभेसज्जं अनुञ्ञातं गिलानुपट्ठाको अनुञ्ञातो. इमञ्च पन गिलानं पटिच्च अञ्ञेपि गिलाना उपट्ठातब्बा.
एवमेवं [एवमेव (सी.)] तयो गिलानूपमा पुग्गला सन्तो संविज्जमाना लोकस्मिं. कतमे तयो? इधेकच्चो पुग्गलो लभन्तो वा तथागतं दस्सनाय अलभन्तो वा तथागतं दस्सनाय, लभन्तो वा तथागतप्पवेदितं धम्मविनयं सवणाय अलभन्तो वा तथागतप्पवेदितं धम्मविनयं सवणाय, नेव ओक्कमति नियामं कुसलेसु धम्मेसु सम्मत्तं. (१)
इध पनेकच्चो पुग्गलो लभन्तो वा तथागतं दस्सनाय अलभन्तो वा तथागतं दस्सनाय, लभन्तो वा तथागतप्पवेदितं धम्मविनयं सवणाय अलभन्तो वा तथागतप्पवेदितं धम्मविनयं सवणाय, ओक्कमति नियामं कुसलेसु धम्मेसु सम्मत्तं. (२)
इध पनेकच्चो पुग्गलो लभन्तो तथागतं दस्सनाय नो अलभन्तो, लभन्तो तथागतप्पवेदितं धम्मविनयं सवणाय नो अलभन्तो, ओक्कमति नियामं कुसलेसु धम्मेसु सम्मत्तं. (३)
तत्र य्वायं पुग्गलो लभन्तो तथागतं दस्सनाय नो अलभन्तो, लभन्तो तथागतप्पवेदितं धम्मविनयं सवणाय नो अलभन्तो, ओक्कमति नियामं कुसलेसु धम्मेसु सम्मत्तं, इमं पुग्गलं पटिच्च भगवता धम्मदेसना अनुञ्ञाता, इमञ्च पुग्गलं पटिच्च अञ्ञेसम्पि धम्मो देसेतब्बो. इमे तयो गिलानूपमा पुग्गला सन्तो संविज्जमाना लोकस्मिं.
९५. कतमो च पुग्गलो कायसक्खी? इधेकच्चो पुग्गलो अट्ठ विमोक्खे कायेन फुसित्वा विहरति, पञ्ञाय चस्स दिस्वा एकच्चे आसवा परिक्खीणा होन्ति – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘कायसक्खी’’.
९६. कतमो च पुग्गलो दिट्ठिप्पत्तो? इधेकच्चो पुग्गलो ‘‘इदं दुक्ख’’न्ति यथाभूतं पजानाति, ‘‘अयं दुक्खसमुदयो’’ति यथाभूतं पजानाति, ‘‘अयं दुक्खनिरोधो’’ति यथाभूतं पजानाति, ‘‘अयं दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा’’ति यथाभूतं पजानाति, तथागतप्पवेदिता चस्स धम्मा पञ्ञाय वोदिट्ठा होन्ति वोचरिता, पञ्ञाय चस्स दिस्वा एकच्चे आसवा परिक्खीणा होन्ति – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘दिट्ठिप्पत्तो’’.
९७. कतमो च पुग्गलो सद्धाविमुत्तो? इधेकच्चो पुग्गलो ‘‘इदं दुक्ख’’न्ति यथाभूतं पजानाति…पे… तथागतप्पवेदिता चस्स धम्मा पञ्ञाय वोदिट्ठा होन्ति वोचरिता, पञ्ञाय चस्स दिस्वा एकच्चे आसवा परिक्खीणा होन्ति, नो च खो यथादिट्ठिप्पत्तस्स – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘सद्धाविमुत्तो’’.
९८. कतमो च पुग्गलो गूथभाणी? इधेकच्चो पुग्गलो मुसावादी होति सभग्गतो वा परिसग्गतो वा ञातिमज्झगतो वा पूगमज्झगतो वा राजकुलमज्झगतो वा अभिनीतो सक्खिपुट्ठो – ‘‘एहम्भो [एहि भो (स्या. क.) म. नि. १.४४०; अ. नि. ३.२८], पुरिस, यं जानासि तं वदेही’’ति, सो अजानं वा आह – ‘‘जानामी’’ति, जानं वा आह – ‘‘न जानामी’’ति, अपस्सं वा आह – ‘‘पस्सामी’’ति, पस्सं वा आह – ‘‘न पस्सामी’’ति. इति अत्तहेतु वा परहेतु वा आमिसकिञ्चिक्खहेतु वा सम्पजानमुसा भासिता होति – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘गूथभाणी’’.
