८. अनुस्सतिकम्मट्ठाननिद्देसवण्णना
मरणस्सतिकथावण्णना
१६७. इतोति देवतानुस्सतिया. सा हि छसु अनुस्सतीसु सब्बपच्छा निद्दिट्ठत्ता आसन्ना, पच्चक्खा च. अनन्तरायाति तदनन्तरं उद्दिट्ठत्ता वुत्तं. मरणस्स सति मरणस्सतीति मरणं ताव दस्सेतुं ‘‘तत्थ मरण’’न्तिआदि वुत्तं. कामञ्चेत्थ खन्धानं भेदो ‘‘जरामरणं द्वीहि खन्धेहि सङ्गहित’’न्ति (धातु. ७१) वचनतो चुतिखन्धानं विनासो मरणन्ति वत्तब्बं, विसेसतो पन तं जीवितिन्द्रियस्स विनासभावेन कम्मट्ठानिकानं पच्चुपतिट्ठतीति ‘‘जीवितिन्द्रियस्स उपच्छेदो’’ति वुत्तं. तेनेवाह निद्देसे ‘‘कळेवरस्स निक्खेपो जीवितिन्द्रियस्सुपच्छेदो’’ति (विभ. २३६; दी. नि. २.३९०; म. नि. १.९२, १२३). तत्थ एकभवपरियापन्नस्साति एकेन भवेन परिच्छिन्नस्स. जीवितिन्द्रियस्स उपच्छेदोति जीवितिन्द्रियप्पबन्धस्स विच्छेदो आयुक्खयादिवसेन अन्तरधानं. समुच्छेदमरणन्ति अरहतो सन्तानस्स सब्बसो उच्छेदभूतं मरणं. सङ्खारानं खणभङ्गसङ्खातन्ति सङ्खतधम्मानं उदयवयपरिच्छिन्नस्स पवत्तिखणस्स भङ्गो निरोधोति सङ्खं गतं. खणिकमरणन्ति यथावुत्तखणवन्तं तस्मिंयेव खणे लब्भमानं मरणं. यं खन्धप्पबन्धं उपादाय रुक्खादिसमञ्ञा, तस्मिं अनुपच्छिन्नेपि अल्लतादिविगमनं निस्साय मतवोहारो सम्मुतिमरणं. न तं इध अधिप्पेतन्ति तं समुच्छेदखणिकसम्मुतिमरणं इध मरणानुस्सतियं नाधिप्पेतं अबाहुल्लतो, अनुपट्ठहनतो, असंवेगवत्थुतो चाति अधिप्पायो.
अधिप्पेतं सतिया आरम्मणभावेन. आयुआदीनं खयकाले मरणं कालमरणं. तेसं अपरिक्खीणकाले मरणं अकालमरणं. ‘‘कालमरणं पुञ्ञक्खयेना’’ति इदं यथाधिकारं सम्पत्तिभववसेन वुत्तं, विपत्तिभववसेन पन ‘‘पापक्खयेना’’ति वत्तब्बं.
आयुसन्तानजनकपच्चयसम्पत्तियाति आयुप्पबन्धस्स पवत्तापनकानं आहारादिपच्चयानं सम्पत्तियं. विपक्कविपाकत्ताति अत्तनो फलानुरूपं दातब्बविपाकस्स दिन्नत्ता. गतिकालाहारादिसम्पत्तियाअभावेनाति देवानं विय गतिसम्पत्तिया, पठमकप्पियानं विय कालसम्पत्तिया, उत्तरकुरुकादीनं विय आहारसम्पत्तिया च अभावेन. आदि-सद्देन उतुसुक्कसोणितादिं परिग्गय्हति. अज्जतनकालपुरिसानं वियाति विय-सद्दो अट्ठाने पट्ठपितो, अज्जतनकालपुरिसानं वस्ससतमत्तपरिमाणस्स विय आयुनो खयवसेनाति योजना. एवं हि अनागतेपि परमायुनो सङ्गहो कतो होति, अतीते पन गतिसम्पत्तिया विय कालाहारादिसम्पत्तिया भावेन अनेकवस्ससहस्स परिमाणोपि आयु अहोसि. अयञ्च विभागो वत्तमानस्स अन्तरकप्पस्स वसेन वुत्तोति दट्ठब्बं. कलाबुराजादीनन्ति आदि-सद्देन नन्दयक्खनन्दमाणवकादीनं सङ्गहो दट्ठब्बो. तं सब्बम्पीति यं ‘‘कालमरणं अकालमरणं, तत्थापि पुञ्ञक्खयमरणं आयुक्खयमरणं उभयक्खयमरणं उपक्कममरण’’न्ति वुत्तप्पभेदं मरणं, तं सब्बम्पि.
