१. एककपुग्गलपञ्ञत्ति

१. कतमो च पुग्गलो समयविमुत्तो? इधेकच्चो पुग्गलो कालेन कालं समयेन समयं अट्ठ विमोक्खे कायेन फुसित्वा [फस्सित्वा (सी. पी.)] विहरति, पञ्ञाय चस्स दिस्वा एकच्चे आसवा परिक्खीणा होन्ति – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘समयविमुत्तो’’.

२. कतमो च पुग्गलो असमयविमुत्तो? इधेकच्चो पुग्गलो न हेव खो कालेन कालं समयेन समयं अट्ठ विमोक्खे कायेन फुसित्वा विहरति, पञ्ञाय चस्स दिस्वा आसवा परिक्खीणा होन्ति – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘असमयविमुत्तो’’. सब्बेपि अरियपुग्गला अरिये विमोक्खे असमयविमुत्ता.

३. कतमो च पुग्गलो कुप्पधम्मो? इधेकच्चो पुग्गलो लाभी होति रूपसहगतानं वा अरूपसहगतानं वा समापत्तीनं. सो च खो न निकामलाभी होति न अकिच्छलाभी न अकसिरलाभी; न यत्थिच्छकं यदिच्छकं यावतिच्छकं समापज्जतिपि वुट्ठातिपि. ठानं खो पनेतं विज्जति, यं तस्स पुग्गलस्स पमादमागम्म ता समापत्तियो कुप्पेय्युं – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘कुप्पधम्मो’’.

४. कतमो च पुग्गलो अकुप्पधम्मो? इधेकच्चो पुग्गलो लाभी होति रूपसहगतानं वा अरूपसहगतानं वा समापत्तीनं. सो च खो निकामलाभी होति अकिच्छलाभी अकसिरलाभी; यत्थिच्छकं यदिच्छकं यावतिच्छकं समापज्जतिपि वुट्ठातिपि. अट्ठानमेतं अनवकासो यं तस्स पुग्गलस्स पमादमागम्म ता समापत्तियो कुप्पेय्युं – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘अकुप्पधम्मो’’. सब्बेपि अरियपुग्गला अरिये विमोक्खे अकुप्पधम्मा.

५. कतमो च पुग्गलो परिहानधम्मो? इधेकच्चो पुग्गलो लाभी होति रूपसहगतानं वा अरूपसहगतानं वा समापत्तीनं. सो च खो न निकामलाभी होति न अकिच्छलाभी न अकसिरलाभी; न यत्थिच्छकं यदिच्छकं यावतिच्छकं समापज्जतिपि वुट्ठातिपि. ठानं खो पनेतं विज्जति, यं सो पुग्गलो पमादमागम्म ताहि समापत्तीहि परिहायेय्य – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘परिहानधम्मो’’.

६. कतमो च पुग्गलो अपरिहानधम्मो? इधेकच्चो पुग्गलो लाभी होति रूपसहगतानं वा अरूपसहगतानं वा समापत्तीनं. सो च खो निकामलाभी होति अकिच्छलाभी अकसिरलाभी; यत्थिच्छकं यदिच्छकं यावतिच्छकं समापज्जतिपि वुट्ठातिपि. अट्ठानमेतं अनवकासो यं सो पुग्गलो पमादमागम्म ताहि समापत्तीहि परिहायेय्य – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘अपरिहानधम्मो’’. सब्बेपि अरियपुग्गला अरिये विमोक्खे अपरिहानधम्मा.

७. कतमो च पुग्गलो चेतनाभब्बो? इधेकच्चो पुग्गलो लाभी होति रूपसहगतानं वा अरूपसहगतानं वा समापत्तीनं. सो च खो न निकामलाभी होति न अकिच्छलाभी न अकसिरलाभी; न यत्थिच्छकं यदिच्छकं यावतिच्छकं समापज्जतिपि वुट्ठातिपि. सचे अनुसञ्चेतेति, न परिहायति ताहि समापत्तीहि. सचे न अनुसञ्चेतेति, परिहायति ताहि समापत्तीहि – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘चेतनाभब्बो’’.

८. कतमो च पुग्गलो अनुरक्खणाभब्बो? इधेकच्चो पुग्गलो लाभी होति रूपसहगतानं वा अरूपसहगतानं वा समापत्तीनं. सो च खो न निकामलाभी होति न अकिच्छलाभी न अकसिरलाभी; न यत्थिच्छकं यदिच्छकं यावतिच्छकं समापज्जतिपि वुट्ठातिपि. सचे अनुरक्खति, न परिहायति ताहि समापत्तीहि. सचे न अनुरक्खति, परिहायति ताहि समापत्तीहि – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘अनुरक्खणाभब्बो’’.