९९. कतमो च पुग्गलो पुप्फभाणी? इधेकच्चो पुग्गलो मुसावादं पहाय मुसावादा पटिविरतो होति सभग्गतो वा परिसग्गतो वा ञातिमज्झगतो वा पूगमज्झगतो वा राजकुलमज्झगतो वा अभिनीतो सक्खिपुट्ठो – ‘‘एहम्भो, पुरिस, यं जानासि तं वदेही’’ति, सो अजानं वा आह – ‘‘न जानामी’’ति, जानं वा आह – ‘‘जानामी’’ति, अपस्सं वा आह – ‘‘न पस्सामी’’ति, पस्सं वा आह – ‘‘पस्सामी’’ति. इति अत्तहेतु वा परहेतु वा आमिसकिञ्चिक्खहेतु वा न सम्पजानमुसा भासिता होति – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘पुप्फभाणी’’.
१००. कतमो च पुग्गलो मधुभाणी? इधेकच्चो पुग्गलो या सा वाचा नेला कण्णसुखा पेमनिया हदयङ्गमा पोरी बहुजनकन्ता बहुजनमनापा, तथारूपिं वाचं भासिता होति – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘मधुभाणी’’.
१०१. कतमो च पुग्गलो अरुकूपमचित्तो? इधेकच्चो पुग्गलो कोधनो होति उपायासबहुलो, अप्पम्पि वुत्तो समानो अभिसज्जति कुप्पति ब्यापज्जति पतित्थीयति [पतिट्ठीयति (स्या. क.) अ. नि. ३.२५], कोपञ्च दोसञ्च अप्पच्चयञ्च पातुकरोति. सेय्यथापि नाम दुट्ठारुको कट्ठेन वा कठलाय [कथलाय (क.), कथलेन (अट्ठकथा) अ. नि. ३.२५] वा घट्टितो भिय्योसो मत्ताय आसवं देति [अस्सवनोति (सी.)], एवमेवं इधेकच्चो पुग्गलो कोधनो होति उपायासबहुलो, अप्पम्पि वुत्तो समानो अभिसज्जति कुप्पति ब्यापज्जति पतित्थीयति, कोपञ्च दोसञ्च अप्पच्चयञ्च पातुकरोति – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘अरुकूपमचित्तो’’.
१०२. कतमो च पुग्गलो विज्जूपमचित्तो? इधेकच्चो पुग्गलो ‘‘इदं दुक्ख’’न्ति यथाभूतं पजानाति, ‘‘अयं दुक्खसमुदयो’’ति यथाभूतं पजानाति, ‘‘अयं दुक्खनिरोधो’’ति यथाभूतं पजानाति, ‘‘अयं दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा’’ति यथाभूतं पजानाति. सेय्यथापि नाम चक्खुमा पुरिसो रत्तन्धकारतिमिसाय विज्जन्तरिकाय रूपानि पस्सेय्य, एवमेवं इधेकच्चो पुग्गलो ‘‘इदं दुक्ख’’न्ति यथाभूतं पजानाति, ‘‘अयं दुक्खसमुदयो’’ति यथाभूतं पजानाति, ‘‘अयं दुक्खनिरोधो’’ति यथाभूतं पजानाति, ‘‘अयं दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा’’ति यथाभूतं पजानाति – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘विज्जूपमचित्तो’’.
१०३. कतमो च पुग्गलो वजिरूपमचित्तो? इधेकच्चो पुग्गलो आसवानं खया अनासवं चेतोविमुत्तिं पञ्ञाविमुत्तिं दिट्ठेव धम्मे सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा उपसम्पज्ज विहरति. सेय्यथापि नाम वजिरस्स नत्थि किञ्चि अभेज्जं मणि वा पासाणो वा, एवमेवं इधेकच्चो पुग्गलो आसवानं खया अनासवं चेतोविमुत्तिं पञ्ञाविमुत्तिं दिट्ठेव धम्मे सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा उपसम्पज्ज विहरति – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘वजिरूपमचित्तो’’.
१०४. कतमो च पुग्गलो अन्धो? इधेकच्चस्स पुग्गलस्स तथारूपं चक्खु न होति यथारूपेन चक्खुना अनधिगतं वा भोगं अधिगच्छेय्य, अधिगतं वा भोगं फातिं करेय्य; तथारूपम्पिस्स चक्खु न होति यथारूपेन चक्खुना कुसलाकुसले धम्मे जानेय्य, सावज्जानवज्जे धम्मे जानेय्य, हीनप्पणीते धम्मे जानेय्य, कण्हसुक्कसप्पटिभागे धम्मे जानेय्य – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘अन्धो’’.
१०५. कतमो च पुग्गलो एकचक्खु? इधेकच्चस्स पुग्गलस्स तथारूपं चक्खु होति, यथारूपेन चक्खुना अनधिगतं वा भोगं अधिगच्छेय्य, अधिगतं वा भोगं फातिं करेय्य; तथारूपम्पिस्स चक्खु न होति यथारूपेन चक्खुना कुसलाकुसले धम्मे जानेय्य, सावज्जानवज्जे धम्मे जानेय्य, हीनप्पणीते धम्मे जानेय्य, कण्हसुक्कसप्पटिभागे धम्मे जानेय्य – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘एकचक्खु’’.
