निद्देसो
१. एककपुग्गलपञ्ञत्ति
१. कतमो च पुग्गलो समयविमुत्तो? इधेकच्चो पुग्गलो कालेन कालं समयेन समयं अट्ठ विमोक्खे कायेन फुसित्वा [फस्सित्वा (सी. पी.)] विहरति, पञ्ञाय चस्स दिस्वा एकच्चे आसवा परिक्खीणा होन्ति – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘समयविमुत्तो’’.
२. कतमो च पुग्गलो असमयविमुत्तो? इधेकच्चो पुग्गलो न हेव खो कालेन कालं समयेन समयं अट्ठ विमोक्खे कायेन फुसित्वा विहरति, पञ्ञाय चस्स दिस्वा आसवा परिक्खीणा होन्ति – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘असमयविमुत्तो’’. सब्बेपि अरियपुग्गला अरिये विमोक्खे असमयविमुत्ता.
३. कतमो च पुग्गलो कुप्पधम्मो? इधेकच्चो पुग्गलो लाभी होति रूपसहगतानं वा अरूपसहगतानं वा समापत्तीनं. सो च खो न निकामलाभी होति न अकिच्छलाभी न अकसिरलाभी; न यत्थिच्छकं यदिच्छकं यावतिच्छकं समापज्जतिपि वुट्ठातिपि. ठानं खो पनेतं विज्जति, यं तस्स पुग्गलस्स पमादमागम्म ता समापत्तियो कुप्पेय्युं – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘कुप्पधम्मो’’.
४. कतमो च पुग्गलो अकुप्पधम्मो? इधेकच्चो पुग्गलो लाभी होति रूपसहगतानं वा अरूपसहगतानं वा समापत्तीनं. सो च खो निकामलाभी होति अकिच्छलाभी अकसिरलाभी; यत्थिच्छकं यदिच्छकं यावतिच्छकं समापज्जतिपि वुट्ठातिपि. अट्ठानमेतं अनवकासो यं तस्स पुग्गलस्स पमादमागम्म ता समापत्तियो कुप्पेय्युं – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘अकुप्पधम्मो’’. सब्बेपि अरियपुग्गला अरिये विमोक्खे अकुप्पधम्मा.
५. कतमो च पुग्गलो परिहानधम्मो? इधेकच्चो पुग्गलो लाभी होति रूपसहगतानं वा अरूपसहगतानं वा समापत्तीनं. सो च खो न निकामलाभी होति न अकिच्छलाभी न अकसिरलाभी; न यत्थिच्छकं यदिच्छकं यावतिच्छकं समापज्जतिपि वुट्ठातिपि. ठानं खो पनेतं विज्जति, यं सो पुग्गलो पमादमागम्म ताहि समापत्तीहि परिहायेय्य – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘परिहानधम्मो’’.
६. कतमो च पुग्गलो अपरिहानधम्मो? इधेकच्चो पुग्गलो लाभी होति रूपसहगतानं वा अरूपसहगतानं वा समापत्तीनं. सो च खो निकामलाभी होति अकिच्छलाभी अकसिरलाभी; यत्थिच्छकं यदिच्छकं यावतिच्छकं समापज्जतिपि वुट्ठातिपि. अट्ठानमेतं अनवकासो यं सो पुग्गलो पमादमागम्म ताहि समापत्तीहि परिहायेय्य – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘अपरिहानधम्मो’’. सब्बेपि अरियपुग्गला अरिये विमोक्खे अपरिहानधम्मा.
७. कतमो च पुग्गलो चेतनाभब्बो? इधेकच्चो पुग्गलो लाभी होति रूपसहगतानं वा अरूपसहगतानं वा समापत्तीनं. सो च खो न निकामलाभी होति न अकिच्छलाभी न अकसिरलाभी; न यत्थिच्छकं यदिच्छकं यावतिच्छकं समापज्जतिपि वुट्ठातिपि. सचे अनुसञ्चेतेति, न परिहायति ताहि समापत्तीहि. सचे न अनुसञ्चेतेति, परिहायति ताहि समापत्तीहि – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘चेतनाभब्बो’’.
८. कतमो च पुग्गलो अनुरक्खणाभब्बो? इधेकच्चो पुग्गलो लाभी होति रूपसहगतानं वा अरूपसहगतानं वा समापत्तीनं. सो च खो न निकामलाभी होति न अकिच्छलाभी न अकसिरलाभी; न यत्थिच्छकं यदिच्छकं यावतिच्छकं समापज्जतिपि वुट्ठातिपि. सचे अनुरक्खति, न परिहायति ताहि समापत्तीहि. सचे न अनुरक्खति, परिहायति ताहि समापत्तीहि – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘अनुरक्खणाभब्बो’’.
९. कतमो च पुग्गलो पुथुज्जनो? यस्स पुग्गलस्स तीणि संयोजनानि अप्पहीनानि; न च तेसं धम्मानं पहानाय पटिपन्नो – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘पुथुज्जनो’’.
१०. कतमो च पुग्गलो गोत्रभू? येसं धम्मानं समनन्तरा अरियधम्मस्स अवक्कन्ति होति तेहि धम्मेहि समन्नागतो – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘गोत्रभू’’.
११. कतमो च पुग्गलो भयूपरतो? सत्त सेक्खा भयूपरता, ये च पुथुज्जना सीलवन्तो. अरहा अभयूपरतो.
१२. कतमो च पुग्गलो अभब्बागमनो? ये ते पुग्गला कम्मावरणेन समन्नागता, किलेसावरणेन समन्नागता, विपाकावरणेन समन्नागता, अस्सद्धा अच्छन्दिका दुप्पञ्ञा एळा, अभब्बा नियामं ओक्कमितुं कुसलेसु धम्मेसु सम्मत्तं – इमे वुच्चन्ति पुग्गला ‘‘अभब्बागमना’’.
१३. कतमो च पुग्गलो भब्बागमनो? ये ते पुग्गला न कम्मावरणेन समन्नागता, न किलेसावरणेन समन्नागता, न विपाकावरणेन समन्नागता, सद्धा छन्दिका पञ्ञवन्तो [पञ्ञवन्ता (सी.)] अनेळा, भब्बा नियामं ओक्कमितुं कुसलेसु धम्मेसु सम्मत्तं – इमे वुच्चन्ति पुग्गला ‘‘भब्बागमना’’.
१४. कतमो च पुग्गलो नियतो? पञ्च पुग्गला आनन्तरिका, ये च मिच्छादिट्ठिका नियता, अट्ठ च अरियपुग्गला नियता. अवसेसा पुग्गला अनियता.
१५. कतमो च पुग्गलो पटिपन्नको? चत्तारो मग्गसमङ्गिनो पुग्गला पटिपन्नका, चत्तारो फलसमङ्गिनो पुग्गला फले ठिता.
१६. कतमो च पुग्गलो समसीसी? यस्स पुग्गलस्स अपुब्बं अचरिमं आसवपरियादानञ्च होति जीवितपरियादानञ्च – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘समसीसी’’.
१७. कतमो च पुग्गलो ठितकप्पी? अयञ्च पुग्गलो सोतापत्तिफलसच्छिकिरियाय पटिपन्नो अस्स, कप्पस्स च उड्डय्हनवेला अस्स, नेव ताव कप्पो उड्डय्हेय्य यावायं पुग्गलो न सोतापत्तिफलं सच्छिकरोति. अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘ठितकप्पी’’. सब्बेपि मग्गसमङ्गिनो पुग्गला ठितकप्पिनो.
१८. कतमो च पुग्गलो अरियो? अट्ठ अरियपुग्गला अरिया. अवसेसा पुग्गला अनरिया.
१९. कतमो च पुग्गलो सेक्खो? चत्तारो मग्गसमङ्गिनो तयो फलसमङ्गिनो पुग्गला ‘‘सेक्खा’’. अरहा असेक्खो. अवसेसा पुग्गला नेवसेक्खनासेक्खा.
२०. कतमो च पुग्गलो तेविज्जो? तीहि विज्जाहि समन्नागतो पुग्गलो ‘‘तेविज्जो’’.
२१. कतमो च पुग्गलो छळभिञ्ञो? छहि अभिञ्ञाहि समन्नागतो पुग्गलो ‘‘छळभिञ्ञो’’.
२२. कतमो च पुग्गलो सम्मासम्बुद्धो? इधेकच्चो पुग्गलो पुब्बे अननुस्सुतेसु धम्मेसु सामं सच्चानि अभिसम्बुज्झति; तत्थ च सब्बञ्ञुतं पापुणाति, बलेसु च वसीभावं – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘सम्मासम्बुद्धो’’.
२३. कतमो च पुग्गलो पच्चेकसम्बुद्धो? इधेकच्चो पुग्गलो पुब्बे अननुस्सुतेसु धम्मेसु सामं सच्चानि अभिसम्बुज्झति; न च तत्थ सब्बञ्ञुतं पापुणाति, न च बलेसु वसीभावं – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘पच्चेकसम्बुद्धो’’.
२४. कतमो च पुग्गलो उभतोभागविमुत्तो? इधेकच्चो पुग्गलो अट्ठ विमोक्खे कायेन फुसित्वा विहरति; पञ्ञाय चस्स दिस्वा आसवा परिक्खीणा होन्ति – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘उभतोभागविमुत्तो’’.
२५. कतमो च पुग्गलो पञ्ञाविमुत्तो? इधेकच्चो पुग्गलो न हेव खो अट्ठ विमोक्खे कायेन फुसित्वा विहरति; पञ्ञाय चस्स दिस्वा आसवा परिक्खीणा होन्ति. अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘पञ्ञाविमुत्तो’’.
२६. कतमो च पुग्गलो कायसक्खी? इधेकच्चो पुग्गलो अट्ठ विमोक्खे कायेन फुसित्वा विहरति; पञ्ञाय चस्स दिस्वा एकच्चे आसवा परिक्खीणा होन्ति. अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘कायसक्खी’’.
२७. कतमो च पुग्गलो दिट्ठिप्पत्तो? इधेकच्चो पुग्गलो ‘‘इदं दुक्ख’’न्ति यथाभूतं पजानाति, ‘‘अयं दुक्खसमुदयो’’ति यथाभूतं पजानाति, ‘‘अयं दुक्खनिरोधो’’ति यथाभूतं पजानाति, ‘‘अयं दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा’’ति यथाभूतं पजानाति. तथागतप्पवेदिता चस्स धम्मा पञ्ञाय वोदिट्ठा होन्ति वोचरिता. पञ्ञाय चस्स दिस्वा एकच्चे आसवा परिक्खीणा होन्ति – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘दिट्ठिप्पत्तो’’.