९. कतमो च पुग्गलो पुथुज्जनो? यस्स पुग्गलस्स तीणि संयोजनानि अप्पहीनानि; न च तेसं धम्मानं पहानाय पटिपन्नो – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘पुथुज्जनो’’.

१०. कतमो च पुग्गलो गोत्रभू? येसं धम्मानं समनन्तरा अरियधम्मस्स अवक्कन्ति होति तेहि धम्मेहि समन्नागतो – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘गोत्रभू’’.

११. कतमो च पुग्गलो भयूपरतो? सत्त सेक्खा भयूपरता, ये च पुथुज्जना सीलवन्तो. अरहा अभयूपरतो.

१२. कतमो च पुग्गलो अभब्बागमनो? ये ते पुग्गला कम्मावरणेन समन्नागता, किलेसावरणेन समन्नागता, विपाकावरणेन समन्नागता, अस्सद्धा अच्छन्दिका दुप्पञ्ञा एळा, अभब्बा नियामं ओक्कमितुं कुसलेसु धम्मेसु सम्मत्तं – इमे वुच्चन्ति पुग्गला ‘‘अभब्बागमना’’.

१३. कतमो च पुग्गलो भब्बागमनो? ये ते पुग्गला न कम्मावरणेन समन्नागता, न किलेसावरणेन समन्नागता, न विपाकावरणेन समन्नागता, सद्धा छन्दिका पञ्ञवन्तो [पञ्ञवन्ता (सी.)] अनेळा, भब्बा नियामं ओक्कमितुं कुसलेसु धम्मेसु सम्मत्तं – इमे वुच्चन्ति पुग्गला ‘‘भब्बागमना’’.

१४. कतमो च पुग्गलो नियतो? पञ्च पुग्गला आनन्तरिका, ये च मिच्छादिट्ठिका नियता, अट्ठ च अरियपुग्गला नियता. अवसेसा पुग्गला अनियता.

१५. कतमो च पुग्गलो पटिपन्नको? चत्तारो मग्गसमङ्गिनो पुग्गला पटिपन्नका, चत्तारो फलसमङ्गिनो पुग्गला फले ठिता.

१६. कतमो च पुग्गलो समसीसी? यस्स पुग्गलस्स अपुब्बं अचरिमं आसवपरियादानञ्च होति जीवितपरियादानञ्च – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘समसीसी’’.

१७. कतमो च पुग्गलो ठितकप्पी? अयञ्च पुग्गलो सोतापत्तिफलसच्छिकिरियाय पटिपन्नो अस्स, कप्पस्स च उड्डय्हनवेला अस्स, नेव ताव कप्पो उड्डय्हेय्य यावायं पुग्गलो न सोतापत्तिफलं सच्छिकरोति. अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘ठितकप्पी’’. सब्बेपि मग्गसमङ्गिनो पुग्गला ठितकप्पिनो.

१८. कतमो च पुग्गलो अरियो? अट्ठ अरियपुग्गला अरिया. अवसेसा पुग्गला अनरिया.

१९. कतमो च पुग्गलो सेक्खो? चत्तारो मग्गसमङ्गिनो तयो फलसमङ्गिनो पुग्गला ‘‘सेक्खा’’. अरहा असेक्खो. अवसेसा पुग्गला नेवसेक्खनासेक्खा.

२०. कतमो च पुग्गलो तेविज्जो? तीहि विज्जाहि समन्नागतो पुग्गलो ‘‘तेविज्जो’’.

२१. कतमो च पुग्गलो छळभिञ्ञो? छहि अभिञ्ञाहि समन्नागतो पुग्गलो ‘‘छळभिञ्ञो’’.

२२. कतमो च पुग्गलो सम्मासम्बुद्धो? इधेकच्चो पुग्गलो पुब्बे अननुस्सुतेसु धम्मेसु सामं सच्चानि अभिसम्बुज्झति; तत्थ च सब्बञ्ञुतं पापुणाति, बलेसु च वसीभावं – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘सम्मासम्बुद्धो’’.

२३. कतमो च पुग्गलो पच्चेकसम्बुद्धो? इधेकच्चो पुग्गलो पुब्बे अननुस्सुतेसु धम्मेसु सामं सच्चानि अभिसम्बुज्झति; न च तत्थ सब्बञ्ञुतं पापुणाति, न च बलेसु वसीभावं – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘पच्चेकसम्बुद्धो’’.

२४. कतमो च पुग्गलो उभतोभागविमुत्तो? इधेकच्चो पुग्गलो अट्ठ विमोक्खे कायेन फुसित्वा विहरति; पञ्ञाय चस्स दिस्वा आसवा परिक्खीणा होन्ति – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘उभतोभागविमुत्तो’’.

