२१. सच्चिकट्ठसभागानुयोगो
२०८. पुग्गलो उपलब्भति सच्चिकट्ठपरमत्थेनाति? आमन्ता. पुग्गलो सङ्खतोति? न हेवं वत्तब्बे…पे… पुग्गलो असङ्खतोति? न हेवं वत्तब्बे…पे… पुग्गलो नेव सङ्खतो नासङ्खतोति? न हेवं वत्तब्बे.
२०९. पुग्गलो नेव सङ्खतो नासङ्खतोति? आमन्ता. सङ्खतञ्च असङ्खतञ्च ठपेत्वा अत्थञ्ञा ततिया कोटीति? न हेवं वत्तब्बे…पे….
२१०. सङ्खतञ्च असङ्खतञ्च ठपेत्वा अत्थञ्ञा ततिया कोटीति? आमन्ता. ननु वुत्तं भगवता – ‘‘द्वेमा, भिक्खवे, धातुयो. कतमा द्वे? सङ्खता च धातु असङ्खता च धातु. इमा खो, भिक्खवे, द्वे धातुयो’’ति [म. नि. १.१२५, आलपनमत्तमेव नानं]! अत्थेव सुत्तन्तोति? आमन्ता. तेन हि न वत्तब्बं – ‘‘सङ्खतञ्च असङ्खतञ्च ठपेत्वा अत्थञ्ञा ततिया कोटी’’ति.
२११. पुग्गलो नेव सङ्खतो नासङ्खतोति? आमन्ता. अञ्ञं सङ्खतं, अञ्ञं असङ्खतं, अञ्ञो पुग्गलोति? न हेवं वत्तब्बे…पे….
२१२. खन्धा सङ्खता, निब्बानं असङ्खतं, पुग्गलो नेव सङ्खतो नासङ्खतोति? आमन्ता. अञ्ञे खन्धा, अञ्ञं निब्बानं, अञ्ञो पुग्गलोति? न हेवं वत्तब्बे…पे….
२१३. रूपं सङ्खतं, निब्बानं असङ्खतं, पुग्गलो नेव सङ्खतो नासङ्खतोति? आमन्ता. अञ्ञं रूपं, अञ्ञं निब्बानं, अञ्ञो पुग्गलोति? न हेवं वत्तब्बे. वेदना… सञ्ञा… सङ्खारा… विञ्ञाणं सङ्खतं, निब्बानं असङ्खतं, पुग्गलो नेव सङ्खतो नासङ्खतोति? आमन्ता. अञ्ञं विञ्ञाणं, अञ्ञं निब्बानं, अञ्ञो पुग्गलोति? न हेवं वत्तब्बे…पे….
२१४. पुग्गलस्स उप्पादो पञ्ञायति, वयो पञ्ञायति, ठितस्स अञ्ञथत्तं पञ्ञायतीति? आमन्ता. पुग्गलो सङ्खतोति? न हेवं वत्तब्बे…पे… वुत्तं भगवता – ‘‘तीणिमानि, भिक्खवे, सङ्खतस्स सङ्खतलक्खणानि. सङ्खतानं, भिक्खवे, धम्मानं [कतमानि तीणि (अ. नि. ३.४७)] उप्पादो पञ्ञायति, वयो पञ्ञायति, ठितानं अञ्ञथत्तं पञ्ञायती’’ति [अ. नि. ३.४७]. पुग्गलस्स उप्पादो पञ्ञायति, वयो पञ्ञायति, ठितस्स अञ्ञथत्तं पञ्ञायति; तेन हि पुग्गलो सङ्खतोति.
२१५. पुग्गलस्स न उप्पादो पञ्ञायति, न वयो पञ्ञायति, न ठितस्स अञ्ञथत्तं पञ्ञायतीति? आमन्ता. पुग्गलो असङ्खतोति? न हेवं वत्तब्बे…पे… वुत्तं भगवता – ‘‘तीणिमानि, भिक्खवे, असङ्खतस्स असङ्खतलक्खणानि. असङ्खतानं, भिक्खवे, धम्मानं न उप्पादो पञ्ञायति, न वयो पञ्ञायति, न ठितानं अञ्ञथत्तं पञ्ञायती’’ति [अ. नि. ३.४८]. पुग्गलस्स न उप्पादो पञ्ञायति, न वयो पञ्ञायति, न ठितस्स अञ्ञथत्तं पञ्ञायति; तेन हि पुग्गलो असङ्खतोति.