२८. कतमो च पुग्गलो सद्धाविमुत्तो? इधेकच्चो पुग्गलो ‘‘इदं दुक्ख’’न्ति यथाभूतं पजानाति, ‘‘अयं दुक्खसमुदयो’’ति यथाभूतं पजानाति, ‘‘अयं दुक्खनिरोधो’’ति यथाभूतं पजानाति, ‘‘अयं दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा’’ति यथाभूतं पजानाति. तथागतप्पवेदिता चस्स धम्मा पञ्ञाय वोदिट्ठा होन्ति वोचरिता. पञ्ञाय चस्स दिस्वा एकच्चे आसवा परिक्खीणा होन्ति, नो च खो यथा दिट्ठिप्पत्तस्स – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘सद्धाविमुत्तो’’.
२९. कतमो च पुग्गलो धम्मानुसारी? यस्स पुग्गलस्स सोतापत्तिफलसच्छिकिरियाय पटिपन्नस्स पञ्ञिन्द्रियं अधिमत्तं होति, पञ्ञावाहिं पञ्ञापुब्बङ्गमं अरियमग्गं भावेति – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘धम्मानुसारी’’. सोतापत्तिफलसच्छिकिरियाय पटिपन्नो पुग्गलो धम्मानुसारी फले ठितो दिट्ठिप्पत्तो.
३०. कतमो च पुग्गलो सद्धानुसारी? यस्स पुग्गलस्स सोतापत्तिफलसच्छिकिरियाय पटिपन्नस्स सद्धिन्द्रियं अधिमत्तं होति, सद्धावाहिं सद्धापुब्बङ्गमं अरियमग्गं भावेति – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘सद्धानुसारी’’. सोतापत्तिफलसच्छिकिरियाय पटिपन्नो पुग्गलो सद्धानुसारी फले ठितो सद्धाविमुत्तो.
३१. कतमो च पुग्गलो सत्तक्खत्तुपरमो? इधेकच्चो पुग्गलो तिण्णं संयोजनानं परिक्खया सोतापन्नो होति अविनिपातधम्मो नियतो सम्बोधिपरायनो [सम्बोधिपरायणो (सी. क.)]. सो सत्तक्खत्तुं देवे च मानुसे च सन्धावित्वा संसरित्वा दुक्खस्सन्तं करोति – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘सत्तक्खत्तुपरमो’’.
३२. कतमो च पुग्गलो कोलङ्कोलो? इधेकच्चो पुग्गलो तिण्णं संयोजनानं परिक्खया सोतापन्नो होति अविनिपातधम्मो नियतो सम्बोधिपरायनो. सो द्वे वा तीणि वा कुलानि सन्धावित्वा संसरित्वा दुक्खस्सन्तं करोति – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘कोलङ्कोलो’’.
३३. कतमो च पुग्गलो एकबीजी? इधेकच्चो पुग्गलो तिण्णं संयोजनानं परिक्खया सोतापन्नो होति अविनिपातधम्मो नियतो सम्बोधिपरायनो. सो एकंयेव मानुसकं भवं निब्बत्तेत्वा दुक्खस्सन्तं करोति – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘एकबीजी’’.
३४. कतमो च पुग्गलो सकदागामी? इधेकच्चो पुग्गलो तिण्णं संयोजनानं परिक्खया रागदोसमोहानं तनुत्ता सकदागामी होति, सकिदेव इमं लोकं आगन्त्वा दुक्खस्सन्तं करोति – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘सकदागामी’’.
३५. कतमो च पुग्गलो अनागामी? इधेकच्चो पुग्गलो पञ्चन्नं ओरम्भागियानं संयोजनानं परिक्खया ओपपातिको होति, तत्थ परिनिब्बायी अनावत्तिधम्मो तस्मा लोका – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘अनागामी’’.
३६. कतमो च पुग्गलो अन्तरापरिनिब्बायी? इधेकच्चो पुग्गलो पञ्चन्नं ओरम्भागियानं संयोजनानं परिक्खया ओपपातिको होति, तत्थ परिनिब्बायी अनावत्तिधम्मो तस्मा लोका. सो उपपन्नं वा समनन्तरा अप्पत्तं वा वेमज्झं आयुप्पमाणं अरियमग्गं सञ्जनेति उपरिट्ठिमानं संयोजनानं पहानाय – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘अन्तरापरिनिब्बायी’’.
३७. कतमो च पुग्गलो उपहच्चपरिनिब्बायी? इधेकच्चो पुग्गलो पञ्चन्नं ओरम्भागियानं संयोजनानं परिक्खया ओपपातिको होति, तत्थ परिनिब्बायी अनावत्तिधम्मो तस्मा लोका. सो अतिक्कमित्वा वेमज्झं आयुप्पमाणं उपहच्च वा कालकिरियं [कालं किरियं (क.)] अरियमग्गं सञ्जनेति उपरिट्ठिमानं संयोजनानं पहानाय – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘उपहच्चपरिनिब्बायी’’.
३८. कतमो च पुग्गलो असङ्खारपरिनिब्बायी? इधेकच्चो पुग्गलो पञ्चन्नं ओरम्भागियानं संयोजनानं परिक्खया ओपपातिको होति, तत्थ परिनिब्बायी अनावत्तिधम्मो तस्मा लोका. सो असङ्खारेन अरियमग्गं सञ्जनेति उपरिट्ठिमानं संयोजनानं पहानाय – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘असङ्खारपरिनिब्बायी’’.
३९. कतमो च पुग्गलो ससङ्खारपरिनिब्बायी? इधेकच्चो पुग्गलो पञ्चन्नं ओरम्भागियानं संयोजनानं परिक्खया ओपपातिको होति, तत्थ परिनिब्बायी अनावत्तिधम्मो तस्मा लोका. सो ससङ्खारेन अरियमग्गं सञ्जनेति उपरिट्ठिमानं संयोजनानं पहानाय – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘ससङ्खारपरिनिब्बायी’’.
४०. कतमो च पुग्गलो उद्धंसोतो अकनिट्ठगामी? इधेकच्चो पुग्गलो पञ्चन्नं ओरम्भागियानं संयोजनानं परिक्खया ओपपातिको होति, तत्थ परिनिब्बायी अनावत्तिधम्मो तस्मा लोका. सो अविहा चुतो अतप्पं गच्छति, अतप्पा चुतो सुदस्सं गच्छति, सुदस्सा चुतो सुदस्सिं गच्छति, सुदस्सिया चुतो अकनिट्ठं गच्छति; अकनिट्ठे अरियमग्गं सञ्जनेति उपरिट्ठिमानं संयोजनानं पहानाय – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘उद्धंसोतो अकनिट्ठगामी’’.
४१. कतमो च पुग्गलो सोतापन्नो सोतापत्तिफलसच्छिकिरियाय पटिपन्नो? तिण्णं संयोजनानं पहानाय पटिपन्नो पुग्गलो सोतापत्तिफलसच्छिकिरियाय पटिपन्नो. यस्स पुग्गलस्स तीणि संयोजनानि पहीनानि – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘सोतापन्नो’’.
४२. कामरागब्यापादानं तनुभावाय पटिपन्नो पुग्गलो सकदागामिफलसच्छिकिरियाय पटिपन्नो. यस्स पुग्गलस्स कामरागब्यापादा तनुभूता – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘सकदागामी’’.
४३. कामरागब्यापादानं अनवसेसप्पहानाय पटिपन्नो पुग्गलो अनागामिफलसच्छिकिरियाय पटिपन्नो. यस्स पुग्गलस्स कामरागब्यापादा अनवसेसा पहीना – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘अनागामी’’.
४४. रूपरागअरूपरागमानउद्धच्चअविज्जाय अनवसेसप्पहानाय पटिपन्नो पुग्गलो अरहत्तफलसच्छिकिरियाय पटिपन्नो. यस्स पुग्गलस्स रूपरागो अरूपरागो मानो उद्धच्चं अविज्जा अनवसेसा पहीना – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘अरहा’’.
एककनिद्देसो.
२. दुकपुग्गलपञ्ञत्ति
४५. कतमो च पुग्गलो कोधनो? तत्थ कतमो कोधो? यो कोधो कुज्झना कुज्झितत्तं दोसो दुस्सना दुस्सितत्तं [दूसना दूसितत्तं (स्या.)] ब्यापत्ति ब्यापज्जना ब्यापज्जितत्तं विरोधो पटिविरोधो चण्डिक्कं असुरोपो अनत्तमनता चित्तस्स – अयं वुच्चति कोधो. यस्स पुग्गलस्स अयं कोधो अप्पहीनो – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘कोधनो’’.
४६. कतमो च पुग्गलो उपनाही? तत्थ कतमो उपनाहो? पुब्बकालं कोधो अपरकालं उपनाहो. यो एवरूपो उपनाहो उपनय्हना उपनय्हितत्तं अट्ठपना [आठपना (क.) विभ. ८९१] ठपना सण्ठपना अनुसंसन्दना अनुप्पबन्धना दळ्हीकम्मं कोधस्स – अयं वुच्चति उपनाहो. यस्स पुग्गलस्स अयं उपनाहो अप्पहीनो – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘उपनाही’’.
४७. कतमो च पुग्गलो मक्खी? तत्थ कतमो मक्खो? यो मक्खो मक्खायना मक्खायितत्तं [मक्खीयना मक्खीयितत्तं (सी.), मक्खियना मक्खियितत्तं (क.)] निट्ठुरियं निट्ठुरियकम्मं – अयं वुच्चति मक्खो. यस्स पुग्गलस्स अयं मक्खो अप्पहीनो – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘मक्खी’’.
४८. कतमो च पुग्गलो पळासी? तत्थ कतमो पळासो? यो पळासो पळासायना पळासायितत्तं पळासाहारो विवादट्ठानं युगग्गाहो अप्पटिनिस्सग्गो – अयं वुच्चति पळासो. यस्स पुग्गलस्स अयं पळासो अप्पहीनो – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘पळासी’’.
४९. कतमो च पुग्गलो इस्सुकी? तत्थ कतमा इस्सा? या परलाभसक्कारगरुकारमाननवन्दनपूजनासु इस्सा इस्सायना इस्सायितत्तं उसूया उसूयना [उस्सुया उस्सुयना (क.) विभ. ८९३] उसूयितत्तं – अयं वुच्चति इस्सा. यस्स पुग्गलस्स अयं इस्सा अप्पहीना – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘इस्सुकी’’.
५०. कतमो च पुग्गलो मच्छरी? तत्थ कतमं मच्छरियं? पञ्च मच्छरियानि – आवासमच्छरियं, कुलमच्छरियं, लाभमच्छरियं, वण्णमच्छरियं, धम्ममच्छरियं. यं एवरूपं मच्छेरं मच्छरायना मच्छरायितत्तं वेविच्छं कदरियं कटुकञ्चुकता अग्गहितत्तं चित्तस्स – इदं वुच्चति मच्छरियं. यस्स पुग्गलस्स इदं मच्छरियं अप्पहीनं – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘मच्छरी’’.
५१. कतमो च पुग्गलो सठो? तत्थ कतमं साठेय्यं? इधेकच्चो सठो होति परिसठो. यं तत्थ सठं सठता साठेय्यं कक्करता कक्करियं [कक्खळता कक्खळियं (स्या.) एवं खुद्दकविभङ्गदुकनिद्देसेपि] परिक्खत्तत्ता पारिक्खत्तियं – इदं वुच्चति साठेय्यं. यस्स पुग्गलस्स इदं साठेय्यं अप्पहीनं – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘सठो’’.
५२. कतमो च पुग्गलो मायावी? तत्थ कतमा माया? इधेकच्चो कायेन दुच्चरितं चरित्वा वाचाय दुच्चरितं चरित्वा मनसा दुच्चरितं चरित्वा तस्स पटिच्छादनहेतु पापिकं इच्छं पणिदहति – ‘‘मा मं जञ्ञा’’ति इच्छति, ‘‘मा मं जञ्ञा’’ति सङ्कप्पति ‘‘मा मं जञ्ञा’’ति वाचं भासति, ‘‘मा मं जञ्ञा’’ति कायेन परक्कमति. या एवरूपा माया मायाविता अच्चासरा वञ्चना निकति विकिरणा परिहरणा गूहना परिगूहना छादना पटिच्छादना अनुत्तानीकम्मं अनाविकम्मं वोच्छादना पापकिरिया – अयं वुच्चति माया. यस्स पुग्गलस्स अयं माया अप्पहीना – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘मायावी’’.
५३. कतमो च पुग्गलो अहिरिको? तत्थ कतमं अहिरिकं? यं न हिरीयति हिरियितब्बेन न हिरीयति पापकानं अकुसलानं धम्मानं समापत्तिया – इदं वुच्चति अहिरिकं. इमिना अहिरिकेन समन्नागतो पुग्गलो ‘‘अहिरिको’’.
५४. कतमो च पुग्गलो अनोत्तप्पी? तत्थ कतमं अनोत्तप्पं? यं न ओत्तप्पति ओत्तप्पितब्बेन न ओत्तप्पति पापकानं अकुसलानं धम्मानं समापत्तिया – इदं वुच्चति अनोत्तप्पं. इमिना अनोत्तप्पेन समन्नागतो पुग्गलो ‘‘अनोत्तप्पी’’.
५५. कतमो च पुग्गलो दुब्बचो? तत्थ कतमो दोवचस्सता? सहधम्मिके वुच्चमाने दोवचस्सायं दोवचस्सियं दोवचस्सता विप्पटिकुलग्गाहिता विपच्चनीकसातता अनादरियं अनादरियता अगारवता अप्पतिस्सवता – अयं वुच्चति दोवचस्सता. इमाय दोवचस्सताय समन्नागतो पुग्गलो ‘‘दुब्बचो’’.
५६. कतमो च पुग्गलो पापमित्तो? तत्थ कतमा पापमित्तता? ये ते पुग्गला अस्सद्धा दुस्सीला अप्पस्सुता मच्छरिनो दुप्पञ्ञा, या तेसं सेवना निसेवना संसेवना भजना सम्भजना भत्ति सम्भत्ति सम्पवङ्कता – अयं वुच्चति पापमित्तता. इमाय पापमित्तताय समन्नागतो पुग्गलो ‘‘पापमित्तो’’.
५७. कतमो च पुग्गलो इन्द्रियेसु अगुत्तद्वारो? तत्थ कतमा इन्द्रियेसु अगुत्तद्वारता? इधेकच्चो पुग्गलो चक्खुना रूपं दिस्वा निमित्तग्गाही होति अनुब्यञ्जनग्गाही; यत्वाधिकरणमेनं चक्खुन्द्रियं असंवुतं विहरन्तं अभिज्झादोमनस्सा पापका अकुसला धम्मा अन्वास्सवेय्युं, तस्स संवराय न पटिपज्जति, न रक्खति चक्खुन्द्रियं, चक्खुन्द्रिये न संवरं आपज्जति. सोतेन सद्दं सुत्वा…पे… घानेन गन्धं घायित्वा…पे… जिव्हाय रसं सायित्वा…पे… कायेन फोट्ठब्बं फुसित्वा…पे… मनसा धम्मं विञ्ञाय निमित्तग्गाही होति अनुब्यञ्जनग्गाही; यत्वाधिकरणमेनं मनिन्द्रियं असंवुतं विहरन्तं अभिज्झादोमनस्सा पापका अकुसला धम्मा अन्वास्सवेय्युं, तस्स संवराय न पटिपज्जति, न रक्खति मनिन्द्रियं, मनिन्द्रिये न संवरं आपज्जति. या इमेसं छन्नं इन्द्रियानं अगुत्ति अगोपना अनारक्खो असंवरो – अयं वुच्चति इन्द्रियेसु अगुत्तद्वारता. इमाय इन्द्रियेसु अगुत्तद्वारताय समन्नागतो पुग्गलो ‘‘इन्द्रियेसु अगुत्तद्वारो’’.
५८. कतमो च पुग्गलो भोजने अमत्तञ्ञू? तत्थ कतमा भोजने अमत्तञ्ञुता? इधेकच्चो पुग्गलो अप्पटिसङ्खा अयोनिसो आहारं आहारेति दवाय मदाय मण्डनाय विभूसनाय, या तत्थ असन्तुट्ठिता अमत्तञ्ञुता अप्पटिसङ्खा भोजने – अयं वुच्चति भोजने अमत्तञ्ञुता. इमाय भोजने अमत्तञ्ञुताय समन्नागतो पुग्गलो ‘‘भोजने अमत्तञ्ञू’’.
५९. कतमो च पुग्गलो मुट्ठस्सति? तत्थ कतमं मुट्ठस्सच्चं? या अस्सति अननुस्सति अप्पटिस्सति अस्सति अस्सरणता अधारणता पिलापनता सम्मुसनता – इदं वुच्चति मुट्ठस्सच्चं. इमिना मुट्ठस्सच्चेन समन्नागतो पुग्गलो ‘‘मुट्ठस्सति’’.
६०. कतमो च पुग्गलो असम्पजानो? तत्थ कतमं असम्पजञ्ञं? यं अञ्ञाणं अदस्सनं अनभिसमयो अननुबोधो असम्बोधो अप्पटिवेधो असङ्गाहणा अपरियोगाहणा [असंगाहना अपरियोगाहना (सी. स्या. क.)] असमपेक्खणा अपच्चवेक्खणा अपच्चक्खकम्मं दुम्मेज्झं बाल्यं असम्पजञ्ञं मोहो पमोहो सम्मोहो अविज्जा अविज्जोघो अविज्जायोगो अविज्जानुसयो अविज्जापरियुट्ठानं अविज्जालङ्गी मोहो अकुसलमूलं – इदं वुच्चति असम्पजञ्ञं. इमिना असम्पजञ्ञेन समन्नागतो पुग्गलो ‘‘असम्पजानो’’.
६१. कतमो च पुग्गलो सीलविपन्नो? तत्थ कतमा सीलविपत्ति? कायिको वीतिक्कमो वाचसिको वीतिक्कमो कायिकवाचसिको वीतिक्कमो – अयं वुच्चति सीलविपत्ति. सब्बम्पि दुस्सिल्यं सीलविपत्ति. इमाय सीलविपत्तिया समन्नागतो पुग्गलो ‘‘सीलविपन्नो’’.
६२. कतमो च पुग्गलो दिट्ठिविपन्नो? तत्थ कतमा दिट्ठिविपत्ति? ‘‘नत्थि दिन्नं, नत्थि यिट्ठं, नत्थि हुतं, नत्थि सुकतदुक्कटानं [सुकटदुक्कटानं (सी.)] कम्मानं फलं विपाको, नत्थि अयं लोको, नत्थि परो लोको, नत्थि माता, नत्थि पिता, नत्थि सत्ता ओपपातिका, नत्थि लोके समणब्राह्मणा सम्मग्गता [समग्गता (क.)] सम्मापटिपन्ना ये इमञ्च लोकं परञ्च लोकं सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा पवेदेन्ती’’ति. या एवरूपा दिट्ठि दिट्ठिगतं दिट्ठिगहनं दिट्ठिकन्तारो दिट्ठिविसूकायिकं दिट्ठिविप्फन्दितं दिट्ठिसंयोजनं गाहो पटिग्गाहो अभिनिवेसो परामासो कुम्मग्गो मिच्छापथो मिच्छत्तं तित्थायतनं विपरियासग्गाहो [विपरियेसग्गाहो (सब्बत्थ) पदसिद्धि चिन्तेतब्बा], अयं वुच्चति दिट्ठिविपत्ति. सब्बापि मिच्छादिट्ठि दिट्ठिविपत्ति. इमाय दिट्ठिविपत्तिया समन्नागतो पुग्गलो ‘‘दिट्ठिविपन्नो’’.
६३. कतमो च पुग्गलो अज्झत्तसंयोजनो? यस्स पुग्गलस्स पञ्चोरम्भागियानि संयोजनानि अप्पहीनानि – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘अज्झत्तसंयोजनो’’.
६४. कतमो च पुग्गलो बहिद्धासंयोजनो? यस्स पुग्गलस्स पञ्चुद्धम्भागियानि संयोजनानि अप्पहीनानि – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘बहिद्धासंयोजनो’’.
६५. कतमो च पुग्गलो अक्कोधनो? तत्थ कतमो कोधो? यो कोधो कुज्झना कुज्झितत्तं दोसो दुस्सना दुस्सितत्तं ब्यापत्ति ब्यापज्जना ब्यापज्जितत्तं विरोधो पटिविरोधो चण्डिक्कं असुरोपो अनत्तमनता चित्तस्स – अयं वुच्चति कोधो. यस्स पुग्गलस्स अयं कोधो पहीनो – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘अक्कोधनो’’.
६६. कतमो च पुग्गलो अनुपनाही? तत्थ कतमो उपनाहो? पुब्बकालं कोधो अपरकालं उपनाहो यो एवरूपो उपनाहो उपनय्हना उपनय्हितत्तं अट्ठपना ठपना सण्ठपना अनुसंसन्दना अनुप्पबन्धना दळ्हीकम्मं कोधस्स – अयं वुच्चति उपनाहो. यस्स पुग्गलस्स अयं उपनाहो पहीनो – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘अनुपनाही’’.
६७. कतमो च पुग्गलो अमक्खी? तत्थ कतमो मक्खो? यो मक्खो मक्खायना मक्खायितत्तं निट्ठुरियं निट्ठुरियकम्मं – अयं वुच्चति मक्खो. यस्स पुग्गलस्स अयं मक्खो पहीनो – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘अमक्खी’’.
६८. कतमो च पुग्गलो अपळासी? तत्थ कतमो पळासो? यो पळासो पळासायना पळासायितत्तं पळासाहारो विवादट्ठानं युगग्गाहो अप्पटिनिस्सग्गो – अयं वुच्चति पळासो. यस्स पुग्गलस्स अयं पळासो पहीनो – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘अपळासी’’.
६९. कतमो च पुग्गलो अनिस्सुकी? तत्थ कतमा इस्सा? या परलाभसक्कारगरुकारमाननवन्दनपूजनासु इस्सा इस्सायना इस्सायितत्तं उसूया उसूयना उसूयितत्तं – अयं वुच्चति इस्सा. यस्स पुग्गलस्स अयं इस्सा पहीना – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘अनिस्सुकी’’.
७०. कतमो च पुगलो अमच्छरी? तत्थ कतमं मच्छरियं? पञ्च मच्छरियानि – आवासमच्छरियं, कुलमच्छरियं, लाभमच्छरियं, वण्णमच्छरियं, धम्ममच्छरियं. यं एवरूपं मच्छेरं मच्छरायना मच्छरायितत्तं वेविच्छं कदरियं कटुकञ्चुकता अग्गहितत्तं चित्तस्स – इदं वुच्चति मच्छरियं. यस्स पुग्गलस्स इदं मच्छरियं पहीनं – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘अमच्छरी’’.
७१. कतमो च पुग्गलो असठो? तत्थ कतमं साठेय्यं? इधेकच्चो सठो होति परिसठो. यं तत्थ सठं सठता साठेय्यं कक्करता कक्करियं परिक्खत्तता पारिक्खत्तियं – इदं वुच्चति साठेय्यं. यस्स पुग्गलस्स इदं साठेय्यं पहीनं – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘असठो’’.
७२. कतमो च पुग्गलो अमायावी? तत्थ कतमा माया? इधेकच्चो पुग्गलो कायेन दुच्चरितं चरित्वा वाचाय दुच्चरितं चरित्वा मनसा दुच्चरितं चरित्वा तस्स पटिच्छादनहेतु पापिकं इच्छं पणिदहति – ‘‘मा मं जञ्ञा’’ति इच्छति, ‘‘मा मं जञ्ञा’’ति सङ्कप्पति, ‘‘मा मं जञ्ञा’’ति वाचं भासति, ‘‘मा मं जञ्ञा’’ति कायेन परक्कमति. या एवरूपा माया मायाविता अच्चासरा वञ्चना निकति विकिरणा परिहरणा गूहना परिगूहना छादना पटिच्छादना अनुत्तानीकम्मं अनाविकम्मं वोच्छादना पापकिरिया – अयं वुच्चति माया. यस्स पुग्गलस्स अयं माया पहीना – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘अमायावी’’.
७३. कतमो च पुग्गलो हिरिमा? तत्थ कतमा हिरी? यं हिरीयति हिरियितब्बेन हिरीयति पापकानं अकुसलानं धम्मानं समापत्तिया – अयं वुच्चति हिरी. इमाय हिरिया समन्नागतो पुग्गलो ‘‘हिरिमा’’.
७४. कतमो च पुग्गलो ओत्तप्पी? तत्थ कतमं ओत्तप्पं? यं ओत्तप्पति ओत्तप्पितब्बेन ओत्तप्पति पापकानं अकुसलानं धम्मानं समापत्तिया – इदं वुच्चति ओत्तप्पं. इमिना ओत्तप्पेन समन्नागतो पुग्गलो ‘‘ओत्तप्पी’’.
७५. कतमो च पुग्गलो सुवचो? तत्थ कतमा सोवचस्सता? सहधम्मिके वुच्चमाने सोवचस्सायं सोवचस्सियं सोवचस्सता अविप्पटिकुलग्गाहिता अविपच्चनीकसातता सादरियं सादरियता सगारवता सप्पतिस्सवता – अयं वुच्चति सोवचस्सता. इमाय सोवचस्सताय समन्नागतो पुग्गलो ‘‘सुवचो’’.
७६. कतमो च पुग्गलो कल्याणमित्तो? तत्थ कतमा कल्याणमित्तता? ये ते पुग्गला सद्धा सीलवन्तो बहुस्सुता चागवन्तो पञ्ञवन्तो, या तेसं सेवना निसेवना संसेवना भजना सम्भजना भत्ति सम्भत्ति सम्पवङ्कता – अयं वुच्चति कल्याणमित्तता. इमाय कल्याणमित्तताय समन्नागतो पुग्गलो ‘‘कल्याणमित्तो’’.
७७. कतमो च पुग्गलो इन्द्रियेसु गुत्तद्वारो? तत्थ कतमा इन्द्रियेसु गुत्तद्वारता? इधेकच्चो पुग्गलो चक्खुना रूपं दिस्वा न निमित्तग्गाही होति नानुब्यञ्जनग्गाही; यत्वाधिकरणमेनं चक्खुन्द्रियं असंवुतं विहरन्तं अभिज्झादोमनस्सा पापका अकुसला धम्मा अन्वास्सवेय्युं, तस्स संवराय पटिपज्जति, रक्खति चक्खुन्द्रियं चक्खुन्द्रिये संवरं आपज्जति. सोतेन सद्दं सुत्वा…पे… घानेन गन्धं घायित्वा…पे… जिव्हाय रसं सायित्वा…पे… कायेन फोट्ठब्बं फुसित्वा…पे… मनसा धम्मं विञ्ञाय न निमित्तग्गाही होति नानुब्यञ्जनग्गाही; यत्वाधिकरणमेनं मनिन्द्रियं असंवुतं विहरन्तं अभिज्झादोमनस्सा पापका अकुसला धम्मा अन्वास्सवेय्युं, तस्स संवराय पटिपज्जति, रक्खति मनिन्द्रियं, मनिन्द्रिये संवरं आपज्जति. या इमेसं छन्नं इन्द्रियानं गुत्ति गोपना आरक्खो संवरो – अयं वुच्चति इन्द्रियेसु गुत्तद्वारता. इमाय इन्द्रियेसु गुत्तद्वारताय समन्नागतो पुग्गलो ‘‘इन्द्रियेसु गुत्तद्वारो’’.
७८. कतमो च पुग्गलो भोजने मत्तञ्ञू? तत्थ कतमा भोजने मत्तञ्ञुता? इधेकच्चो पुग्गलो पटिसङ्खा योनिसो आहारं आहारेति – ‘‘नेव दवाय, न मदाय, न मण्डनाय, न विभूसनाय; यावदेव इमस्स कायस्स ठितिया यापनाय विहिंसूपरतिया ब्रह्मचरियानुग्गहाय. इति पुराणञ्च वेदनं पटिहङ्खामि, नवञ्च वेदनं न उप्पादेस्सामि, यात्रा च मे भविस्सति अनवज्जता च फासुविहारो चा’’ति. या तत्थ सन्तुट्ठिता मत्तञ्ञुता पटिसङ्खा भोजने – अयं वुच्चति भोजने मत्तञ्ञुता. इमाय भोजने मत्तञ्ञुताय समन्नागतो पुग्गलो ‘‘भोजने मत्तञ्ञू’’.
७९. कतमो च पुग्गलो उपट्ठितस्सति? तत्थ कतमा सति? या सति अनुस्सति पटिस्सति सति सरणता धारणता अपिलापनता असम्मुसनता सति सतिन्द्रियं सतिबलं सम्मासति – अयं वुच्चति सति. इमाय सतिया समन्नागतो पुग्गलो ‘‘उपट्ठितस्सति’’.
८०. कतमो च पुग्गलो सम्पजानो? तत्थ कतमं सम्पजञ्ञं? या पञ्ञा पजानना विचयो पविचयो धम्मविचयो सल्लक्खणा उपलक्खणा पच्चुपलक्खणा पण्डिच्चं कोसल्लं नेपुञ्ञं वेभब्या चिन्ता उपपरिक्खा भूरी मेधा परिणायिका विपस्सना सम्पजञ्ञं पतोदो पञ्ञा पञ्ञिन्द्रियं पञ्ञाबलं पञ्ञासत्थं पञ्ञापासादो पञ्ञाआलोको पञ्ञाओभासो पञ्ञापज्जोतो पञ्ञारतनं अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि – इदं वुच्चति सम्पजञ्ञं. इमिना सम्पजञ्ञेन समन्नागतो पुग्गलो ‘‘सम्पजानो’’.
८१. कतमो च पुग्गलो सीलसम्पन्नो? तत्थ कतमा सीलसम्पदा? कायिको अवीतिक्कमो वाचसिको अवीतिक्कमो कायिकवाचसिको अवीतिक्कमो – अयं वुच्चति सीलसम्पदा. सब्बोपि सीलसंवरो सीलसम्पदा. इमाय सीलसम्पदाय समन्नागतो पुग्गलो ‘‘सीलसम्पन्नो’’.
८२. कतमो च पुग्गलो दिट्ठिसम्पन्नो? तत्थ कतमा दिट्ठिसम्पदा? ‘‘अत्थि दिन्नं, अत्थि यिट्ठं, अत्थि हुतं, अत्थि सुकतदुक्कटानं कम्मानं फलं विपाको, अत्थि अयं लोको, अत्थि परो लोको, अत्थि माता, अत्थि पिता, अत्थि सत्ता ओपपातिका, अत्थि लोके समणब्राह्मणा सम्मग्गता सम्मापटिपन्ना ये इमञ्च लोकं परञ्च लोकं सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा पवेदेन्ती’’ति. या एवरूपा पञ्ञा पजानना…पे… अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि – अयं वुच्चति दिट्ठिसम्पदा. सब्बापि सम्मादिट्ठि दिट्ठिसम्पदा. इमाय दिट्ठिसम्पदाय समन्नागतो पुग्गलो ‘‘दिट्ठिसम्पन्नो’’.
८३. कतमे द्वे पुग्गला दुल्लभा लोकस्मिं? यो च पुब्बकारी, यो च कतञ्ञू कतवेदी – इमे द्वे पुग्गला दुल्लभा लोकस्मिं.
८४. कतमे द्वे पुग्गला दुत्तप्पया? यो च लद्धं लद्धं निक्खिपति, यो च लद्धं लद्धं विस्सज्जेति – इमे द्वे पुग्गला ‘‘दुत्तप्पया’’.
८५. कतमे द्वे पुग्गला सुतप्पया? यो च लद्धं लद्धं न निक्खिपति, यो च लद्धं लद्धं न विस्सज्जेति – इमे द्वे पुग्गला ‘‘सुतप्पया’’.
८६. कतमेसं द्विन्नं पुग्गलानं आसवा वड्ढन्ति? यो च न कुक्कुच्चायितब्बं कुक्कुच्चायति, यो च कुक्कुच्चायितब्बं न कुक्कुच्चायति – इमेसं द्विन्नं पुग्गलानं आसवा वड्ढन्ति.