१०६. कतमो च पुग्गलो द्विचक्खु? इधेकच्चस्स पुग्गलस्स तथारूपं चक्खु होति यथारूपेन चक्खुना अनधिगतं वा भोगं अधिगच्छेय्य, अधिगतं वा भोगं फातिं करेय्य; तथारूपम्पिस्स चक्खु होति यथारूपेन चक्खुना कुसलाकुसले धम्मे जानेय्य, सावज्जानवज्जे धम्मे जानेय्य, हीनप्पणीते धम्मे जानेय्य, कण्हसुक्कसप्पटिभागे धम्मे जानेय्य – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘द्विचक्खु’’.
१०७. कतमो च पुग्गलो अवकुज्जपञ्ञो? इधेकच्चो पुग्गलो आरामं गन्ता [गतो (सी.), गन्त्वा (स्या.)] होति अभिक्खणं भिक्खूनं सन्तिके धम्मस्सवणाय [धम्मस्सवनाय (स्या.)]. तस्स भिक्खू धम्मं देसेन्ति आदिकल्याणं मज्झेकल्याणं परियोसानकल्याणं सात्थं सब्यञ्जनं केवलपरिपुण्णं परिसुद्धं ब्रह्मचरियं पकासेन्ति. सो तस्मिं आसने निसिन्नो तस्सा कथाय नेव आदिं मनसि करोति, न मज्झं मनसि करोति, न परियोसानं मनसि करोति. वुट्ठितोपि तम्हा आसना तस्सा कथाय नेव आदिं मनसि करोति, न मज्झं मनसि करोति, न परियोसानं मनसि करोति. सेय्यथापि नाम कुम्भो निक्कुज्जो [निकुज्जो (स्या.) अ. नि. ३.३०] तत्र उदकं आसित्तं विवट्टति, नो सण्ठाति; एवमेवं इधेकच्चो पुग्गलो आरामं गन्ता होति अभिक्खणं भिक्खूनं सन्तिके धम्मस्सवणाय. तस्स भिक्खू धम्मं देसेन्ति आदिकल्याणं मज्झेकल्याणं परियोसानकल्याणं सात्थं सब्यञ्जनं केवलपरिपुण्णं परिसुद्धं ब्रह्मचरियं पकासेन्ति. सो तस्मिं आसने निसिन्नो तस्सा कथाय नेव आदिं मनसि करोति, न मज्झं मनसि करोति, न परियोसानं मनसि करोति. वुट्ठितोपि तम्हा आसना तस्सा कथाय नेव आदिं मनसि करोति, न मज्झं मनसि करोति, न परियोसानं मनसि करोति – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘अवकुज्जपञ्ञो’’.
१०८. कतमो च पुग्गलो उच्छङ्गपञ्ञो? इधेकच्चो पुग्गलो आरामं गन्ता होति अभिक्खणं भिक्खूनं सन्तिके धम्मस्सवणाय. तस्स भिक्खू धम्मं देसेन्ति आदिकल्याणं मज्झेकल्याणं परियोसानकल्याणं सात्थं सब्यञ्जनं केवलपरिपुण्णं परिसुद्धं ब्रह्मचरियं पकासेन्ति. सो तस्मिं आसने निसिन्नो तस्सा कथाय आदिम्पि मनसि करोति, मज्झम्पि मनसि करोति, परियोसानम्पि मनसि करोति. वुट्ठितो च खो तम्हा आसना तस्सा कथाय नेव आदिं मनसि करोति, न मज्झं मनसि करोति, न परियोसानं मनसि करोति. सेय्यथापि नाम पुरिसस्स उच्छङ्गे नानाखज्जकानि आकिण्णानि – तिला तण्डुला [तिलतण्डुला (क.) अ. नि. ३.३०] मोदका बदरा. सो तम्हा आसना वुट्ठहन्तो सतिसम्मोसा पकिरेय्य. एवमेवं इधेकच्चो पुग्गलो आरामं गन्ता होति अभिक्खणं भिक्खूनं सन्तिके धम्मस्सवणाय. तस्स भिक्खू धम्मं देसेन्ति आदिकल्याणं मज्झेकल्याणं परियोसानकल्याणं सात्थं सब्यञ्जनं केवलपरिपुण्णं परिसुद्धं ब्रह्मचरियं पकासेन्ति. सो तस्मिं आसने निसिन्नो तस्सा कथाय आदिम्पि मनसि करोति, मज्झम्पि मनसि करोति, परियोसानम्पि मनसि करोति. वुट्ठितो च खो तम्हा आसना तस्सा कथाय नेव आदिम्पि मनसि करोति, न मज्झम्पि मनसि करोति, न परियोसानम्पि मनसि करोति – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘उच्छङ्गपञ्ञो’’.