२१६. परिनिब्बुतो पुग्गलो अत्थत्थम्हि, नत्थत्थम्हीति? अत्थत्थम्हीति. परिनिब्बुतो पुग्गलो सस्सतोति? न हेवं वत्तब्बे…पे… नत्थत्थम्हीति. परिनिब्बुतो पुग्गलो उच्छिन्नोति? न हेवं वत्तब्बे…पे….
२१७. पुग्गलो किं निस्साय तिट्ठतीति? भवं निस्साय तिट्ठतीति. भवो अनिच्चो सङ्खतो पटिच्चसमुप्पन्नो खयधम्मो वयधम्मो विरागधम्मो निरोधधम्मो विपरिणामधम्मोति? आमन्ता. पुग्गलोपि अनिच्चो सङ्खतो पटिच्चसमुप्पन्नो खयधम्मो वयधम्मो विरागधम्मो निरोधधम्मो विपरिणामधम्मोति? न हेवं वत्तब्बे…पे….
२१८. न वत्तब्बं – ‘‘पुग्गलो उपलब्भति सच्चिकट्ठपरमत्थेना’’ति? आमन्ता. ननु अत्थि कोचि सुखं वेदनं वेदियमानो ‘‘सुखं वेदनं वेदियामी’’ति पजानातीति? आमन्ता. हञ्चि अत्थि कोचि सुखं वेदनं वेदियमानो ‘‘सुखं वेदनं वेदियामी’’ति पजानाति, तेन वत रे वत्तब्बे – ‘‘पुग्गलो उपलब्भति सच्चिकट्ठपरमत्थेना’’ति.
२१९. न वत्तब्बं – ‘‘पुग्गलो उपलब्भति सच्चिकट्ठपरमत्थेना’’ति? आमन्ता. ननु अत्थि कोचि दुक्खं वेदनं वेदियमानो…पे… अदुक्खमसुखं वेदनं वेदियमानो ‘‘अदुक्खमसुखं वेदनं वेदियामी’’ति पजानातीति? आमन्ता. हञ्चि अत्थि कोचि अदुक्खमसुखं वेदनं वेदियमानो ‘‘अदुक्खमसुखं वेदनं वेदियामी’’ति पजानाति, तेन वत रे वत्तब्बे – ‘‘पुग्गलो उपलब्भति सच्चिकट्ठपरमत्थेना’’ति.
२२०. अत्थि कोचि सुखं वेदनं वेदियमानो ‘‘सुखं वेदनं वेदियामी’’ति पजानातीति कत्वा तेन च कारणेन पुग्गलो उपलब्भति सच्चिकट्ठपरमत्थेनाति? आमन्ता. यो सुखं वेदनं वेदियमानो ‘‘सुखं वेदनं वेदियामी’’ति पजानाति, स्वेव पुग्गलो; यो सुखं वेदनं वेदियमानो ‘‘सुखं वेदनं वेदियामी’’ति न पजानाति, न सो पुग्गलोति? न हेवं वत्तब्बे…पे….
यो दुक्खं वेदनं वेदियमानो…पे… यो अदुक्खमसुखं वेदनं वेदियमानो ‘‘अदुक्खमसुखं वेदनं वेदियामी’’ति पजानाति, स्वेव पुग्गलो; यो अदुक्खमसुखं वेदनं वेदियमानो ‘‘अदुक्खमसुखं वेदनं वेदियामी’’ति न पजानाति, न सो पुग्गलोति? न हेवं वत्तब्बे…पे….
२२१. अत्थि कोचि सुखं वेदनं वेदियमानो ‘‘सुखं वेदनं वेदियामी’’ति पजानातीति कत्वा तेन च कारणेन पुग्गलो उपलब्भति सच्चिकट्ठपरमत्थेनाति? आमन्ता. अञ्ञा सुखा वेदना, अञ्ञो सुखं वेदनं वेदियमानो ‘‘सुखं वेदनं वेदियामी’’ति पजानातीति? न हेवं वत्तब्बे…पे… अञ्ञा दुक्खा वेदना…पे… अञ्ञा अदुक्खमसुखा वेदना, अञ्ञो अदुक्खमसुखं वेदनं वेदियमानो ‘‘अदुक्खमसुखं वेदनं वेदियामी’’ति पजानातीति? न हेवं वत्तब्बे …पे….