८७. कतमेसं द्विन्नं पुग्गलानं आसवा न वड्ढन्ति? यो च न कुक्कुच्चायितब्बं न कुक्कुच्चायति, यो च कुक्कुच्चायितब्बं कुक्कुच्चायति – इमेसं द्विन्नं पुग्गलानं आसवा न वड्ढन्ति.
८८. कतमो च पुग्गलो हीनाधिमुत्तो? इधेकच्चो पुग्गलो दुस्सीलो होति पापधम्मो, सो अञ्ञं दुस्सीलं पापधम्मं सेवति भजति पयिरुपासति – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘हीनाधिमुत्तो’’.
८९. कतमो च पुग्गलो पणीताधिमुत्तो? इधेकच्चो पुग्गलो सीलवा होति कल्याणधम्मो, सो अञ्ञं सीलवन्तं कल्याणधम्मं सेवति भजति पयिरुपासति – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘पणीताधिमुत्तो’’.
९०. कतमो च पुग्गलो तित्तो? पच्चेकसम्बुद्धा [पच्चेकबुद्धो (सी.)] ये च तथागतस्स सावका अरहन्तो तित्ता. सम्मासम्बुद्धो तित्तो च तप्पेता च [तप्पेता च, अयं वुच्चति पुग्गलो तित्तो (सी.)].
दुकनिद्देसो.
३. तिकपुग्गलपञ्ञत्ति
९१. कतमो च पुग्गलो निरासो? इधेकच्चो पुग्गलो दुस्सीलो होति पापधम्मो असुचि सङ्कस्सरसमाचारो पटिच्छन्नकम्मन्तो अस्समणो समणपटिञ्ञो अब्रह्मचारी ब्रह्मचारिपटिञ्ञो अन्तोपूति अवस्सुतो कसम्बुजातो. सो सुणाति – ‘‘इत्थन्नामो किर भिक्खु आसवानं खया अनासवं चेतोविमुत्तिं पञ्ञाविमुत्तिं दिट्ठेव धम्मे सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा उपसम्पज्ज विहरती’’ति. तस्स न एवं होति – ‘‘कुदास्सु नामाहम्पि आसवानं खया अनासवं चेतोविमुत्तिं पञ्ञाविमुत्तिं दिट्ठेव धम्मे सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा उपसम्पज्ज विहरिस्सामी’’ति. अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘निरासो’’.
९२. कतमो च पुग्गलो आसंसो? इधेकच्चो पुग्गलो सीलवा होति कल्याणधम्मो. सो सुणाति – ‘‘इत्थन्नामो किर भिक्खु आसवानं खया अनासवं चेतोविमुत्तिं पञ्ञाविमुत्तिं दिट्ठेव धम्मे सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा उपसम्पज्ज विहरती’’ति. तस्स एवं होति – ‘‘कुदास्सु नामाहम्पि आसवानं खया अनासवं चेतोविमुत्तिं पञ्ञाविमुत्तिं दिट्ठेव धम्मे सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा उपसम्पज्ज विहरिस्सामी’’ति. अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘आसंसो’’.
९३. कतमो च पुग्गलो विगतासो? इधेकच्चो पुग्गलो आसवानं खया अनासवं चेतोविमुत्तिं पञ्ञाविमुत्तिं दिट्ठेव धम्मे सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा उपसम्पज्ज विहरति. सो सुणाति – ‘‘इत्थन्नामो किर भिक्खु आसवानं खया अनासवं चेतोविमुत्तिं पञ्ञाविमुत्तिं दिट्ठेव धम्मे सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा उपसम्पज्ज विहरती’’ति. तस्स न एवं होति – ‘‘कुदास्सु नामाहम्पि आसवानं खया अनासवं चेतोविमुत्तिं पञ्ञाविमुत्तिं दिट्ठेव धम्मे सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा उपसम्पज्ज विहरिस्सामी’’ति. तं किस्स हेतु? या हिस्स पुब्बे अविमुत्तस्स विमुत्तासा, सा पटिप्पस्सद्धा. अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘विगतासो’’.
९४. तत्थ कतमे तयो गिलानूपमा पुग्गला? तयो गिलाना – इधेकच्चो गिलानो लभन्तो वा सप्पायानि भोजनानि अलभन्तो वा सप्पायानि भोजनानि, लभन्तो वा सप्पायानि भेसज्जानि अलभन्तो वा सप्पायानि भेसज्जानि, लभन्तो वा पतिरूपं उपट्ठाकं अलभन्तो वा पतिरूपं उपट्ठाकं, नेव वुट्ठाति तम्हा आबाधा. (१)
इध पनेकच्चो गिलानो लभन्तो वा सप्पायानि भोजनानि अलभन्तो वा सप्पायानि भोजनानि, लभन्तो वा सप्पायानि भेसज्जानि अलभन्तो वा सप्पायानि भेसज्जानि, लभन्तो वा पतिरूपं उपट्ठाकं अलभन्तो वा पतिरूपं उपट्ठाकं, वुट्ठाति तम्हा आबाधा. (२)
इध पनेकच्चो गिलानो लभन्तो सप्पायानि भोजनानि नो अलभन्तो, लभन्तो सप्पायानि भेसज्जानि नो अलभन्तो, लभन्तो पतिरूपं उपट्ठाकं नो अलभन्तो, वुट्ठाति तम्हा आबाधा. (३)
तत्र य्वायं गिलानो लभन्तो सप्पायानि भोजनानि नो अलभन्तो, लभन्तो सप्पायानि भेसज्जानि नो अलभन्तो, लभन्तो पतिरूपं उपट्ठाकं नो अलभन्तो, वुट्ठाति तम्हा आबाधा, इमं गिलानं पटिच्च भगवता गिलानभत्तं अनुञ्ञातं गिलानभेसज्जं अनुञ्ञातं गिलानुपट्ठाको अनुञ्ञातो. इमञ्च पन गिलानं पटिच्च अञ्ञेपि गिलाना उपट्ठातब्बा.
एवमेवं [एवमेव (सी.)] तयो गिलानूपमा पुग्गला सन्तो संविज्जमाना लोकस्मिं. कतमे तयो? इधेकच्चो पुग्गलो लभन्तो वा तथागतं दस्सनाय अलभन्तो वा तथागतं दस्सनाय, लभन्तो वा तथागतप्पवेदितं धम्मविनयं सवणाय अलभन्तो वा तथागतप्पवेदितं धम्मविनयं सवणाय, नेव ओक्कमति नियामं कुसलेसु धम्मेसु सम्मत्तं. (१)
इध पनेकच्चो पुग्गलो लभन्तो वा तथागतं दस्सनाय अलभन्तो वा तथागतं दस्सनाय, लभन्तो वा तथागतप्पवेदितं धम्मविनयं सवणाय अलभन्तो वा तथागतप्पवेदितं धम्मविनयं सवणाय, ओक्कमति नियामं कुसलेसु धम्मेसु सम्मत्तं. (२)
इध पनेकच्चो पुग्गलो लभन्तो तथागतं दस्सनाय नो अलभन्तो, लभन्तो तथागतप्पवेदितं धम्मविनयं सवणाय नो अलभन्तो, ओक्कमति नियामं कुसलेसु धम्मेसु सम्मत्तं. (३)
तत्र य्वायं पुग्गलो लभन्तो तथागतं दस्सनाय नो अलभन्तो, लभन्तो तथागतप्पवेदितं धम्मविनयं सवणाय नो अलभन्तो, ओक्कमति नियामं कुसलेसु धम्मेसु सम्मत्तं, इमं पुग्गलं पटिच्च भगवता धम्मदेसना अनुञ्ञाता, इमञ्च पुग्गलं पटिच्च अञ्ञेसम्पि धम्मो देसेतब्बो. इमे तयो गिलानूपमा पुग्गला सन्तो संविज्जमाना लोकस्मिं.
९५. कतमो च पुग्गलो कायसक्खी? इधेकच्चो पुग्गलो अट्ठ विमोक्खे कायेन फुसित्वा विहरति, पञ्ञाय चस्स दिस्वा एकच्चे आसवा परिक्खीणा होन्ति – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘कायसक्खी’’.
९६. कतमो च पुग्गलो दिट्ठिप्पत्तो? इधेकच्चो पुग्गलो ‘‘इदं दुक्ख’’न्ति यथाभूतं पजानाति, ‘‘अयं दुक्खसमुदयो’’ति यथाभूतं पजानाति, ‘‘अयं दुक्खनिरोधो’’ति यथाभूतं पजानाति, ‘‘अयं दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा’’ति यथाभूतं पजानाति, तथागतप्पवेदिता चस्स धम्मा पञ्ञाय वोदिट्ठा होन्ति वोचरिता, पञ्ञाय चस्स दिस्वा एकच्चे आसवा परिक्खीणा होन्ति – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘दिट्ठिप्पत्तो’’.
९७. कतमो च पुग्गलो सद्धाविमुत्तो? इधेकच्चो पुग्गलो ‘‘इदं दुक्ख’’न्ति यथाभूतं पजानाति…पे… तथागतप्पवेदिता चस्स धम्मा पञ्ञाय वोदिट्ठा होन्ति वोचरिता, पञ्ञाय चस्स दिस्वा एकच्चे आसवा परिक्खीणा होन्ति, नो च खो यथादिट्ठिप्पत्तस्स – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘सद्धाविमुत्तो’’.
९८. कतमो च पुग्गलो गूथभाणी? इधेकच्चो पुग्गलो मुसावादी होति सभग्गतो वा परिसग्गतो वा ञातिमज्झगतो वा पूगमज्झगतो वा राजकुलमज्झगतो वा अभिनीतो सक्खिपुट्ठो – ‘‘एहम्भो [एहि भो (स्या. क.) म. नि. १.४४०; अ. नि. ३.२८], पुरिस, यं जानासि तं वदेही’’ति, सो अजानं वा आह – ‘‘जानामी’’ति, जानं वा आह – ‘‘न जानामी’’ति, अपस्सं वा आह – ‘‘पस्सामी’’ति, पस्सं वा आह – ‘‘न पस्सामी’’ति. इति अत्तहेतु वा परहेतु वा आमिसकिञ्चिक्खहेतु वा सम्पजानमुसा भासिता होति – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘गूथभाणी’’.
९९. कतमो च पुग्गलो पुप्फभाणी? इधेकच्चो पुग्गलो मुसावादं पहाय मुसावादा पटिविरतो होति सभग्गतो वा परिसग्गतो वा ञातिमज्झगतो वा पूगमज्झगतो वा राजकुलमज्झगतो वा अभिनीतो सक्खिपुट्ठो – ‘‘एहम्भो, पुरिस, यं जानासि तं वदेही’’ति, सो अजानं वा आह – ‘‘न जानामी’’ति, जानं वा आह – ‘‘जानामी’’ति, अपस्सं वा आह – ‘‘न पस्सामी’’ति, पस्सं वा आह – ‘‘पस्सामी’’ति. इति अत्तहेतु वा परहेतु वा आमिसकिञ्चिक्खहेतु वा न सम्पजानमुसा भासिता होति – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘पुप्फभाणी’’.