१०९. कतमो च पुग्गलो पुथुपञ्ञो? इधेकच्चो पुग्गलो आरामं गन्ता होति अभिक्खणं भिक्खूनं सन्तिके धम्मस्सवणाय. तस्स भिक्खू धम्मं देसेन्ति आदिकल्याणं मज्झेकल्याणं परियोसानकल्याणं सात्थं सब्यञ्जनं केवलपरिपुण्णं परिसुद्धं ब्रह्मचरियं पकासेन्ति. सो तस्मिं आसने निसिन्नो तस्सा कथाय आदिम्पि मनसि करोति, मज्झम्पि मनसि करोति, परियोसानम्पि मनसि करोति. वुट्ठितोपि तम्हा आसना तस्सा कथाय आदिम्पि मनसि करोति, मज्झम्पि मनसि करोति, परियोसानम्पि मनसि करोति. सेय्यथापि नाम कुम्भो उक्कुज्जो तत्र उदकं आसित्तं सण्ठाति, नो विवट्टति; एवमेवं इधेकच्चो पुग्गलो आरामं गन्ता होन्ति अभिक्खणं भिक्खूनं सन्तिके धम्मस्सवणाय. तस्स भिक्खू धम्मं देसेन्ति आदिकल्याणं मज्झेकल्याणं परियोसानकल्याणं सात्थं सब्यञ्जनं केवलपरिपुण्णं परिसुद्धं ब्रह्मचरियं पकासेन्ति. सो तस्मिं आसने निसिन्नो तस्सा कथाय आदिम्पि मनसि करोति, मज्झम्पि मनसि करोति, परियोसानम्पि मनसि करोति. वुट्ठितोपि तम्हा आसना तस्सा कथाय आदिम्पि मनसि करोति, मज्झम्पि मनसि करोति, परियोसानम्पि मनसि करोति – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘पुथुपञ्ञो’’.
११०. कतमो च पुग्गलो कामेसु च भवेसु च अवीतरागो? सोतापन्नसकदागामिनो – इमे वुच्चन्ति पुग्गला ‘‘कामेसु च भवेसु च अवीतरागा’’.
१११. कतमो च पुग्गलो कामेसु वीतरागो, भवेसु अवीतरागो? अनागामी – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘कामेसु वीतरागो, भवेसु अवीतरागो’’.
११२. कतमो च पुग्गलो कामेसु च भवेसु च वीतरागो? अरहा – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘कामेसु च भवेसु च वीतरागो’’.
११३. कतमो च पुग्गलो पासाणलेखूपमो? इधेकच्चो पुग्गलो अभिण्हं कुज्झति. सो च ख्वस्स कोधो चिरं दीघरत्तं अनुसेति. सेय्यथापि नाम पासाणे लेखा न खिप्पं लुज्जति वातेन वा उदकेन वा, चिरट्ठितिका होति; एवमेवं इधेकच्चो पुग्गलो अभिण्हं कुज्झति. सो च ख्वस्स कोधो चिरं दीघरत्तं अनुसेति – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘पासाणलेखूपमो’’.
११४. कतमो च पुग्गलो पथविलेखूपमो? इधेकच्चो पुग्गलो अभिण्हं कुज्झति. सो च ख्वस्स कोधो न चिरं दीघरत्तं अनुसेति. सेय्यथापि नाम पथविया [पठविया (सी. स्या.)] लेखा खिप्पं लुज्जति वातेन वा उदकेन वा, न चिरट्ठितिका होति; एवमेवं इधेकच्चो पुग्गलो अभिण्हं कुज्झति. सो च ख्वस्स कोधो न चिरं दीघरत्तं अनुसेति – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘पथविलेखूपमो’’.
११५. कतमो च पुग्गलो उदकलेखूपमो? इधेकच्चो पुग्गलो आगाळ्हेनपि वुच्चमानो फरुसेनपि वुच्चमानो अमनापेनपि वुच्चमानो संसन्दतिमेव [… चेव (स्या.) अ. नि. ३.१३३] सन्धियतिमेव [… चेव (स्या.) अ. नि. ३.१३३] सम्मोदतिमेव [… चेव (स्या.) अ. नि. ३.१३३]. सेय्यथापि नाम उदके लेखा खिप्पं लुज्जति, न चिरट्ठितिका होति; एवमेवं इधेकच्चो पुग्गलो आगाळ्हेनपि वुच्चमानो फरुसेनपि वुच्चमानो अमनापेनपि वुच्चमानो संसन्दतिमेव सन्धियतिमेव सम्मोदतिमेव – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘उदकलेखूपमो’’.