१६८. योनिसोति उपायेन. मनसिकारोति मरणारम्मणो मनसिकारो. येन पन उपायेन मनसिकारो पवत्तेतब्बो, तं ब्यतिरेकमुखेन दस्सेतुं ‘‘अयोनिसो पवत्तयतो’’तिआदि वुत्तं. तत्थ अयोनिसो पवत्तयतोति अनुपायेन सतिं, संवेगं, ञाणञ्च अनुपट्ठपेत्वा मरणं अनुस्सरतो. तदेतं सब्बम्पीति सोकपामोज्जानं उप्पज्जनं, संवेगस्स अनुप्पज्जनं, सन्तासस्स उप्पज्जनञ्च यथाक्कमं सतिसंवेगञाणविहरतो होति. यो हि ‘‘मरणं नामेतं जातस्स एकन्तिक’’न्ति पण्डितानं वचनं सरति, तत्थ संवेगजातो होति सम्पजानो च, तस्स इट्ठजनमरणादिनिमित्तं सोकादयो अनोकासाव. तस्माति यस्मा अयोनिसो मनसिकारं पवत्तयतो एते दोसा, तस्मा. तत्थ तत्थाति अरञ्ञसुसानादीसु. हतमतसत्तेति चोरादीहि हते, सरसेन मते च सत्ते. दिट्ठपुब्बा सम्पत्ति येसं ते दिट्ठपुब्बसम्पत्ती, तेसं दिट्ठपुब्बसम्पत्तीनं. योजेत्वाति उपट्ठपेत्वा. एकच्चस्साति तिक्खिन्द्रियस्स ञाणुत्तरस्स.
१६९. वधकपच्चुपट्ठानतोति घातकस्स विय पति पति उपट्ठानतो आसन्नभावतो. सम्पत्तिविपत्तितोति आरोग्यादिसम्पत्तीनं विय जीवितसम्पत्तिया विपज्जनतो. उपसंहरणतोति परेसं मरणं दस्सेत्वा अत्तनो मरणस्स उपनयनतो. कायबहुसाधारणतोति सरीरस्स बहूनं साधारणभावतो. आयुदुब्बलतोति जीवितस्स दुब्बलभावतो. अनिमित्ततोति मरणस्स ववत्थितनिमित्ताभावतो. अद्धानपरिच्छेदतोति कालस्स परिच्छन्नभावतो. खणपरित्ततोति जीवितक्खणस्स इत्तरभावतो.