१००. कतमो च पुग्गलो मधुभाणी? इधेकच्चो पुग्गलो या सा वाचा नेला कण्णसुखा पेमनिया हदयङ्गमा पोरी बहुजनकन्ता बहुजनमनापा, तथारूपिं वाचं भासिता होति – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘मधुभाणी’’.
१०१. कतमो च पुग्गलो अरुकूपमचित्तो? इधेकच्चो पुग्गलो कोधनो होति उपायासबहुलो, अप्पम्पि वुत्तो समानो अभिसज्जति कुप्पति ब्यापज्जति पतित्थीयति [पतिट्ठीयति (स्या. क.) अ. नि. ३.२५], कोपञ्च दोसञ्च अप्पच्चयञ्च पातुकरोति. सेय्यथापि नाम दुट्ठारुको कट्ठेन वा कठलाय [कथलाय (क.), कथलेन (अट्ठकथा) अ. नि. ३.२५] वा घट्टितो भिय्योसो मत्ताय आसवं देति [अस्सवनोति (सी.)], एवमेवं इधेकच्चो पुग्गलो कोधनो होति उपायासबहुलो, अप्पम्पि वुत्तो समानो अभिसज्जति कुप्पति ब्यापज्जति पतित्थीयति, कोपञ्च दोसञ्च अप्पच्चयञ्च पातुकरोति – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘अरुकूपमचित्तो’’.
१०२. कतमो च पुग्गलो विज्जूपमचित्तो? इधेकच्चो पुग्गलो ‘‘इदं दुक्ख’’न्ति यथाभूतं पजानाति, ‘‘अयं दुक्खसमुदयो’’ति यथाभूतं पजानाति, ‘‘अयं दुक्खनिरोधो’’ति यथाभूतं पजानाति, ‘‘अयं दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा’’ति यथाभूतं पजानाति. सेय्यथापि नाम चक्खुमा पुरिसो रत्तन्धकारतिमिसाय विज्जन्तरिकाय रूपानि पस्सेय्य, एवमेवं इधेकच्चो पुग्गलो ‘‘इदं दुक्ख’’न्ति यथाभूतं पजानाति, ‘‘अयं दुक्खसमुदयो’’ति यथाभूतं पजानाति, ‘‘अयं दुक्खनिरोधो’’ति यथाभूतं पजानाति, ‘‘अयं दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा’’ति यथाभूतं पजानाति – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘विज्जूपमचित्तो’’.
१०३. कतमो च पुग्गलो वजिरूपमचित्तो? इधेकच्चो पुग्गलो आसवानं खया अनासवं चेतोविमुत्तिं पञ्ञाविमुत्तिं दिट्ठेव धम्मे सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा उपसम्पज्ज विहरति. सेय्यथापि नाम वजिरस्स नत्थि किञ्चि अभेज्जं मणि वा पासाणो वा, एवमेवं इधेकच्चो पुग्गलो आसवानं खया अनासवं चेतोविमुत्तिं पञ्ञाविमुत्तिं दिट्ठेव धम्मे सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा उपसम्पज्ज विहरति – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘वजिरूपमचित्तो’’.
१०४. कतमो च पुग्गलो अन्धो? इधेकच्चस्स पुग्गलस्स तथारूपं चक्खु न होति यथारूपेन चक्खुना अनधिगतं वा भोगं अधिगच्छेय्य, अधिगतं वा भोगं फातिं करेय्य; तथारूपम्पिस्स चक्खु न होति यथारूपेन चक्खुना कुसलाकुसले धम्मे जानेय्य, सावज्जानवज्जे धम्मे जानेय्य, हीनप्पणीते धम्मे जानेय्य, कण्हसुक्कसप्पटिभागे धम्मे जानेय्य – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘अन्धो’’.
१०५. कतमो च पुग्गलो एकचक्खु? इधेकच्चस्स पुग्गलस्स तथारूपं चक्खु होति, यथारूपेन चक्खुना अनधिगतं वा भोगं अधिगच्छेय्य, अधिगतं वा भोगं फातिं करेय्य; तथारूपम्पिस्स चक्खु न होति यथारूपेन चक्खुना कुसलाकुसले धम्मे जानेय्य, सावज्जानवज्जे धम्मे जानेय्य, हीनप्पणीते धम्मे जानेय्य, कण्हसुक्कसप्पटिभागे धम्मे जानेय्य – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘एकचक्खु’’.
१०६. कतमो च पुग्गलो द्विचक्खु? इधेकच्चस्स पुग्गलस्स तथारूपं चक्खु होति यथारूपेन चक्खुना अनधिगतं वा भोगं अधिगच्छेय्य, अधिगतं वा भोगं फातिं करेय्य; तथारूपम्पिस्स चक्खु होति यथारूपेन चक्खुना कुसलाकुसले धम्मे जानेय्य, सावज्जानवज्जे धम्मे जानेय्य, हीनप्पणीते धम्मे जानेय्य, कण्हसुक्कसप्पटिभागे धम्मे जानेय्य – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘द्विचक्खु’’.
१०७. कतमो च पुग्गलो अवकुज्जपञ्ञो? इधेकच्चो पुग्गलो आरामं गन्ता [गतो (सी.), गन्त्वा (स्या.)] होति अभिक्खणं भिक्खूनं सन्तिके धम्मस्सवणाय [धम्मस्सवनाय (स्या.)]. तस्स भिक्खू धम्मं देसेन्ति आदिकल्याणं मज्झेकल्याणं परियोसानकल्याणं सात्थं सब्यञ्जनं केवलपरिपुण्णं परिसुद्धं ब्रह्मचरियं पकासेन्ति. सो तस्मिं आसने निसिन्नो तस्सा कथाय नेव आदिं मनसि करोति, न मज्झं मनसि करोति, न परियोसानं मनसि करोति. वुट्ठितोपि तम्हा आसना तस्सा कथाय नेव आदिं मनसि करोति, न मज्झं मनसि करोति, न परियोसानं मनसि करोति. सेय्यथापि नाम कुम्भो निक्कुज्जो [निकुज्जो (स्या.) अ. नि. ३.३०] तत्र उदकं आसित्तं विवट्टति, नो सण्ठाति; एवमेवं इधेकच्चो पुग्गलो आरामं गन्ता होति अभिक्खणं भिक्खूनं सन्तिके धम्मस्सवणाय. तस्स भिक्खू धम्मं देसेन्ति आदिकल्याणं मज्झेकल्याणं परियोसानकल्याणं सात्थं सब्यञ्जनं केवलपरिपुण्णं परिसुद्धं ब्रह्मचरियं पकासेन्ति. सो तस्मिं आसने निसिन्नो तस्सा कथाय नेव आदिं मनसि करोति, न मज्झं मनसि करोति, न परियोसानं मनसि करोति. वुट्ठितोपि तम्हा आसना तस्सा कथाय नेव आदिं मनसि करोति, न मज्झं मनसि करोति, न परियोसानं मनसि करोति – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘अवकुज्जपञ्ञो’’.
१०८. कतमो च पुग्गलो उच्छङ्गपञ्ञो? इधेकच्चो पुग्गलो आरामं गन्ता होति अभिक्खणं भिक्खूनं सन्तिके धम्मस्सवणाय. तस्स भिक्खू धम्मं देसेन्ति आदिकल्याणं मज्झेकल्याणं परियोसानकल्याणं सात्थं सब्यञ्जनं केवलपरिपुण्णं परिसुद्धं ब्रह्मचरियं पकासेन्ति. सो तस्मिं आसने निसिन्नो तस्सा कथाय आदिम्पि मनसि करोति, मज्झम्पि मनसि करोति, परियोसानम्पि मनसि करोति. वुट्ठितो च खो तम्हा आसना तस्सा कथाय नेव आदिं मनसि करोति, न मज्झं मनसि करोति, न परियोसानं मनसि करोति. सेय्यथापि नाम पुरिसस्स उच्छङ्गे नानाखज्जकानि आकिण्णानि – तिला तण्डुला [तिलतण्डुला (क.) अ. नि. ३.३०] मोदका बदरा. सो तम्हा आसना वुट्ठहन्तो सतिसम्मोसा पकिरेय्य. एवमेवं इधेकच्चो पुग्गलो आरामं गन्ता होति अभिक्खणं भिक्खूनं सन्तिके धम्मस्सवणाय. तस्स भिक्खू धम्मं देसेन्ति आदिकल्याणं मज्झेकल्याणं परियोसानकल्याणं सात्थं सब्यञ्जनं केवलपरिपुण्णं परिसुद्धं ब्रह्मचरियं पकासेन्ति. सो तस्मिं आसने निसिन्नो तस्सा कथाय आदिम्पि मनसि करोति, मज्झम्पि मनसि करोति, परियोसानम्पि मनसि करोति. वुट्ठितो च खो तम्हा आसना तस्सा कथाय नेव आदिम्पि मनसि करोति, न मज्झम्पि मनसि करोति, न परियोसानम्पि मनसि करोति – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘उच्छङ्गपञ्ञो’’.
१०९. कतमो च पुग्गलो पुथुपञ्ञो? इधेकच्चो पुग्गलो आरामं गन्ता होति अभिक्खणं भिक्खूनं सन्तिके धम्मस्सवणाय. तस्स भिक्खू धम्मं देसेन्ति आदिकल्याणं मज्झेकल्याणं परियोसानकल्याणं सात्थं सब्यञ्जनं केवलपरिपुण्णं परिसुद्धं ब्रह्मचरियं पकासेन्ति. सो तस्मिं आसने निसिन्नो तस्सा कथाय आदिम्पि मनसि करोति, मज्झम्पि मनसि करोति, परियोसानम्पि मनसि करोति. वुट्ठितोपि तम्हा आसना तस्सा कथाय आदिम्पि मनसि करोति, मज्झम्पि मनसि करोति, परियोसानम्पि मनसि करोति. सेय्यथापि नाम कुम्भो उक्कुज्जो तत्र उदकं आसित्तं सण्ठाति, नो विवट्टति; एवमेवं इधेकच्चो पुग्गलो आरामं गन्ता होन्ति अभिक्खणं भिक्खूनं सन्तिके धम्मस्सवणाय. तस्स भिक्खू धम्मं देसेन्ति आदिकल्याणं मज्झेकल्याणं परियोसानकल्याणं सात्थं सब्यञ्जनं केवलपरिपुण्णं परिसुद्धं ब्रह्मचरियं पकासेन्ति. सो तस्मिं आसने निसिन्नो तस्सा कथाय आदिम्पि मनसि करोति, मज्झम्पि मनसि करोति, परियोसानम्पि मनसि करोति. वुट्ठितोपि तम्हा आसना तस्सा कथाय आदिम्पि मनसि करोति, मज्झम्पि मनसि करोति, परियोसानम्पि मनसि करोति – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘पुथुपञ्ञो’’.
