(११) २. अञ्ञाणकथा
३१४. अत्थि अरहतो अञ्ञाणन्ति? आमन्ता. अत्थि अरहतो अविज्जा अविज्जोघो अविज्जायोगो अविज्जानुसयो अविज्जापरियुट्ठानं अविज्जासंयोजनं अविज्जानीवरणन्ति? न हेवं वत्तब्बे. नत्थि अरहतो अविज्जा अविज्जोघो अविज्जायोगो अविज्जानुसयो अविज्जापरियुट्ठानं अविज्जासंयोजनं अविज्जानीवरणन्ति? आमन्ता. हञ्चि नत्थि अरहतो अविज्जा अविज्जोघो अविज्जायोगो अविज्जानुसयो अविज्जापरियुट्ठानं अविज्जासंयोजनं अविज्जानीवरणं, नो च वत रे वत्तब्बे – ‘‘अत्थि अरहतो अञ्ञाण’’न्ति.
अत्थि पुथुज्जनस्स अञ्ञाणं, अत्थि तस्स अविज्जा अविज्जोघो अविज्जायोगो अविज्जानुसयो अविज्जापरियुट्ठानं अविज्जासंयोजनं अविज्जानीवरणन्ति? आमन्ता. अत्थि अरहतो अञ्ञाणं, अत्थि तस्स अविज्जा अविज्जोघो अविज्जायोगो अविज्जानुसयो अविज्जापरियुट्ठानं अविज्जासंयोजनं अविज्जानीवरणन्ति? न हेवं वत्तब्बे.
अत्थि अरहतो अञ्ञाणं, नत्थि तस्स अविज्जा अविज्जोघो अविज्जायोगो अविज्जानुसयो अविज्जापरियुट्ठानं अविज्जासंयोजनं अविज्जानीवरणन्ति? आमन्ता. अत्थि पुथुज्जनस्स अञ्ञाणं, नत्थि तस्स अविज्जा अविज्जोघो अविज्जायोगो अविज्जानुसयो अविज्जापरियुट्ठानं अविज्जासंयोजनं अविज्जानीवरणन्ति? न हेवं वत्तब्बे.
अत्थि अरहतो अञ्ञाणन्ति? आमन्ता. अरहा अञ्ञाणपकतो पाणं हनेय्य, अदिन्नं आदियेय्य, मुसा भणेय्य, पिसुणं भणेय्य, फरुसं भणेय्य, सम्फं पलपेय्य, सन्धिं छिन्देय्य, निल्लोपं हरेय्य, एकागारियं करेय्य, परिपन्थे तिट्ठेय्य, परदारं गच्छेय्य, गामघातं करेय्य, निगमघातं करेय्याति? न हेवं वत्तब्बे.
अत्थि पुथुज्जनस्स अञ्ञाणं, पुथुज्जनो अञ्ञाणपकतो पाणं हनेय्य, अदिन्नं आदियेय्य, मुसा भणेय्य…पे… गामघातं करेय्य, निगमघातं करेय्याति? आमन्ता. अत्थि अरहतो अञ्ञाणं, अरहा अञ्ञाणपकतो पाणं हनेय्य, अदिन्नं आदियेय्य…पे… गामघातं करेय्य, निगमघातं करेय्याति? न हेवं वत्तब्बे.
अत्थि अरहतो अञ्ञाणं, न च अरहा अञ्ञाणपकतो पाणं हनेय्य, अदिन्नं आदियेय्य…पे… गामघातं करेय्य, निगमघातं करेय्याति? आमन्ता. अत्थि पुथुज्जनस्स अञ्ञाणं, न च पुथुज्जनो अञ्ञाणपकतो पाणं हनेय्य, अदिन्नं आदियेय्य…पे… गामघातं करेय्य, निगमघातं करेय्याति? न हेवं वत्तब्बे.