२२२. न वत्तब्बं – ‘‘पुग्गलो उपलब्भति सच्चिकट्ठपरमत्थेना’’ति? आमन्ता. ननु अत्थि कोचि काये कायानुपस्सी विहरतीति? आमन्ता. हञ्चि अत्थि कोचि काये कायानुपस्सी विहरति, तेन वत रे वत्तब्बे – ‘‘पुग्गलो उपलब्भति सच्चिकट्ठपरमत्थेना’’ति.
२२३. न वत्तब्बं – ‘‘पुग्गलो उपलब्भति सच्चिकट्ठपरमत्थेना’’ति? आमन्ता. ननु अत्थि कोचि वेदनासु…पे… चित्ते… धम्मेसु धम्मानुपस्सी विहरतीति? आमन्ता. हञ्चि अत्थि कोचि धम्मेसु धम्मानुपस्सी विहरति, तेन वत रे वत्तब्बे – ‘‘पुग्गलो उपलब्भति सच्चिकट्ठपरमत्थेना’’ति.
२२४. अत्थि कोचि काये कायानुपस्सी विहरतीति कत्वा तेन च कारणेन पुग्गलो उपलब्भति सच्चिकट्ठपरमत्थेनाति? आमन्ता. यो काये कायानुपस्सी विहरति, स्वेव पुग्गलो; यो न काये कायानुपस्सी विहरति, न सो पुग्गलोति? न हेवं वत्तब्बे…पे….
यो वेदनासु…पे… चित्ते… धम्मेसु धम्मानुपस्सी विहरति, स्वेव पुग्गलो; यो न धम्मेसु धम्मानुपस्सी विहरति, न सो पुग्गलोति? न हेवं वत्तब्बे…पे….
२२५. अत्थि कोचि काये कायानुपस्सी विहरतीति कत्वा तेन च कारणेन पुग्गलो उपलब्भति सच्चिकट्ठपरमत्थेनाति? आमन्ता. अञ्ञो कायो, अञ्ञो काये कायानुपस्सी विहरतीति? न हेवं वत्तब्बे…पे… अञ्ञा वेदना… अञ्ञं चित्तं… अञ्ञे धम्मा, अञ्ञो धम्मेसु धम्मानुपस्सी विहरतीति? न हेवं वत्तब्बे…पे….
२२६. पुग्गलो उपलब्भति सच्चिकट्ठपरमत्थेनाति? आमन्ता. ननु वुत्तं भगवता –
‘‘सुञ्ञतो लोकं अवेक्खस्सु, मोघराज सदा सतो;
अत्तानुदिट्ठिं ऊहच्च [ओहच्च (स्या.), उहच्च (क.)], एवं मच्चुतरो सिया;
एवं लोकं अवेक्खन्तं, मच्चुराजा न पस्सती’’ति [सु. नि. ११२५; चूळनि. ८८ मोघराजमाणवपुच्छानिद्देस].
अत्थेव सुत्तन्तोति? आमन्ता. तेन हि न वत्तब्बं – ‘‘पुग्गलो उपलब्भति सच्चिकट्ठपरमत्थेना’’ति.
२२७. पुग्गलो अवेक्खतीति? आमन्ता. सह रूपेन अवेक्खति, विना रूपेन अवेक्खतीति? सह रूपेन अवेक्खतीति. तं जीवं तं सरीरन्ति? न हेवं वत्तब्बे…पे… विना रूपेन अवेक्खतीति, अञ्ञं जीवं अञ्ञं सरीरन्ति? न हेवं वत्तब्बे…पे….
२२८. पुग्गलो अवेक्खतीति? आमन्ता. अब्भन्तरगतो अवेक्खति, बहिद्धा निक्खमित्वा अवेक्खतीति? अब्भन्तरगतो अवेक्खतीति. तं जीवं तं सरीरन्ति? न हेवं वत्तब्बे…पे… बहिद्धा निक्खमित्वा अवेक्खतीति, अञ्ञं जीवं अञ्ञं सरीरन्ति? न हेवं वत्तब्बे…पे….