२५. कतमो च पुग्गलो पञ्ञाविमुत्तो? इधेकच्चो पुग्गलो न हेव खो अट्ठ विमोक्खे कायेन फुसित्वा विहरति; पञ्ञाय चस्स दिस्वा आसवा परिक्खीणा होन्ति. अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘पञ्ञाविमुत्तो’’.

२६. कतमो च पुग्गलो कायसक्खी? इधेकच्चो पुग्गलो अट्ठ विमोक्खे कायेन फुसित्वा विहरति; पञ्ञाय चस्स दिस्वा एकच्चे आसवा परिक्खीणा होन्ति. अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘कायसक्खी’’.

२७. कतमो च पुग्गलो दिट्ठिप्पत्तो? इधेकच्चो पुग्गलो ‘‘इदं दुक्ख’’न्ति यथाभूतं पजानाति, ‘‘अयं दुक्खसमुदयो’’ति यथाभूतं पजानाति, ‘‘अयं दुक्खनिरोधो’’ति यथाभूतं पजानाति, ‘‘अयं दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा’’ति यथाभूतं पजानाति. तथागतप्पवेदिता चस्स धम्मा पञ्ञाय वोदिट्ठा होन्ति वोचरिता. पञ्ञाय चस्स दिस्वा एकच्चे आसवा परिक्खीणा होन्ति – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘दिट्ठिप्पत्तो’’.

२८. कतमो च पुग्गलो सद्धाविमुत्तो? इधेकच्चो पुग्गलो ‘‘इदं दुक्ख’’न्ति यथाभूतं पजानाति, ‘‘अयं दुक्खसमुदयो’’ति यथाभूतं पजानाति, ‘‘अयं दुक्खनिरोधो’’ति यथाभूतं पजानाति, ‘‘अयं दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा’’ति यथाभूतं पजानाति. तथागतप्पवेदिता चस्स धम्मा पञ्ञाय वोदिट्ठा होन्ति वोचरिता. पञ्ञाय चस्स दिस्वा एकच्चे आसवा परिक्खीणा होन्ति, नो च खो यथा दिट्ठिप्पत्तस्स – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘सद्धाविमुत्तो’’.

२९. कतमो च पुग्गलो धम्मानुसारी? यस्स पुग्गलस्स सोतापत्तिफलसच्छिकिरियाय पटिपन्नस्स पञ्ञिन्द्रियं अधिमत्तं होति, पञ्ञावाहिं पञ्ञापुब्बङ्गमं अरियमग्गं भावेति – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘धम्मानुसारी’’. सोतापत्तिफलसच्छिकिरियाय पटिपन्नो पुग्गलो धम्मानुसारी फले ठितो दिट्ठिप्पत्तो.

३०. कतमो च पुग्गलो सद्धानुसारी? यस्स पुग्गलस्स सोतापत्तिफलसच्छिकिरियाय पटिपन्नस्स सद्धिन्द्रियं अधिमत्तं होति, सद्धावाहिं सद्धापुब्बङ्गमं अरियमग्गं भावेति – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘सद्धानुसारी’’. सोतापत्तिफलसच्छिकिरियाय पटिपन्नो पुग्गलो सद्धानुसारी फले ठितो सद्धाविमुत्तो.

३१. कतमो च पुग्गलो सत्तक्खत्तुपरमो? इधेकच्चो पुग्गलो तिण्णं संयोजनानं परिक्खया सोतापन्नो होति अविनिपातधम्मो नियतो सम्बोधिपरायनो [सम्बोधिपरायणो (सी. क.)]. सो सत्तक्खत्तुं देवे च मानुसे च सन्धावित्वा संसरित्वा दुक्खस्सन्तं करोति – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘सत्तक्खत्तुपरमो’’.

३२. कतमो च पुग्गलो कोलङ्कोलो? इधेकच्चो पुग्गलो तिण्णं संयोजनानं परिक्खया सोतापन्नो होति अविनिपातधम्मो नियतो सम्बोधिपरायनो. सो द्वे वा तीणि वा कुलानि सन्धावित्वा संसरित्वा दुक्खस्सन्तं करोति – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘कोलङ्कोलो’’.

३३. कतमो च पुग्गलो एकबीजी? इधेकच्चो पुग्गलो तिण्णं संयोजनानं परिक्खया सोतापन्नो होति अविनिपातधम्मो नियतो सम्बोधिपरायनो. सो एकंयेव मानुसकं भवं निब्बत्तेत्वा दुक्खस्सन्तं करोति – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘एकबीजी’’.

३४. कतमो च पुग्गलो सकदागामी? इधेकच्चो पुग्गलो तिण्णं संयोजनानं परिक्खया रागदोसमोहानं तनुत्ता सकदागामी होति, सकिदेव इमं लोकं आगन्त्वा दुक्खस्सन्तं करोति – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘सकदागामी’’.

३५. कतमो च पुग्गलो अनागामी? इधेकच्चो पुग्गलो पञ्चन्नं ओरम्भागियानं संयोजनानं परिक्खया ओपपातिको होति, तत्थ परिनिब्बायी अनावत्तिधम्मो तस्मा लोका – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘अनागामी’’.

३६. कतमो च पुग्गलो अन्तरापरिनिब्बायी? इधेकच्चो पुग्गलो पञ्चन्नं ओरम्भागियानं संयोजनानं परिक्खया ओपपातिको होति, तत्थ परिनिब्बायी अनावत्तिधम्मो तस्मा लोका. सो उपपन्नं वा समनन्तरा अप्पत्तं वा वेमज्झं आयुप्पमाणं अरियमग्गं सञ्जनेति उपरिट्ठिमानं संयोजनानं पहानाय – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘अन्तरापरिनिब्बायी’’.

३७. कतमो च पुग्गलो उपहच्चपरिनिब्बायी? इधेकच्चो पुग्गलो पञ्चन्नं ओरम्भागियानं संयोजनानं परिक्खया ओपपातिको होति, तत्थ परिनिब्बायी अनावत्तिधम्मो तस्मा लोका. सो अतिक्कमित्वा वेमज्झं आयुप्पमाणं उपहच्च वा कालकिरियं [कालं किरियं (क.)] अरियमग्गं सञ्जनेति उपरिट्ठिमानं संयोजनानं पहानाय – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘उपहच्चपरिनिब्बायी’’.

३८. कतमो च पुग्गलो असङ्खारपरिनिब्बायी? इधेकच्चो पुग्गलो पञ्चन्नं ओरम्भागियानं संयोजनानं परिक्खया ओपपातिको होति, तत्थ परिनिब्बायी अनावत्तिधम्मो तस्मा लोका. सो असङ्खारेन अरियमग्गं सञ्जनेति उपरिट्ठिमानं संयोजनानं पहानाय – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘असङ्खारपरिनिब्बायी’’.

३९. कतमो च पुग्गलो ससङ्खारपरिनिब्बायी? इधेकच्चो पुग्गलो पञ्चन्नं ओरम्भागियानं संयोजनानं परिक्खया ओपपातिको होति, तत्थ परिनिब्बायी अनावत्तिधम्मो तस्मा लोका. सो ससङ्खारेन अरियमग्गं सञ्जनेति उपरिट्ठिमानं संयोजनानं पहानाय – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘ससङ्खारपरिनिब्बायी’’.

४०. कतमो च पुग्गलो उद्धंसोतो अकनिट्ठगामी? इधेकच्चो पुग्गलो पञ्चन्नं ओरम्भागियानं संयोजनानं परिक्खया ओपपातिको होति, तत्थ परिनिब्बायी अनावत्तिधम्मो तस्मा लोका. सो अविहा चुतो अतप्पं गच्छति, अतप्पा चुतो सुदस्सं गच्छति, सुदस्सा चुतो सुदस्सिं गच्छति, सुदस्सिया चुतो अकनिट्ठं गच्छति; अकनिट्ठे अरियमग्गं सञ्जनेति उपरिट्ठिमानं संयोजनानं पहानाय – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘उद्धंसोतो अकनिट्ठगामी’’.

४१. कतमो च पुग्गलो सोतापन्नो सोतापत्तिफलसच्छिकिरियाय पटिपन्नो? तिण्णं संयोजनानं पहानाय पटिपन्नो पुग्गलो सोतापत्तिफलसच्छिकिरियाय पटिपन्नो. यस्स पुग्गलस्स तीणि संयोजनानि पहीनानि – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘सोतापन्नो’’.

४२. कामरागब्यापादानं तनुभावाय पटिपन्नो पुग्गलो सकदागामिफलसच्छिकिरियाय पटिपन्नो. यस्स पुग्गलस्स कामरागब्यापादा तनुभूता – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘सकदागामी’’.

४३. कामरागब्यापादानं अनवसेसप्पहानाय पटिपन्नो पुग्गलो अनागामिफलसच्छिकिरियाय पटिपन्नो. यस्स पुग्गलस्स कामरागब्यापादा अनवसेसा पहीना – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘अनागामी’’.

४४. रूपरागअरूपरागमानउद्धच्चअविज्जाय अनवसेसप्पहानाय पटिपन्नो पुग्गलो अरहत्तफलसच्छिकिरियाय पटिपन्नो. यस्स पुग्गलस्स रूपरागो अरूपरागो मानो उद्धच्चं अविज्जा अनवसेसा पहीना – अयं वुच्चति पुग्गलो ‘‘अरहा’’.

एककनिद्देसो.