अत्थि अरहतो अञ्ञाणन्ति? आमन्ता. अत्थि अरहतो सत्थरि अञ्ञाणं, धम्मे अञ्ञाणं, सङ्घे अञ्ञाणं, सिक्खाय अञ्ञाणं, पुब्बन्ते अञ्ञाणं, अपरन्ते अञ्ञाणं, पुब्बन्तापरन्ते अञ्ञाणं, इदप्पच्चयतापटिच्चसमुप्पन्नेसु धम्मेसु अञ्ञाणन्ति? न हेवं वत्तब्बे.
नत्थि अरहतो सत्थरि अञ्ञाणं, धम्मे अञ्ञाणं, सङ्घे अञ्ञाणं, सिक्खाय अञ्ञाणं, पुब्बन्ते अञ्ञाणं, अपरन्ते अञ्ञाणं, पुब्बन्तापरन्ते अञ्ञाणं, इदप्पच्चयतापटिच्चसमुप्पन्नेसु धम्मेसु अञ्ञाणन्ति? आमन्ता. हञ्चि नत्थि अरहतो सत्थरि अञ्ञाणं, धम्मे अञ्ञाणं, सङ्घे अञ्ञाणं…पे… इदप्पच्चयतापटिच्चसमुप्पन्नेसु धम्मेसु अञ्ञाणं, नो च वत रे वत्तब्बे – ‘‘अत्थि अरहतो अञ्ञाण’’न्ति.
अत्थि पुथुज्जनस्स अञ्ञाणं, अत्थि तस्स सत्थरि अञ्ञाणं, धम्मे अञ्ञाणं, सङ्घे अञ्ञाणं…पे… इदप्पच्चयतापटिच्चसमुप्पन्नेसु धम्मेसु अञ्ञाणन्ति? आमन्ता. अत्थि अरहतो अञ्ञाणं, अत्थि तस्स सत्थरि अञ्ञाणं, धम्मे अञ्ञाणं, सङ्घे अञ्ञाणं…पे… इदप्पच्चयतापटिच्चसमुप्पन्नेसु धम्मेसु अञ्ञाणन्ति? न हेवं वत्तब्बे.
अत्थि अरहतो अञ्ञाणं, नत्थि तस्स सत्थरि अञ्ञाणं, धम्मे अञ्ञाणं, सङ्घे अञ्ञाणं…पे… इदप्पच्चयतापटिच्चसमुप्पन्नेसु धम्मेसु अञ्ञाणन्ति? आमन्ता. अत्थि पुथुज्जनस्स अञ्ञाणं, नत्थि तस्स सत्थरि अञ्ञाणं, धम्मे अञ्ञाणं, सङ्घे अञ्ञाणं…पे… इदप्पच्चयतापटिच्चसमुप्पन्नेसु धम्मेसु अञ्ञाणन्ति? न हेवं वत्तब्बे.
३१५. अत्थि अरहतो अञ्ञाणन्ति? आमन्ता. ननु अरहतो रागो पहीनो उच्छिन्नमूलो तालावत्थुकतो अनभावङ्कतो आयतिं अनुप्पादधम्मोति? आमन्ता. हञ्चि अरहतो रागो पहीनो उच्छिन्नमूलो तालावत्थुकतो अनभावङ्कतो आयतिं अनुप्पादधम्मो, नो च वत रे वत्तब्बे – ‘‘अत्थि अरहतो अञ्ञाण’’न्ति.
अत्थि अरहतो अञ्ञाणन्ति? आमन्ता. ननु अरहतो दोसो पहीनो…पे… मोहो पहीनो…पे… अनोत्तप्पं पहीनं उच्छिन्नमूलं तालावत्थुकतं अनभावङ्कतं आयतिं अनुप्पादधम्मन्ति? आमन्ता. हञ्चि अरहतो अनोत्तप्पं पहीनं उच्छिन्नमूलं तालावत्थुकतं अनभावङ्कतं आयतिं अनुप्पादधम्मं, नो च वत रे वत्तब्बे – ‘‘अत्थि अरहतो अञ्ञाण’’न्ति.