वधकपच्चुपट्ठानतोति एत्थ विय-सद्दो लुत्तनिद्दिट्ठोति दस्सेन्तो ‘‘वधकस्स विय पच्चुपट्ठानतो’’ति वत्वा तमेवत्थं विवरन्तो ‘‘यथा ही’’तिआदिमाह. तत्थ चारयमानोति आगुरेन्तो पहरणाकारं करोन्तो. पच्चुपट्ठितोव उपगन्त्वा ठितो समीपे एव. जरामरणं गहेत्वाव निब्बत्तन्ति ‘‘यथा हि अहिच्छत्तकमकुळं उग्गच्छन्तं पंसुविरहितं न होति, एवं सत्ता निब्बत्तन्ता जरामरणविरहिता न होन्ती’’ति एत्तकेन उपमा. अहिच्छत्तकमकुळं कदाचि कत्थचि पंसुविरहितम्पि भवेय्य, सत्ता पन कथञ्चिपि जरामरणविरहिता न होन्तीति खणिकमरणं ताव उपमाभावेन दस्सेत्वा इधाधिप्पेतं मरणं दस्सेतुं ‘‘तथा ही’’तिआदि वुत्तं. अथ वा यदिमे सत्ता जरामरणं गहेत्वाव निब्बत्तन्ति, निब्बत्तिसमनन्तरमेव मरितब्बन्ति चोदनं सन्धायाह ‘‘तथा ही’’तिआदि. अवस्सं मरणतोति अवस्सं मरितब्बतो, एकन्तेन मरणसब्भावतो वा. पब्बतेय्याति पब्बततो आगता. हारहारिनीति पवाहे पतितस्स तिणपण्णादिकस्स अतिविय हरणसीला. सन्दतेवाति सवति एव. वत्ततेवाति पवाहवसेन वत्तति एव न तिट्ठति.
यमेकरत्तिन्ति यस्सं एकरत्तियं, भुम्मत्थे उपयोगवचनं दट्ठब्बं, अच्चन्तसंयोगे वा. पठमन्ति सब्बपठमं पटिसन्धिक्खणे. गब्भेति मातुकुच्छियं. माणवोति सत्तो. येभुय्येन सत्ता रत्तियं पटिसन्धिं गण्हन्तीति रत्तिग्गहणं. अब्भुट्ठितोवाति उट्ठितअब्भो विय, अभिमुखभावेन वा उट्ठितोव मरणस्साति अधिप्पायो. सो यातीति सो माणवो याति, पठमक्खणतो पट्ठाय गच्छतेव. स गच्छं न निवत्ततीति सो एवं गच्छन्तो खणमत्तम्पि न निवत्तति, अञ्ञदत्थु मरणंयेव उपगच्छति.
कुन्नदीनन्ति पब्बततो पतितानं खुद्दकनदीनं. पातो आपोरसानुगतबन्धनानन्ति पुरिमदिवसे दिवा सूरियसन्तापेन अन्तो अनुपविसित्वा पुन रत्तियं बन्धनमूलं उपगतेन आपोरसेन तिन्तसिथिलबन्धनताय पातो आपोरसानुगतबन्धनानं.
अच्चयन्तीति अतिक्कमन्ति. उपरुज्झतीति निरुज्झति. उदकमेव ओदकं, उदकोघं वा. यस्मा अच्चयन्ति अहोरत्ता, तस्मा जीवितं उपरुज्झति. यस्मा जीवितं उपरुज्झति, तस्मा आयु खीयति मच्चानं. पपततोति पपतनतो भयं सामिकानं रुक्खे ठत्वा कम्मे विनियुञ्जितुकामानं, हेट्ठा पविट्ठानं वा. उग्गमनं पति उग्गमननिमित्तं. मा मं अम्म निवारय पब्बज्जायाति अधिप्पायो.
कोचि मित्तमुखसत्तुरन्धगवेसी सह वत्तमानोपि न हनेय्य, अयं पन एकंसेन हनतियेवाति दस्सेतुं ‘‘सहजातिया आगततो’’ति वत्वा ‘‘जीवितहरणतो चा’’ति वुत्तं.
१७०. नन्ति सम्पत्तिं. सुखीति दिब्बसदिसेहि भोगेहि, आधिपतेय्येन च सुखसमङ्गी. देहबन्धेनाति सरीरेन. असोकोति असोकमहाराजा. सोकमागतोति सोचितब्बतं गतो.