२२९. न वत्तब्बं – ‘‘पुग्गलो उपलब्भति सच्चिकट्ठपरमत्थेना’’ति? आमन्ता. ननु भगवा सच्चवादी कालवादी भूतवादी तथवादी अवितथवादी अनञ्ञथवादीति? आमन्ता. वुत्तं भगवता – ‘‘अत्थि पुग्गलो अत्तहिताय पटिपन्नो’’ति. अत्थेव सुत्तन्तोति? आमन्ता. तेन हि पुग्गलो उपलब्भति सच्चिकट्ठपरमत्थेनाति.
२३०. न वत्तब्बं – ‘‘पुग्गलो उपलब्भति सच्चिकट्ठपरमत्थेना’’ति? आमन्ता. ननु भगवा सच्चवादी कालवादी भूतवादी तथवादी अवितथवादी अनञ्ञथवादीति? आमन्ता. वुत्तं भगवता – ‘‘एकपुग्गलो, भिक्खवे, लोके उप्पज्जमानो उप्पज्जति बहुजनहिताय बहुजनसुखाय लोकानुकम्पाय अत्थाय हिताय सुखाय देवमनुस्सान’’न्ति [अ. नि. १.१६२-१६९]. अत्थेव सुत्तन्तोति? आमन्ता. तेन हि पुग्गलो उपलब्भति सच्चिकट्ठपरमत्थेनाति.
२३१. पुग्गलो उपलब्भति सच्चिकट्ठपरमत्थेनाति? आमन्ता. ननु भगवा सच्चवादी कालवादी भूतवादी तथवादी अवितथवादी अनञ्ञथवादीति? आमन्ता. वुत्तं भगवता – ‘‘सब्बे धम्मा अनत्ता’’ति [म. नि. १.३५६; ध. प. २७९ धम्मपदे]. अत्थेव सुत्तन्तोति? आमन्ता. तेन हि न वत्तब्बं – ‘‘पुग्गलो उपलब्भति सच्चिकट्ठपरमत्थेना’’ति.
२३२. पुग्गलो उपलब्भति सच्चिकट्ठपरमत्थेनाति? आमन्ता. ननु भगवा सच्चवादी कालवादी भूतवादी तथवादी अवितथवादी अनञ्ञथवादीति? आमन्ता. वुत्तं भगवता – ‘‘दुक्खमेव उप्पज्जमानं उप्पज्जति, दुक्खमेव [दुक्खं (सं. नि. २.१५)] निरुज्झमानं निरुज्झतीति न कङ्खति न विचिकिच्छति, अपरप्पच्चयञ्ञाणमेवस्स एत्थ होति. एत्तावता खो, कच्चान, सम्मादिट्ठि होती’’ति [सं. नि. २.१५]. अत्थेव सुत्तन्तोति? आमन्ता. तेन हि न वत्तब्बं – ‘‘पुग्गलो उपलब्भति सच्चिकट्ठपरमत्थेना’’ति.
२३३. पुग्गलो उपलब्भति सच्चिकट्ठपरमत्थेनाति? आमन्ता. ननु वजिरा भिक्खुनी मारं पापिमन्तं एतदवोच –
‘‘किन्नु सत्तोति पच्चेसि, मार दिट्ठिगतं नु ते;
सुद्धसङ्खारपुञ्जोयं, नयिध सत्तुपलब्भति.
‘‘यथा हि [यथापि (बहूसु)] अङ्गसम्भारा, होति सद्दो रथो इति;
एवं खन्धेसु सन्तेसु, होति सत्तोति सम्मुति [सम्मति (स्या. कं.)].
‘‘दुक्खमेव हि सम्भोति, दुक्खं तिट्ठति वेति च;
नाञ्ञत्र दुक्खा सम्भोति, नाञ्ञं दुक्खा निरुज्झती’’ति [सं. नि. १.१७१].
अत्थेव सुत्तन्तोति? आमन्ता. तेन हि न वत्तब्बं – ‘‘पुग्गलो उपलब्भति सच्चिकट्ठपरमत्थेना’’ति.