अत्थि अरहतो अञ्ञाणन्ति? आमन्ता. ननु अरहतो रागप्पहानाय मग्गो भावितो…पे… बोज्झङ्गा भाविताति? आमन्ता. हञ्चि अरहतो रागप्पहानाय बोज्झङ्गा भाविता, नो च वत रे वत्तब्बे – ‘‘अत्थि अरहतो अञ्ञाण’’न्ति.
अत्थि अरहतो अञ्ञाणन्ति? आमन्ता. ननु अरहतो दोसप्पहानाय…पे… मोहप्पहानाय…पे… अनोत्तप्पपहानाय मग्गो भावितो …पे… बोज्झङ्गा भाविताति? आमन्ता. हञ्चि अरहतो अनोत्तप्पपहानाय बोज्झङ्गा भाविता, नो च वत रे वत्तब्बे – ‘‘अत्थि अरहतो अञ्ञाण’’न्ति.
अत्थि अरहतो अञ्ञाणन्ति? आमन्ता. ननु अरहा वीतरागो वीतदोसो वीतमोहो…पे… सच्छिकातब्बं सच्छिकतन्ति? आमन्ता. हञ्चि अरहा वीतरागो…पे… सच्छिकातब्बं सच्छिकतं, नो च वत रे वत्तब्बे – ‘‘अत्थि अरहतो अञ्ञाण’’न्ति.
३१६. अत्थि अरहतो अञ्ञाणन्ति? सधम्मकुसलस्स अरहतो अत्थि अञ्ञाणं, परधम्मकुसलस्स अरहतो नत्थि अञ्ञाणन्ति. सधम्मकुसलस्स अरहतो अत्थि अञ्ञाणन्ति? आमन्ता. परधम्मकुसलस्स अरहतो अत्थि अञ्ञाणन्ति? न हेवं वत्तब्बे…पे….
परधम्मकुसलस्स अरहतो नत्थि अञ्ञाणन्ति? आमन्ता. सधम्मकुसलस्स अरहतो नत्थि अञ्ञाणन्ति? न हेवं वत्तब्बे…पे….
सधम्मकुसलस्स अरहतो रागो पहीनो, अत्थि तस्स अञ्ञाणन्ति? आमन्ता. परधम्मकुसलस्स अरहतो रागो पहीनो, अत्थि तस्स अञ्ञाणन्ति? न हेवं वत्तब्बे…पे….
सधम्मकुसलस्स अरहतो दोसो पहीनो…पे… मोहो पहीनो…पे… अनोत्तप्पं पहीनं, अत्थि तस्स अञ्ञाणन्ति? आमन्ता. परधम्मकुसलस्स अरहतो अनोत्तप्पं पहीनं, अत्थि तस्स अञ्ञाणन्ति? न हेवं वत्तब्बे…पे….
सधम्मकुसलस्स अरहतो रागप्पहानाय मग्गो भावितो…पे… बोज्झङ्गा भाविता, अत्थि तस्स अञ्ञाणन्ति? आमन्ता. परधम्मकुसलस्स अरहतो रागप्पहानाय बोज्झङ्गा भाविता, अत्थि तस्स अञ्ञाणन्ति? न हेवं वत्तब्बे…पे….
सधम्मकुसलस्स अरहतो दोसप्पहानाय…पे… मोहप्पहानाय…पे… अनोत्तप्पपहानाय मग्गो भावितो…पे… बोज्झङ्गा भाविता, अत्थि तस्स अञ्ञाणन्ति? आमन्ता. परधम्मकुसलस्स अरहतो अनोत्तप्पपहानाय बोज्झङ्गा भाविता, अत्थि तस्स अञ्ञाणन्ति? न हेवं वत्तब्बे…पे….