११०. कतमो च पुग्गलो कामेसु च भवेसु च अवीतरागो? सोतापन्नसकदागामिनो – इमे वुच्चन्ति पुग्गला ‘‘कामेसु च भवेसु च अवीतरागा’’.
१११. कतमो च पुग्गलो कामेसु वीतरागो, भवेसु अवीतरागो? अनागामी – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘कामेसु वीतरागो, भवेसु अवीतरागो’’.
११२. कतमो च पुग्गलो कामेसु च भवेसु च वीतरागो? अरहा – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘कामेसु च भवेसु च वीतरागो’’.
११३. कतमो च पुग्गलो पासाणलेखूपमो? इधेकच्चो पुग्गलो अभिण्हं कुज्झति. सो च ख्वस्स कोधो चिरं दीघरत्तं अनुसेति. सेय्यथापि नाम पासाणे लेखा न खिप्पं लुज्जति वातेन वा उदकेन वा, चिरट्ठितिका होति; एवमेवं इधेकच्चो पुग्गलो अभिण्हं कुज्झति. सो च ख्वस्स कोधो चिरं दीघरत्तं अनुसेति – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘पासाणलेखूपमो’’.
११४. कतमो च पुग्गलो पथविलेखूपमो? इधेकच्चो पुग्गलो अभिण्हं कुज्झति. सो च ख्वस्स कोधो न चिरं दीघरत्तं अनुसेति. सेय्यथापि नाम पथविया [पठविया (सी. स्या.)] लेखा खिप्पं लुज्जति वातेन वा उदकेन वा, न चिरट्ठितिका होति; एवमेवं इधेकच्चो पुग्गलो अभिण्हं कुज्झति. सो च ख्वस्स कोधो न चिरं दीघरत्तं अनुसेति – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘पथविलेखूपमो’’.
११५. कतमो च पुग्गलो उदकलेखूपमो? इधेकच्चो पुग्गलो आगाळ्हेनपि वुच्चमानो फरुसेनपि वुच्चमानो अमनापेनपि वुच्चमानो संसन्दतिमेव [… चेव (स्या.) अ. नि. ३.१३३] सन्धियतिमेव [… चेव (स्या.) अ. नि. ३.१३३] सम्मोदतिमेव [… चेव (स्या.) अ. नि. ३.१३३]. सेय्यथापि नाम उदके लेखा खिप्पं लुज्जति, न चिरट्ठितिका होति; एवमेवं इधेकच्चो पुग्गलो आगाळ्हेनपि वुच्चमानो फरुसेनपि वुच्चमानो अमनापेनपि वुच्चमानो संसन्दतिमेव सन्धियतिमेव सम्मोदतिमेव – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘उदकलेखूपमो’’.
११६. तत्थ कतमे तयो पोत्थकूपमा पुग्गला? तयो पोत्थका – नवोपि पोत्थको दुब्बण्णो चेव होति दुक्खसम्फस्सो च अप्पग्घो च, मज्झिमोपि पोत्थको दुब्बण्णो चेव होति दुक्खसम्फस्सो च अप्पग्घो च, जिण्णोपि पोत्थको दुब्बण्णो चेव होति दुक्खसम्फस्सो च अप्पग्घो च. जिण्णम्पि पोत्थकं उक्खलिपरिमज्जनं वा करोन्ति सङ्कारकूटे वा नं छड्डेन्ति. एवमेवं तयोमे पोत्थकूपमा पुग्गला सन्तो संविज्जमाना भिक्खूसु. कतमे तयो? नवो चेपि भिक्खु होति दुस्सीलो पापधम्मो, इदमस्स दुब्बण्णताय. सेय्यथापि सो पोत्थको दुब्बण्णो, तथूपमो अयं पुग्गलो. ये खो पनस्स सेवन्ति भजन्ति पयिरुपासन्ति दिट्ठानुगतिं आपज्जन्ति, तेसं तं होति दीघरत्तं अहिताय दुक्खाय. इदमस्स दुक्खसम्फस्सताय. सेय्यथापि सो पोत्थको दुक्खसम्फस्सो, तथूपमो अयं पुग्गलो. येसं खो पन सो पटिग्गण्हाति चीवरपिण्डपातसेनासनगिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारं, तेसं तं न महप्फलं होति न महानिसंसं. इदमस्स अप्पग्घताय. सेय्यथापि सो पोत्थको अप्पग्घो, तथूपमो अयं पुग्गलो.
मज्झिमो चेपि भिक्खु होति…पे… थेरो चेपि भिक्खु होति दुस्सीलो पापधम्मो, इदमस्स दुब्बण्णताय. सेय्यथापि सो पोत्थको दुब्बण्णो, तथूपमो अयं पुग्गलो. ये खो पनस्स सेवन्ति भजन्ति पयिरुपासन्ति दिट्ठानुगतिं आपज्जन्ति, तेसं तं होति दीघरत्तं अहिताय दुक्खाय. इदमस्स दुक्खसम्फस्सताय. सेय्यथापि सो पोत्थको दुक्खसम्फस्सो, तथूपमो अयं पुग्गलो. येसं खो पन सो पटिग्गण्हाति चीवरपिण्डपातसेनासनगिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारं, तेसं तं न महप्फलं होति न महानिसंसं. इदमस्स अप्पग्घताय. सेय्यथापि सो पोत्थको अप्पग्घो, तथूपमो अयं पुग्गलो.
एवरूपो चे थेरो भिक्खु सङ्घमज्झे भणति. तमेनं भिक्खू एवमाहंसु – ‘‘किं नु खो तुय्हं बालस्स अब्यत्तस्स भणितेन, त्वम्पि नाम भणितब्बं मञ्ञसी’’ति! सो कुपितो अनत्तमनो तथारूपिं वाचं निच्छारेति यथारूपाय वाचाय सङ्घो तं उक्खिपति, सङ्कारकूटेव नं पोत्थकं. इमे तयो पोत्थकूपमा पुग्गला सन्तो संविज्जमाना भिक्खूसु.
११७. तत्थ कतमे तयो कासिकवत्थूपमा पुग्गला? तीणि कासिकवत्थानि – नवम्पि कासिकवत्थं वण्णवन्तञ्चेव होति सुखसम्फस्सञ्च महग्घञ्च, मज्झिमम्पि कासिकवत्थं वण्णवन्तञ्चेव होति सुखसम्फस्सञ्च महग्घञ्च, जिण्णम्पि कासिकवत्थं वण्णवन्तञ्चेव होति सुखसम्फस्सञ्च महग्घञ्च. जिण्णम्पि कासिकवत्थं रतनपलिवेठनं वा करोन्ति गन्धकरण्डके वा नं निक्खिपन्ति.
एवमेवं तयोमे कासिकवत्थूपमा पुग्गला सन्तो संविज्जमाना भिक्खूसु. कतमे तयो? नवो चेपि भिक्खु होति सीलवा कल्याणधम्मो, इदमस्स सुवण्णताय. सेय्यथापि तं कासिकवत्थं वण्णवन्तं, तथूपमो अयं पुग्गलो. ये खो पनस्स सेवन्ति भजन्ति पयिरुपासन्ति दिट्ठानुगतिं आपज्जन्ति, तेसं तं होति दीघरत्तं हिताय सुखाय. इदमस्स सुखसम्फस्सताय. सेय्यथापि तं कासिकवत्थं सुखसम्फस्सं, तथूपमो अयं पुग्गलो. येसं खो पन सो [येसं खो पन (सब्बत्थ) अ. नि. ३.१००] पटिग्गण्हाति [पतिगण्हाति (सी.) रूपसिद्धिटीकाय पन समेति] चीवरपिण्डपातसेनासनगिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारं, तेसं तं महप्फलं होति महानिसंसं. इदमस्स महग्घताय. सेय्यथापि तं कासिकवत्थं महग्घं, तथूपमो अयं पुग्गलो.
मज्झिमो चेपि भिक्खु…पे… थेरो चेपि भिक्खु होति सीलवा कल्याणधम्मो, इदमस्स सुवण्णताय. सेय्यथापि तं कासिकवत्थं वण्णवन्तं, तथूपमो अयं पुग्गलो. ये खो पनस्स सेवन्ति भजन्ति पयिरुपासन्ति दिट्ठानुगतिं आपज्जन्ति, तेसं तं होति दीघरत्तं हिताय सुखाय. इदमस्स सुखसम्फस्सताय. सेय्यथापि तं कासिकवत्थं सुखसम्फस्सं, तथूपमो अयं पुग्गलो. येसं खो पन सो पटिग्गण्हाति चीवरपिण्डपातसेनासनगिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारं, तेसं तं महप्फलं होति महानिसंसं. इदमस्स महग्घताय. सेय्यथापि तं कासिकवत्थं महग्घं, तथूपमो अयं पुग्गलो.
एवरूपो चे थेरो भिक्खु सङ्घमज्झे भणति, तमेनं भिक्खू एवमाहंसु – ‘‘अप्पसद्दा आयस्मन्तो होथ, थेरो भिक्खु धम्मञ्च विनयञ्च भणती’’ति. तस्स तं वचनं आधेय्यं गच्छति, गन्धकरण्डकेव नं कासिकवत्थं. इमे तयो कासिकवत्थूपमा पुग्गला सन्तो संविज्जमाना भिक्खूसु.
११८. कतमो च पुग्गलो सुप्पमेय्यो? इधेकच्चो पुग्गलो उद्धतो होति उन्नळो चपलो मुखरो विकिण्णवाचो मुट्ठस्सति असम्पजानो असमाहितो विब्भन्तचित्तो पाकटिन्द्रियो – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘सुप्पमेय्यो’’.
११९. कतमो च पुग्गलो दुप्पमेय्यो? इधेकच्चो पुग्गलो अनुद्धतो होति अनुन्नळो अचपलो अमुखरो अविकिण्णवाचो उपट्ठितस्सति सम्पजानो समाहितो एकग्गचित्तो संवुतिन्द्रियो – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘दुप्पमेय्यो’’.
१२०. कतमो च पुग्गलो अप्पमेय्यो? इधेकच्चो पुग्गलो आसवानं खया अनासवं चेतोविमुत्तिं पञ्ञाविमुत्तिं दिट्ठेव धम्मे सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा उपसम्पज्ज विहरति – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘अप्पमेय्यो’’.