११६. तत्थ कतमे तयो पोत्थकूपमा पुग्गला? तयो पोत्थका – नवोपि पोत्थको दुब्बण्णो चेव होति दुक्खसम्फस्सो च अप्पग्घो च, मज्झिमोपि पोत्थको दुब्बण्णो चेव होति दुक्खसम्फस्सो च अप्पग्घो च, जिण्णोपि पोत्थको दुब्बण्णो चेव होति दुक्खसम्फस्सो च अप्पग्घो च. जिण्णम्पि पोत्थकं उक्खलिपरिमज्जनं वा करोन्ति सङ्कारकूटे वा नं छड्डेन्ति. एवमेवं तयोमे पोत्थकूपमा पुग्गला सन्तो संविज्जमाना भिक्खूसु. कतमे तयो? नवो चेपि भिक्खु होति दुस्सीलो पापधम्मो, इदमस्स दुब्बण्णताय. सेय्यथापि सो पोत्थको दुब्बण्णो, तथूपमो अयं पुग्गलो. ये खो पनस्स सेवन्ति भजन्ति पयिरुपासन्ति दिट्ठानुगतिं आपज्जन्ति, तेसं तं होति दीघरत्तं अहिताय दुक्खाय. इदमस्स दुक्खसम्फस्सताय. सेय्यथापि सो पोत्थको दुक्खसम्फस्सो, तथूपमो अयं पुग्गलो. येसं खो पन सो पटिग्गण्हाति चीवरपिण्डपातसेनासनगिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारं, तेसं तं न महप्फलं होति न महानिसंसं. इदमस्स अप्पग्घताय. सेय्यथापि सो पोत्थको अप्पग्घो, तथूपमो अयं पुग्गलो.
मज्झिमो चेपि भिक्खु होति…पे… थेरो चेपि भिक्खु होति दुस्सीलो पापधम्मो, इदमस्स दुब्बण्णताय. सेय्यथापि सो पोत्थको दुब्बण्णो, तथूपमो अयं पुग्गलो. ये खो पनस्स सेवन्ति भजन्ति पयिरुपासन्ति दिट्ठानुगतिं आपज्जन्ति, तेसं तं होति दीघरत्तं अहिताय दुक्खाय. इदमस्स दुक्खसम्फस्सताय. सेय्यथापि सो पोत्थको दुक्खसम्फस्सो, तथूपमो अयं पुग्गलो. येसं खो पन सो पटिग्गण्हाति चीवरपिण्डपातसेनासनगिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारं, तेसं तं न महप्फलं होति न महानिसंसं. इदमस्स अप्पग्घताय. सेय्यथापि सो पोत्थको अप्पग्घो, तथूपमो अयं पुग्गलो.
एवरूपो चे थेरो भिक्खु सङ्घमज्झे भणति. तमेनं भिक्खू एवमाहंसु – ‘‘किं नु खो तुय्हं बालस्स अब्यत्तस्स भणितेन, त्वम्पि नाम भणितब्बं मञ्ञसी’’ति! सो कुपितो अनत्तमनो तथारूपिं वाचं निच्छारेति यथारूपाय वाचाय सङ्घो तं उक्खिपति, सङ्कारकूटेव नं पोत्थकं. इमे तयो पोत्थकूपमा पुग्गला सन्तो संविज्जमाना भिक्खूसु.
११७. तत्थ कतमे तयो कासिकवत्थूपमा पुग्गला? तीणि कासिकवत्थानि – नवम्पि कासिकवत्थं वण्णवन्तञ्चेव होति सुखसम्फस्सञ्च महग्घञ्च, मज्झिमम्पि कासिकवत्थं वण्णवन्तञ्चेव होति सुखसम्फस्सञ्च महग्घञ्च, जिण्णम्पि कासिकवत्थं वण्णवन्तञ्चेव होति सुखसम्फस्सञ्च महग्घञ्च. जिण्णम्पि कासिकवत्थं रतनपलिवेठनं वा करोन्ति गन्धकरण्डके वा नं निक्खिपन्ति.
एवमेवं तयोमे कासिकवत्थूपमा पुग्गला सन्तो संविज्जमाना भिक्खूसु. कतमे तयो? नवो चेपि भिक्खु होति सीलवा कल्याणधम्मो, इदमस्स सुवण्णताय. सेय्यथापि तं कासिकवत्थं वण्णवन्तं, तथूपमो अयं पुग्गलो. ये खो पनस्स सेवन्ति भजन्ति पयिरुपासन्ति दिट्ठानुगतिं आपज्जन्ति, तेसं तं होति दीघरत्तं हिताय सुखाय. इदमस्स सुखसम्फस्सताय. सेय्यथापि तं कासिकवत्थं सुखसम्फस्सं, तथूपमो अयं पुग्गलो. येसं खो पन सो [येसं खो पन (सब्बत्थ) अ. नि. ३.१००] पटिग्गण्हाति [पतिगण्हाति (सी.) रूपसिद्धिटीकाय पन समेति] चीवरपिण्डपातसेनासनगिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारं, तेसं तं महप्फलं होति महानिसंसं. इदमस्स महग्घताय. सेय्यथापि तं कासिकवत्थं महग्घं, तथूपमो अयं पुग्गलो.