आरोग्यं योब्बनानं. ब्याधिजरापरियोसानता जीवितस्स मरणपरियोसानताय उदाहरणवसेन आनीता, पच्चयभागवसेन वा. लोकोयेव लोकसन्निवासो यथा सत्तावासाति, सन्निवसितब्बताय वा सत्तनिकायो लोकसन्निवासो. अनुगतोति अनुबन्धो पच्चत्थिकेन विय. अनुसटोति अनुपविट्ठो उपविसेन विय. अभिभूतोति अज्झोत्थटो मद्दहत्थीहि विय. अब्भाहतोति पहटो भूतेहि विय.
सेलाति सिलामया, न पंसुआदिमया. विपुलाति महन्ता अनेकयोजनायामवित्थारा. नभं आहच्चाति विपुलत्ता एव आकासं अभिविहच्च सब्बदिसासु फरित्वा. अनुपरियेय्युन्ति अनुविचरेय्युं. निप्पोथेन्ताति अत्तना आघातितं चुण्णविचुण्णं करोन्ता. अधिवत्तन्तीति अधिभवन्ति. कुलेन वा रूपेन वा सीलेन वा सुतेन वा सद्धादीहि वा सेट्ठोति सम्भावनाय खत्तियादीसु न कञ्चि परिवज्जेति. तेहि एव निहीनोति अवमञ्ञमानाय सुद्दादीसु न कञ्चि परिवज्जेति. अञ्ञदत्थु सब्बमेव अभिमद्दति निम्मथति. दण्डादिउपाया च तत्थ अविसया एवाति दस्सेतुं ‘‘न तत्थ हत्थीनं भूमी’’तिआदि वुत्तं. तत्थ मन्तयुद्धेनाति आथब्बणवेदविहितेन मन्तसङ्गामप्पयोगेन. धनेनाति धनदानेन. वा-सद्दो अवुत्तविकप्पनत्थो. तेन सामं, भेदञ्च सङ्गण्हाति.
१७१. परेहि सद्धिं अत्तनो उपसंहरणतोति परेहि मतेहि सद्धिं ‘‘तेपि नाम मता, किमङ्गं पन मादिसा’’ति अत्तनो मरणस्स उपनयनतो. यसमहत्ततोति परिवारमहत्ततो, विभवमहत्ततो च. पुञ्ञमहत्ततोति महापुञ्ञभावतो. थाममहत्ततोति वीरियबलमहत्ततो. युधिट्ठिलो धम्मपुत्तो. चानुरो यो बलदेवेन निब्बुद्धं कत्वा मारितो.
सह इद्धीहीति वेजयन्तकम्पननन्दोपनन्ददमनादीसु दिट्ठानुभावाहि अत्तनो इद्धीहि सद्धिं मच्चुमुखं पविट्ठो.
कलं नग्घन्ति सोळसिन्ति सोळसन्नं पूरणभागं न अग्घन्ति. इदं वुत्तं होति – आयस्मतो थेरस्स सारिपुत्तस्स पञ्ञं सोळसभागे कत्वा ततो एकं भागं सोळसधा गहेत्वा लद्धं एकभागसङ्खातं कलं सम्मासम्बुद्धं ठपेत्वा अञ्ञेसं सत्तानं पञ्ञा न अग्घन्तीति.
सब्बस्सापि संकिलेसपक्खस्स समुग्घातो ञायेन आरद्धवीरियस्स होतीति आह ‘‘ञाणवीरियबलेना’’ति. सम्मादिट्ठिसम्मावायामेसु हि सिद्धेसु अट्ठङ्गिको अरियमग्गो सिद्धोव होतीति. एकाकीभावेन खग्गविसाणकप्पा. परतोघोसेन विना सयमेव भूता पटिविद्धाकुप्पाति सयम्भुनो.