२३४. पुग्गलो उपलब्भति सच्चिकट्ठपरमत्थेनाति? आमन्ता. ननु आयस्मा आनन्दो भगवन्तं एतदवोच – ‘‘‘सुञ्ञो लोको सुञ्ञो लोको’ति, भन्ते, वुच्चति. कित्तावता नु खो, भन्ते, ‘सुञ्ञो लोको’ति वुच्चती’’ति? ‘‘यस्मा खो, आनन्द, सुञ्ञं अत्तेन वा अत्तनियेन वा, तस्मा ‘सुञ्ञो लोको’ति वुच्चति. किञ्चानन्द, सुञ्ञं अत्तेन वा अत्तनियेन वा? चक्खुं खो, आनन्द, सुञ्ञं अत्तेन वा अत्तनियेन वा, रूपा सुञ्ञा…पे… चक्खुविञ्ञाणं सुञ्ञं… चक्खुसम्फस्सो सुञ्ञो… यम्पिदं चक्खुसम्फस्सपच्चया उप्पज्जति वेदयितं सुखं वा दुक्खं वा अदुक्खमसुखं वा, तम्पि सुञ्ञं अत्तेन वा अत्तनियेन वा, सोतं सुञ्ञं…पे… सद्दा सुञ्ञा… घानं सुञ्ञं… गन्धा सुञ्ञा… जिव्हा सुञ्ञा… रसा सुञ्ञा… कायो सुञ्ञो… फोट्ठब्बा सुञ्ञा… मनो सुञ्ञो… धम्मा सुञ्ञा… मनोविञ्ञाणं सुञ्ञं… मनोसम्फस्सो सुञ्ञो… यम्पिदं मनोसम्फस्सपच्चया उप्पज्जति वेदयितं सुखं वा दुक्खं वा अदुक्खमसुखं वा, तम्पि सुञ्ञं अत्तेन वा अत्तनियेन वा. यस्मा खो, आनन्द, सुञ्ञं अत्तेन वा अत्तनियेन वा, तस्मा ‘सुञ्ञो लोको’ति वुच्चती’’ति [सं. नि. ४.८५]. अत्थेव सुत्तन्तोति? आमन्ता. तेन हि न वत्तब्बं – ‘‘पुग्गलो उपलब्भति सच्चिकट्ठपरमत्थेना’’ति.
२३५. पुग्गलो उपलब्भति सच्चिकट्ठपरमत्थेनाति? आमन्ता. ननु भगवा सच्चवादी कालवादी भूतवादी तथवादी अवितथवादी अनञ्ञथवादीति? आमन्ता. वुत्तं भगवता – ‘‘अत्तनि वा, भिक्खवे, सति ‘अत्तनियं मे’ति अस्सा’’ति? ‘‘एवं, भन्ते’’. ‘‘अत्तनिये वा, भिक्खवे, सति ‘अत्ता मे’ति अस्सा’’ति? ‘‘एवं, भन्ते’’. ‘‘अत्तनि च, भिक्खवे, अत्तनिये च सच्चतो थेततो अनुपलब्भियमाने [अनुपलब्भमाने (म. नि. १.२४४)] यम्पिदं [यमिदं (स्या.) यम्पितं (म. नि. १.२४४)] दिट्ठिट्ठानं सो लोको सो अत्ता सो पेच्च भविस्सामि निच्चो धुवो सस्सतो अविपरिणामधम्मो, सस्सतिसमं तथेव ठस्सामीति – ‘नन्वायं, भिक्खवे, केवलो परिपूरो बालधम्मो’’’ति? ‘‘किञ्हि नो सिया, भन्ते, केवलो हि, भन्ते, परिपूरो बालधम्मो’’ति [म. नि. १.२४४]. अत्थेव सुत्तन्तोति? आमन्ता. तेन हि न वत्तब्बं – ‘‘पुग्गलो उपलब्भति सच्चिकट्ठपरमत्थेना’’ति.