मज्झिमो चेपि भिक्खु…पे… थेरो चेपि भिक्खु होति सीलवा कल्याणधम्मो, इदमस्स सुवण्णताय. सेय्यथापि तं कासिकवत्थं वण्णवन्तं, तथूपमो अयं पुग्गलो. ये खो पनस्स सेवन्ति भजन्ति पयिरुपासन्ति दिट्ठानुगतिं आपज्जन्ति, तेसं तं होति दीघरत्तं हिताय सुखाय. इदमस्स सुखसम्फस्सताय. सेय्यथापि तं कासिकवत्थं सुखसम्फस्सं, तथूपमो अयं पुग्गलो. येसं खो पन सो पटिग्गण्हाति चीवरपिण्डपातसेनासनगिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारं, तेसं तं महप्फलं होति महानिसंसं. इदमस्स महग्घताय. सेय्यथापि तं कासिकवत्थं महग्घं, तथूपमो अयं पुग्गलो.
एवरूपो चे थेरो भिक्खु सङ्घमज्झे भणति, तमेनं भिक्खू एवमाहंसु – ‘‘अप्पसद्दा आयस्मन्तो होथ, थेरो भिक्खु धम्मञ्च विनयञ्च भणती’’ति. तस्स तं वचनं आधेय्यं गच्छति, गन्धकरण्डकेव नं कासिकवत्थं. इमे तयो कासिकवत्थूपमा पुग्गला सन्तो संविज्जमाना भिक्खूसु.
११८. कतमो च पुग्गलो सुप्पमेय्यो? इधेकच्चो पुग्गलो उद्धतो होति उन्नळो चपलो मुखरो विकिण्णवाचो मुट्ठस्सति असम्पजानो असमाहितो विब्भन्तचित्तो पाकटिन्द्रियो – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘सुप्पमेय्यो’’.
११९. कतमो च पुग्गलो दुप्पमेय्यो? इधेकच्चो पुग्गलो अनुद्धतो होति अनुन्नळो अचपलो अमुखरो अविकिण्णवाचो उपट्ठितस्सति सम्पजानो समाहितो एकग्गचित्तो संवुतिन्द्रियो – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘दुप्पमेय्यो’’.
१२०. कतमो च पुग्गलो अप्पमेय्यो? इधेकच्चो पुग्गलो आसवानं खया अनासवं चेतोविमुत्तिं पञ्ञाविमुत्तिं दिट्ठेव धम्मे सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा उपसम्पज्ज विहरति – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘अप्पमेय्यो’’.
१२१. कतमो च पुग्गलो न सेवितब्बो न भजितब्बो न पयिरुपासितब्बो? इधेकच्चो पुग्गलो हीनो होति सीलेन समाधिना पञ्ञाय. एवरूपो पुग्गलो न सेवितब्बो न भजितब्बो न पयिरुपासितब्बो, अञ्ञत्र अनुद्दया अञ्ञत्र अनुकम्पा.
१२२. कतमो च पुग्गलो सेवितब्बो भजितब्बो पयिरुपासितब्बो? इधेकच्चो पुग्गलो सदिसो होति सीलेन समाधिना पञ्ञाय. एवरूपो पुग्गलो सेवितब्बो भजितब्बो पयिरुपासितब्बो. तं किस्स हेतु? ‘‘सीलसामञ्ञगतानं सतं सीलकथा च नो भविस्सति, सा च नो फासु भविस्सति, सा च नो पवत्तिनी भविस्सति; समाधिसामञ्ञगतानं सतं समाधिकथा च नो भविस्सति, सा च नो फासु भविस्सति, सा च नो पवत्तिनी [पवत्तनी (सी.) अ. नि. ३.२६] भविस्सति; पञ्ञासामञ्ञगतानं सतं पञ्ञाकथा च नो भविस्सति, सा च नो फासु भविस्सति, सा च नो पवत्तिनी भविस्सती’’ति. तस्मा एवरूपो पुग्गलो सेवितब्बो भजितब्बो पयिरुपासितब्बो.
१२३. कतमो च पुग्गलो सक्कत्वा गरुं कत्वा सेवितब्बो भजितब्बो पयिरुपासितब्बो? इधेकच्चो पुग्गलो अधिको होति सीलेन समाधिना पञ्ञाय. एवरूपो पुग्गलो सक्कत्वा गरुं कत्वा सेवितब्बो भजितब्बो पयिरुपासितब्बो. तं किस्स हेतु? ‘‘अपरिपूरं वा सीलक्खन्धं परिपूरेस्सामि, परिपूरं वा सीलक्खन्धं तत्थ तत्थ पञ्ञाय अनुग्गहेस्सामि; अपरिपूरं वा समाधिक्खन्धं परिपूरेस्सामि, परिपूरं वा समाधिक्खन्धं तत्थ तत्थ पञ्ञाय अनुग्गहेस्सामि; अपरिपूरं वा पञ्ञाक्खन्धं परिपूरेस्सामि, परिपूरं वा पञ्ञाक्खन्धं तत्थ तत्थ पञ्ञाय अनुग्गहेस्सामी’’ति. तस्मा एवरूपो पुग्गलो सक्कत्वा गरुं कत्वा सेवितब्बो भजितब्बो पयिरुपासितब्बो.