१२१. कतमो च पुग्गलो न सेवितब्बो न भजितब्बो न पयिरुपासितब्बो? इधेकच्चो पुग्गलो हीनो होति सीलेन समाधिना पञ्ञाय. एवरूपो पुग्गलो न सेवितब्बो न भजितब्बो न पयिरुपासितब्बो, अञ्ञत्र अनुद्दया अञ्ञत्र अनुकम्पा.
१२२. कतमो च पुग्गलो सेवितब्बो भजितब्बो पयिरुपासितब्बो? इधेकच्चो पुग्गलो सदिसो होति सीलेन समाधिना पञ्ञाय. एवरूपो पुग्गलो सेवितब्बो भजितब्बो पयिरुपासितब्बो. तं किस्स हेतु? ‘‘सीलसामञ्ञगतानं सतं सीलकथा च नो भविस्सति, सा च नो फासु भविस्सति, सा च नो पवत्तिनी भविस्सति; समाधिसामञ्ञगतानं सतं समाधिकथा च नो भविस्सति, सा च नो फासु भविस्सति, सा च नो पवत्तिनी [पवत्तनी (सी.) अ. नि. ३.२६] भविस्सति; पञ्ञासामञ्ञगतानं सतं पञ्ञाकथा च नो भविस्सति, सा च नो फासु भविस्सति, सा च नो पवत्तिनी भविस्सती’’ति. तस्मा एवरूपो पुग्गलो सेवितब्बो भजितब्बो पयिरुपासितब्बो.
१२३. कतमो च पुग्गलो सक्कत्वा गरुं कत्वा सेवितब्बो भजितब्बो पयिरुपासितब्बो? इधेकच्चो पुग्गलो अधिको होति सीलेन समाधिना पञ्ञाय. एवरूपो पुग्गलो सक्कत्वा गरुं कत्वा सेवितब्बो भजितब्बो पयिरुपासितब्बो. तं किस्स हेतु? ‘‘अपरिपूरं वा सीलक्खन्धं परिपूरेस्सामि, परिपूरं वा सीलक्खन्धं तत्थ तत्थ पञ्ञाय अनुग्गहेस्सामि; अपरिपूरं वा समाधिक्खन्धं परिपूरेस्सामि, परिपूरं वा समाधिक्खन्धं तत्थ तत्थ पञ्ञाय अनुग्गहेस्सामि; अपरिपूरं वा पञ्ञाक्खन्धं परिपूरेस्सामि, परिपूरं वा पञ्ञाक्खन्धं तत्थ तत्थ पञ्ञाय अनुग्गहेस्सामी’’ति. तस्मा एवरूपो पुग्गलो सक्कत्वा गरुं कत्वा सेवितब्बो भजितब्बो पयिरुपासितब्बो.
१२४. कतमो च पुग्गलो जिगुच्छितब्बो न सेवितब्बो न भजितब्बो न पयिरुपासितब्बो? इधेकच्चो पुग्गलो दुस्सीलो होति पापधम्मो असुचि सङ्कस्सरसमाचारो पटिच्छन्नकम्मन्तो अस्समणो समणपटिञ्ञो अब्रह्मचारी ब्रह्मचारिपटिञ्ञो अन्तोपूति अवस्सुतो कसम्बुजातो. एवरूपो पुग्गलो जिगुच्छितब्बो न सेवितब्बो न भजितब्बो न पयिरुपासितब्बो. तं किस्स हेतु? किञ्चापि एवरूपस्स पुग्गलस्स न दिट्ठानुगतिं आपज्जति, अथ खो नं पापको कित्तिसद्दो अब्भुग्गच्छति – ‘‘पापमित्तो पुरिसपुग्गलो पापसहायो पापसम्पवङ्को’’ति. सेय्यथापि नाम अहि गूथगतो किञ्चापि न डंसति, अथ खो नं मक्खेति; एवमेवं किञ्चापि एवरूपस्स पुग्गलस्स न दिट्ठानुगतिं आपज्जति, अथ खो नं पापको कित्तिसद्दो अब्भुग्गच्छति – ‘‘पापमित्तो पुरिसपुग्गलो पापसहायो पापसम्पवङ्को’’ति! तस्मा एवरूपो पुग्गलो जिगुच्छितब्बो न सेवितब्बो न भजितब्बो न पयिरुपासितब्बो.
१२५. कतमो च पुग्गलो अज्झुपेक्खितब्बो न सेवितब्बो न भजितब्बो न पयिरुपासितब्बो? इधेकच्चो पुग्गलो कोधनो होति उपायासबहुलो, अप्पम्पि वुत्तो समानो अभिसज्जति कुप्पति ब्यापज्जति पतित्थीयति, कोपञ्च दोसञ्च अप्पच्चयञ्च पातुकरोति. सेय्यथापि नाम दुट्ठारुको कट्ठेन वा कठलाय वा घट्टितो भिय्योसो मत्ताय आसवं देति, एवमेवं इधेकच्चो पुग्गलो कोधनो होति उपायासबहुलो, अप्पम्पि वुत्तो समानो अभिसज्जति कुप्पति ब्यापज्जति पतित्थीयति, कोपञ्च दोसञ्च अप्पच्चयञ्च पातुकरोति. सेय्यथापि नाम तिन्दुकालातं कट्ठेन वा कठलाय वा घट्टितं भिय्योसो मत्ताय चिच्चिटायति चिटिचिटायति, एवमेवं इधेकच्चो पुग्गलो कोधनो होति उपायासबहुलो, अप्पम्पि वुत्तो समानो अभिसज्जति कुप्पति ब्यापज्जति पतित्थीयति, कोपञ्च दोसञ्च अप्पच्चयञ्च पातुकरोति. सेय्यथापि नाम गूथकूपो कट्ठेन वा कठलाय वा घट्टितो भिय्योसो मत्ताय दुग्गन्धो होति, एवमेवं इधेकच्चो पुग्गलो कोधनो होति उपायासबहुलो, अप्पम्पि वुत्तो समानो अभिसज्जति कुप्पति ब्यापज्जति पतित्थीयति, कोपञ्च दोसञ्च अप्पच्चयञ्च पातुकरोति; एवरूपो पुग्गलो अज्झुपेक्खितब्बो न सेवितब्बो न भजितब्बो न पयिरुपासितब्बो. तं किस्स हेतु? ‘‘अक्कोसेय्यपि मं परिभासेय्यपि मं अनत्थम्पि मे करेय्या’’ति! तस्मा एवरूपो पुग्गलो अज्झुपेक्खितब्बो न सेवितब्बो न भजितब्बो न पयिरुपासितब्बो.
१२६. कतमो च पुग्गलो सेवितब्बो भजितब्बो पयिरुपासितब्बो? इधेकच्चो पुग्गलो सीलवा होति कल्याणधम्मो – एवरूपो पुग्गलो सेवितब्बो भजितब्बो पयिरुपासितब्बो. तं किस्स हेतु? किञ्चापि एवरूपस्स पुग्गलस्स न दिट्ठानुगतिं आपज्जति, अथ खो नं कल्याणो कित्तिसद्दो अब्भुग्गच्छति – ‘‘कल्याणमित्तो पुरिसपुग्गलो कल्याणसहायो कल्याणसम्पवङ्को’’ति! तस्मा एवरूपो पुग्गलो सेवितब्बो भजितब्बो पयिरुपासितब्बो.
१२७. कतमो च पुग्गलो सीलेसु परिपूरकारी, समाधिस्मिं मत्तसो कारी, पञ्ञाय मत्तसो कारी? सोतापन्नसकदागामिनो – इमे वुच्चन्ति पुग्गला सीलेसु परिपूरकारिनो, समाधिस्मिं मत्तसो कारिनो, पञ्ञाय मत्तसो कारिनो.
१२८. कतमो च पुग्गलो सीलेसु च परिपूरकारी, समाधिस्मिञ्च परिपूरकारी, पञ्ञाय मत्तसो कारी? अनागामी – अयं वुच्चति पुग्गलो सीलेसु च परिपूरकारी, समाधिस्मिञ्च परिपूरकारी, पञ्ञाय मत्तसो कारी.
१२९. कतमो च पुग्गलो सीलेसु च परिपूरकारी, समाधिस्मिञ्च परिपूरकारी, पञ्ञाय च परिपूरकारी? अरहा – अयं वुच्चति पुग्गलो सीलेसु च परिपूरकारी, समाधिस्मिञ्च परिपूरकारी, पञ्ञाय च परिपूरकारी.
१३०. तत्थ कतमे तयो सत्थारो? इधेकच्चो सत्था कामानं परिञ्ञं पञ्ञपेति [पञ्ञापेति (सी. स्या.)], न रूपानं परिञ्ञं पञ्ञपेति, न वेदनानं परिञ्ञं पञ्ञपेति. इध पनेकच्चो सत्था कामानञ्च परिञ्ञं पञ्ञपेति, रूपानञ्च परिञ्ञं पञ्ञपेति, न वेदनानं परिञ्ञं पञ्ञपेति. इध पनेकच्चो सत्था कामानञ्च परिञ्ञं पञ्ञपेति, रूपानञ्च परिञ्ञं पञ्ञपेति, वेदनानञ्च परिञ्ञं पञ्ञपेति.
तत्र य्वायं सत्था कामानं परिञ्ञं पञ्ञपेति, न रूपानं परिञ्ञं पञ्ञपेति, न वेदनानं परिञ्ञं पञ्ञपेति, रूपावचरसमापत्तिया लाभी सत्था तेन दट्ठब्बो. तत्र य्वायं सत्था कामानञ्च परिञ्ञं पञ्ञपेति, रूपानञ्च परिञ्ञं पञ्ञपेति, न वेदनानं परिञ्ञं पञ्ञपेति, अरूपावचरसमापत्तिया लाभी सत्था तेन दट्ठब्बो. तत्र य्वायं सत्था कामानञ्च परिञ्ञं पञ्ञपेति, रूपानञ्च परिञ्ञं पञ्ञपेति, वेदनानञ्च परिञ्ञं पञ्ञपेति, सम्मासम्बुद्धो सत्था तेन दट्ठब्बो. इमे तयो सत्थारो.
१३१. तत्थ कतमे अपरेपि तयो सत्थारो? इधेकच्चो सत्था दिट्ठे चेव धम्मे अत्तानं सच्चतो थेततो पञ्ञपेति, अभिसम्परायञ्च अत्तानं सच्चतो थेततो पञ्ञपेति. इध पनेकच्चो सत्था दिट्ठे चेव धम्मे अत्तानं सच्चतो थेततो पञ्ञपेति, नो च खो अभिसम्परायं अत्तानं सच्चतो थेततो पञ्ञपेति. इध पनेकच्चो सत्था दिट्ठे चेव धम्मे अत्तानं सच्चतो थेततो न पञ्ञपेति, अभिसम्परायञ्च अत्तानं सच्चतो थेततो न पञ्ञपेति.