सधम्मकुसलो अरहा वीतरागो वीतदोसो वीतमोहो…पे… सच्छिकातब्बं सच्छिकतं, अत्थि तस्स अञ्ञाणन्ति? आमन्ता. परधम्मकुसलो अरहा वीतरागो वीतदोसो वीतमोहो…पे… सच्छिकातब्बं सच्छिकतं, अत्थि तस्स अञ्ञाणन्ति? न हेवं वत्तब्बे…पे….
परधम्मकुसलस्स अरहतो रागो पहीनो, नत्थि तस्स अञ्ञाणन्ति? आमन्ता. सधम्मकुसलस्स अरहतो रागो पहीनो, नत्थि तस्स अञ्ञाणन्ति? न हेवं वत्तब्बे…पे….
परधम्मकुसलस्स अरहतो दोसो पहीनो…पे… मोहो पहीनो…पे… अनोत्तप्पं पहीनं, नत्थि तस्स अञ्ञाणन्ति? आमन्ता. सधम्मकुसलस्स अरहतो अनोत्तप्पं पहीनं, नत्थि तस्स अञ्ञाणन्ति? न हेवं वत्तब्बे…पे….
परधम्मकुसलस्स अरहतो रागप्पहानाय मग्गो भावितो…पे… बोज्झङ्गा भाविता…पे… दोसप्पहानाय मोहप्पहानाय…पे… अनोत्तप्पपहानाय मग्गो भावितो…पे… बोज्झङ्गा भाविता, नत्थि तस्स अञ्ञाणन्ति? आमन्ता. सधम्मकुसलस्स अरहतो अनोत्तप्पपहानाय बोज्झङ्गा भाविता, नत्थि तस्स अञ्ञाणन्ति? न हेवं वत्तब्बे…पे….
परधम्मकुसलो अरहा वीतरागो वीतदोसो वीतमोहो…पे… सच्छिकातब्बं सच्छिकतं, नत्थि तस्स अञ्ञाणन्ति? आमन्ता. सधम्मकुसलो अरहा वीतरागो वीतदोसो वीतमोहो …पे… सच्छिकातब्बं सच्छिकतं, नत्थि तस्स अञ्ञाणन्ति? न हेवं वत्तब्बे…पे….
३१७. अत्थि अरहतो अञ्ञाणन्ति? आमन्ता. ननु वुत्तं भगवता – ‘‘जानतोहं [जानताहं (सी.), जानत्वाहं (स्या. पी. क.)], भिक्खवे, पस्सतो आसवानं खयं वदामि, नो अजानतो नो अपस्सतो. किञ्च, भिक्खवे, जानतो किं पस्सतो आसवानं खयो होति? ‘इति रूपं, इति रूपस्स समुदयो, इति रूपस्स अत्थङ्गमो, इति वेदना…पे… इति सञ्ञा… इति सङ्खारा… इति विञ्ञाणं, इति विञ्ञाणस्स समुदयो, इति विञ्ञाणस्स अत्थङ्गमो’ति – एवं खो, भिक्खवे, जानतो एवं पस्सतो आसवानं खयो होती’’ति [सं. नि. ३.१०१; इतिवु. १०२; सं. नि. ५.१०९५]. अत्थेव सुत्तन्तोति? आमन्ता. तेन हि न वत्तब्बं – ‘‘अत्थि अरहतो अञ्ञाण’’न्ति.