१२४. कतमो च पुग्गलो जिगुच्छितब्बो न सेवितब्बो न भजितब्बो न पयिरुपासितब्बो? इधेकच्चो पुग्गलो दुस्सीलो होति पापधम्मो असुचि सङ्कस्सरसमाचारो पटिच्छन्नकम्मन्तो अस्समणो समणपटिञ्ञो अब्रह्मचारी ब्रह्मचारिपटिञ्ञो अन्तोपूति अवस्सुतो कसम्बुजातो. एवरूपो पुग्गलो जिगुच्छितब्बो न सेवितब्बो न भजितब्बो न पयिरुपासितब्बो. तं किस्स हेतु? किञ्चापि एवरूपस्स पुग्गलस्स न दिट्ठानुगतिं आपज्जति, अथ खो नं पापको कित्तिसद्दो अब्भुग्गच्छति – ‘‘पापमित्तो पुरिसपुग्गलो पापसहायो पापसम्पवङ्को’’ति. सेय्यथापि नाम अहि गूथगतो किञ्चापि न डंसति, अथ खो नं मक्खेति; एवमेवं किञ्चापि एवरूपस्स पुग्गलस्स न दिट्ठानुगतिं आपज्जति, अथ खो नं पापको कित्तिसद्दो अब्भुग्गच्छति – ‘‘पापमित्तो पुरिसपुग्गलो पापसहायो पापसम्पवङ्को’’ति! तस्मा एवरूपो पुग्गलो जिगुच्छितब्बो न सेवितब्बो न भजितब्बो न पयिरुपासितब्बो.
१२५. कतमो च पुग्गलो अज्झुपेक्खितब्बो न सेवितब्बो न भजितब्बो न पयिरुपासितब्बो? इधेकच्चो पुग्गलो कोधनो होति उपायासबहुलो, अप्पम्पि वुत्तो समानो अभिसज्जति कुप्पति ब्यापज्जति पतित्थीयति, कोपञ्च दोसञ्च अप्पच्चयञ्च पातुकरोति. सेय्यथापि नाम दुट्ठारुको कट्ठेन वा कठलाय वा घट्टितो भिय्योसो मत्ताय आसवं देति, एवमेवं इधेकच्चो पुग्गलो कोधनो होति उपायासबहुलो, अप्पम्पि वुत्तो समानो अभिसज्जति कुप्पति ब्यापज्जति पतित्थीयति, कोपञ्च दोसञ्च अप्पच्चयञ्च पातुकरोति. सेय्यथापि नाम तिन्दुकालातं कट्ठेन वा कठलाय वा घट्टितं भिय्योसो मत्ताय चिच्चिटायति चिटिचिटायति, एवमेवं इधेकच्चो पुग्गलो कोधनो होति उपायासबहुलो, अप्पम्पि वुत्तो समानो अभिसज्जति कुप्पति ब्यापज्जति पतित्थीयति, कोपञ्च दोसञ्च अप्पच्चयञ्च पातुकरोति. सेय्यथापि नाम गूथकूपो कट्ठेन वा कठलाय वा घट्टितो भिय्योसो मत्ताय दुग्गन्धो होति, एवमेवं इधेकच्चो पुग्गलो कोधनो होति उपायासबहुलो, अप्पम्पि वुत्तो समानो अभिसज्जति कुप्पति ब्यापज्जति पतित्थीयति, कोपञ्च दोसञ्च अप्पच्चयञ्च पातुकरोति; एवरूपो पुग्गलो अज्झुपेक्खितब्बो न सेवितब्बो न भजितब्बो न पयिरुपासितब्बो. तं किस्स हेतु? ‘‘अक्कोसेय्यपि मं परिभासेय्यपि मं अनत्थम्पि मे करेय्या’’ति! तस्मा एवरूपो पुग्गलो अज्झुपेक्खितब्बो न सेवितब्बो न भजितब्बो न पयिरुपासितब्बो.
१२६. कतमो च पुग्गलो सेवितब्बो भजितब्बो पयिरुपासितब्बो? इधेकच्चो पुग्गलो सीलवा होति कल्याणधम्मो – एवरूपो पुग्गलो सेवितब्बो भजितब्बो पयिरुपासितब्बो. तं किस्स हेतु? किञ्चापि एवरूपस्स पुग्गलस्स न दिट्ठानुगतिं आपज्जति, अथ खो नं कल्याणो कित्तिसद्दो अब्भुग्गच्छति – ‘‘कल्याणमित्तो पुरिसपुग्गलो कल्याणसहायो कल्याणसम्पवङ्को’’ति! तस्मा एवरूपो पुग्गलो सेवितब्बो भजितब्बो पयिरुपासितब्बो.