२३६. पुग्गलो उपलब्भति सच्चिकट्ठपरमत्थेनाति? आमन्ता. ननु भगवा सच्चवादी कालवादी भूतवादी तथवादी अवितथवादी अनञ्ञथवादीति? आमन्ता. वुत्तं भगवता – ‘‘तयो मे, सेनिय, सत्थारो सन्तो संविज्जमाना लोकस्मिं. कतमे तयो? इध, सेनिय, एकच्चो सत्था दिट्ठेव धम्मे अत्तानं सच्चतो थेततो पञ्ञापेति, अभिसम्परायञ्च अत्तानं सच्चतो थेततो पञ्ञापेति.
‘‘इध पन, सेनिय, एकच्चो सत्था दिट्ठेव हि खो धम्मे अत्तानं सच्चतो थेततो पञ्ञापेति, नो च खो अभिसम्परायं अत्तानं सच्चतो थेततो पञ्ञापेति.
‘‘इध पन, सेनिय, एकच्चो सत्था दिट्ठे चेव धम्मे अत्तानं सच्चतो थेततो न पञ्ञापेति, अभिसम्परायञ्च अत्तानं सच्चतो थेततो न पञ्ञापेति.
‘‘तत्र, सेनिय, य्वायं सत्था दिट्ठे चेव धम्मे अत्तानं सच्चतो थेततो पञ्ञापेति, अभिसम्परायञ्च अत्तानं सच्चतो थेततो पञ्ञापेति – अयं वुच्चति, सेनिय, सत्था सस्सतवादो.
‘‘तत्र, सेनिय, य्वायं सत्था दिट्ठेव हि खो धम्मे अत्तानं सच्चतो थेततो पञ्ञापेति, नो च खो अभिसम्परायं अत्तानं सच्चतो थेततो पञ्ञापेति – अयं वुच्चति, सेनिय, सत्था उच्छेदवादो.
‘‘तत्र, सेनिय, य्वायं सत्था दिट्ठे चेव धम्मे अत्तानं सच्चतो थेततो न पञ्ञापेति, अभिसम्परायञ्च अत्तानं सच्चतो थेततो न पञ्ञापेति – अयं वुच्चति, सेनिय, सत्था सम्मासम्बुद्धो. इमे खो, सेनिय, तयो सत्थारो सन्तो संविज्जमाना लोकस्मि’’न्ति [पु. प. १३१ पुग्गलपञ्ञत्तियं, अत्थतो एकं]. अत्थेव सुत्तन्तोति? आमन्ता. तेन हि न वत्तब्बं – ‘‘पुग्गलो उपलब्भति सच्चिकट्ठपरमत्थेना’’ति.
२३७. पुग्गलो उपलब्भति सच्चिकट्ठपरमत्थेनाति? आमन्ता. ननु भगवा सच्चवादी कालवादी भूतवादी तथवादी अवितथवादी अनञ्ञथवादीति? आमन्ता. वुत्तं भगवता – ‘‘सप्पिकुम्भो’’ति? आमन्ता. अत्थि कोचि सप्पिस्स कुम्भं करोतीति? न हेवं वत्तब्बे…पे… तेन हि न वत्तब्बं – ‘‘पुग्गलो उपलब्भति सच्चिकट्ठपरमत्थेना’’ति.
२३८. पुग्गलो उपलब्भति सच्चिकट्ठपरमत्थेनाति? आमन्ता. ननु भगवा सच्चवादी कालवादी भूतवादी तथवादी अवितथवादी अनञ्ञथवादीति? आमन्ता. वुत्तं भगवता – ‘‘तेलकुम्भो… मधुकुम्भो… फाणितकुम्भो… खीरकुम्भो… उदककुम्भो… पानीयथालकं… पानीयकोसकं… पानीयसरावकं… निच्चभत्तं… धुवयागू’’ति? आमन्ता. अत्थि काचि यागु निच्चा धुवा सस्सता अविपरिणामधम्माति? न हेवं वत्तब्बे.…पे…. तेन हि न वत्तब्बं – ‘‘पुग्गलो उपलब्भति सच्चिकट्ठपरमत्थेना’’ति. (संखित्तं)
अट्ठकनिग्गहपेय्याला, सन्धावनिया उपादाय;
चित्तेन पञ्चमं कल्याणं, इद्धिसुत्ताहरणेन अट्ठमं.
सच्चिकट्ठसभागानुयोगो.
पुग्गलकथा निट्ठिता.