अत्थि अरहतो अञ्ञाणन्ति? आमन्ता. ननु वुत्तं भगवता – ‘‘जानतोहं, भिक्खवे, पस्सतो आसवानं खयं वदामि, नो अजानतो नो अपस्सतो. किञ्च, भिक्खवे, जानतो किं पस्सतो आसवानं खयो होति? ‘इदं दुक्ख’न्ति – भिक्खवे, जानतो पस्सतो आसवानं खयो होति, ‘अयं दुक्खसमुदयो’ति – जानतो पस्सतो आसवानं खयो होति, ‘अयं दुक्खनिरोधो’ति – जानतो पस्सतो आसवानं खयो होति, ‘अयं दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा’ति – जानतो पस्सतो आसवानं खयो होति. एवं खो, भिक्खवे, जानतो एवं पस्सतो आसवानं खयो होती’’ति [सं. नि. ५.१०९५]. अत्थेव सुत्तन्तोति? आमन्ता. तेन हि न वत्तब्बं – ‘‘अत्थि अरहतो अञ्ञाण’’न्ति.
अत्थि अरहतो अञ्ञाणन्ति? आमन्ता. ननु वुत्तं भगवता – ‘‘सब्बं, भिक्खवे, अनभिजानं अपरिजानं अविराजयं अप्पजहं अभब्बो दुक्खक्खयाय, सब्बञ्च खो, भिक्खवे, अभिजानं परिजानं विराजयं पजहं भब्बो दुक्खक्खयाया’’ति [सं. नि. ४.२६; इतिवु. ७ इतिवुत्तकेपि]! अत्थेव सुत्तन्तोति? आमन्ता. तेन हि न वत्तब्बं – ‘‘अत्थि अरहतो अञ्ञाण’’न्ति.
अत्थि अरहतो अञ्ञाणन्ति? आमन्ता. ननु वुत्तं भगवता –
‘‘सहावस्स दस्सनसम्पदाय,
तयस्सु धम्मा जहिता भवन्ति;
सक्कायदिट्ठी विचिकिच्छितञ्च,
सीलब्बतं वापि यदत्थि किञ्चि;
चतूहपायेहि च विप्पमुत्तो,
छच्चाभिठानानि अभब्ब कातु’’न्ति.
अत्थेव सुत्तन्तोति? आमन्ता. तेन हि न वत्तब्बं – ‘‘अत्थि अरहतो अञ्ञाण’’न्ति.
अत्थि अरहतो अञ्ञाणन्ति? आमन्ता. ननु वुत्तं भगवता – ‘‘यस्मिं, भिक्खवे, समये अरियसावकस्स विरजं वीतमलं धम्मचक्खुं उदपादि – ‘यं किञ्चि समुदयधम्मं सब्बं तं निरोधधम्म’न्ति, सह दस्सनुप्पादा, भिक्खवे, अरियसावकस्स तीणि संयोजनानि पहीयन्ति – सक्कायदिट्ठि, विचिकिच्छा, सीलब्बतपरामासो’’ति. अत्थेव सुत्तन्तोति? आमन्ता. तेन हि न वत्तब्बं – ‘‘अत्थि अरहतो अञ्ञाण’’न्ति.
न वत्तब्बं – ‘‘अत्थि अरहतो अञ्ञाण’’न्ति? आमन्ता. ननु अरहा इत्थिपुरिसानं नामगोत्तं न जानेय्य, मग्गामग्गं न जानेय्य, तिणकट्ठवनप्पतीनं नामं न जानेय्याति? आमन्ता. हञ्चि अरहा इत्थिपुरिसानं नामगोत्तं न जानेय्य, मग्गामग्गं न जानेय्य, तिणकट्ठवनप्पतीनं नामं न जानेय्य, तेन वत रे वत्तब्बे – ‘‘अत्थि अरहतो अञ्ञाण’’न्ति.
अरहा इत्थिपुरिसानं नामगोत्तं न जानेय्य, मग्गामग्गं न जानेय्य, तिणकट्ठवनप्पतीनं नामं न जानेय्याति, अत्थि अरहतो अञ्ञाणन्ति? आमन्ता. अरहा सोतापत्तिफलं वा सकदागामिफलं वा अनागामिफलं वा अरहत्तं वा न जानेय्याति? न हेवं वत्तब्बे…पे….
अञ्ञाणकथा निट्ठिता.