१२७. कतमो च पुग्गलो सीलेसु परिपूरकारी, समाधिस्मिं मत्तसो कारी, पञ्ञाय मत्तसो कारी? सोतापन्नसकदागामिनो – इमे वुच्चन्ति पुग्गला सीलेसु परिपूरकारिनो, समाधिस्मिं मत्तसो कारिनो, पञ्ञाय मत्तसो कारिनो.
१२८. कतमो च पुग्गलो सीलेसु च परिपूरकारी, समाधिस्मिञ्च परिपूरकारी, पञ्ञाय मत्तसो कारी? अनागामी – अयं वुच्चति पुग्गलो सीलेसु च परिपूरकारी, समाधिस्मिञ्च परिपूरकारी, पञ्ञाय मत्तसो कारी.
१२९. कतमो च पुग्गलो सीलेसु च परिपूरकारी, समाधिस्मिञ्च परिपूरकारी, पञ्ञाय च परिपूरकारी? अरहा – अयं वुच्चति पुग्गलो सीलेसु च परिपूरकारी, समाधिस्मिञ्च परिपूरकारी, पञ्ञाय च परिपूरकारी.
१३०. तत्थ कतमे तयो सत्थारो? इधेकच्चो सत्था कामानं परिञ्ञं पञ्ञपेति [पञ्ञापेति (सी. स्या.)], न रूपानं परिञ्ञं पञ्ञपेति, न वेदनानं परिञ्ञं पञ्ञपेति. इध पनेकच्चो सत्था कामानञ्च परिञ्ञं पञ्ञपेति, रूपानञ्च परिञ्ञं पञ्ञपेति, न वेदनानं परिञ्ञं पञ्ञपेति. इध पनेकच्चो सत्था कामानञ्च परिञ्ञं पञ्ञपेति, रूपानञ्च परिञ्ञं पञ्ञपेति, वेदनानञ्च परिञ्ञं पञ्ञपेति.
तत्र य्वायं सत्था कामानं परिञ्ञं पञ्ञपेति, न रूपानं परिञ्ञं पञ्ञपेति, न वेदनानं परिञ्ञं पञ्ञपेति, रूपावचरसमापत्तिया लाभी सत्था तेन दट्ठब्बो. तत्र य्वायं सत्था कामानञ्च परिञ्ञं पञ्ञपेति, रूपानञ्च परिञ्ञं पञ्ञपेति, न वेदनानं परिञ्ञं पञ्ञपेति, अरूपावचरसमापत्तिया लाभी सत्था तेन दट्ठब्बो. तत्र य्वायं सत्था कामानञ्च परिञ्ञं पञ्ञपेति, रूपानञ्च परिञ्ञं पञ्ञपेति, वेदनानञ्च परिञ्ञं पञ्ञपेति, सम्मासम्बुद्धो सत्था तेन दट्ठब्बो. इमे तयो सत्थारो.
१३१. तत्थ कतमे अपरेपि तयो सत्थारो? इधेकच्चो सत्था दिट्ठे चेव धम्मे अत्तानं सच्चतो थेततो पञ्ञपेति, अभिसम्परायञ्च अत्तानं सच्चतो थेततो पञ्ञपेति. इध पनेकच्चो सत्था दिट्ठे चेव धम्मे अत्तानं सच्चतो थेततो पञ्ञपेति, नो च खो अभिसम्परायं अत्तानं सच्चतो थेततो पञ्ञपेति. इध पनेकच्चो सत्था दिट्ठे चेव धम्मे अत्तानं सच्चतो थेततो न पञ्ञपेति, अभिसम्परायञ्च अत्तानं सच्चतो थेततो न पञ्ञपेति.
तत्र य्वायं सत्था दिट्ठे चेव धम्मे अत्तानं सच्चतो थेततो पञ्ञपेति, अभिसम्परायञ्च अत्तानं सच्चतो थेततो पञ्ञपेति, सस्सतवादो सत्था तेन दट्ठब्बो. तत्र य्वायं सत्था दिट्ठे चेव धम्मे अत्तानं सच्चतो थेततो पञ्ञपेति, नो च खो अभिसम्परायं अत्तानं सच्चतो थेततो पञ्ञपेति, उच्छेदवादो सत्था तेन दट्ठब्बो. तत्र य्वायं सत्था दिट्ठे चेव धम्मे अत्तानं सच्चतो थेततो न पञ्ञपेति, अभिसम्परायञ्च अत्तानं सच्चतो थेततो न पञ्ञपेति, सम्मासम्बुद्धो सत्था तेन दट्ठब्बो. इमे अपरेपि तयो सत्थारो.
तिकनिद्देसो.