हत्थगतसुवण्णवलयानं अञ्ञमञ्ञं सङ्घट्टनं वंसकळीरस्स कत्थचि असत्तताति एवमादिकं तं तं निमित्तं कारणं आगम्म. वीमंसन्ताति पवत्तिनिवत्तियो उपपरिक्खन्ता. महन्तानं सीलक्खन्धादीनं एसनट्ठेन महेसयो. एकचरियनिवासेनाति एकचरियनिवासमत्तेन, न सीलादिना. खग्गमिगसिङ्गसमा उपमा येसं, खग्गमिगसिङ्गं वा समूपमा येसं ते खग्गसिङ्गसमूपमा.
तम्बनखतुङ्गनखतादिअसीतिअनुब्यञ्जनपटिमण्डितेहि सुप्पतिट्ठितपादतादीहि द्वत्तिंसाय महापुरिसलक्खणेहि विचित्रो अच्छरियब्भुतो रूपकायो एतस्साति असीति…पे… रूपकायो. सह वासनाय सब्बेसं किलेसानं पहीनत्ता सब्बाकारपरिसुद्धसीलक्खन्धादिगुणरतनेहि समिद्धो धम्मकायो एतस्साति सब्बाकार…पे… धम्मकायो. ठानसोति तङ्खणेयेव.
एवं महानुभावस्साति एवं यथावुत्तरूपकायसम्पत्तिया, धम्मकायसम्पत्तिया च विञ्ञायमानविपुलापरिमेय्यबुद्धानुभावस्स, वसं नागतं अनुपगमनवसेनाति अधिप्पायो.
मरणं सामञ्ञं एतस्साति मरणसामञ्ञो, तस्स भावो मरणसामञ्ञता, ताय.
१७२. किमिकुलानन्ति किमिसमूहानं, किमिजातीनं वा. जीयन्तीति जरं पापुणन्ति.
निक्खन्तेति वीतिवत्ते. पटिहितायाति पच्चानुगताय. सो ममस्स अन्तरायोति सा यथावुत्ता न केवलं कालकिरियाव, अथ खो मम अतिदुल्लभं खणं लभित्वा ठितस्स सत्थुसासनमनसिकारस्स अन्तरायो अस्स भवेय्य. ब्यापज्जेय्याति विपत्तिं गच्छेय्य. सत्थकेन विय अङ्गपच्चङ्गानं कन्तनका मरणकाले सन्धिबन्धनच्छेदनकवाता सत्थकवाता.
१७३. अबलन्ति बलहीनं. दुब्बलन्ति तस्सेव वेवचनं. अभावत्थो हि अयं दु-सद्दो ‘‘दुस्सीलो (अ. नि. ५.२१३; अ. नि. १०.७५) दुप्पञ्ञो’’तिआदीसु (म. नि. १.४४९) विय. तदेतं आयु. अस्सासपस्सासानं समवुत्तिता अपरापरं पवेसनिक्खमोव. बहि निक्खन्तनासिकवाते अन्तो अपविसन्ते, पविट्ठे वा अनिक्खमन्तेति एकस्सेव पवेसनिक्खमो विय वुत्तं, तं नासिकवातभावसामञ्ञेनाति दट्ठब्बं. अधिमत्तताय अच्चासन्नअधिट्ठानादिना. तदभावो हि इरियापथानं समवुत्तिता. अतिसीतेन अभिभूतस्स कायस्स विपज्जनं महिंसरट्ठादीसु हिमपातकालेन दीपेतब्बं. तत्थ हि सत्ता सीतेन भिन्नसरीरा जीवितक्खयं पापुणन्ति. अतिउण्हेन अभिभूतस्स विपज्जनं मरुकन्तारे उण्हाभितत्ताय पच्छिं, तत्थ ठपितं उपरि साटकं, पुत्तञ्च अक्कमित्वा मताय इत्थिया दीपेतब्बं. महाभूतानं समवुत्तिता पकोपाभावो. पथवीधातुआदीनं पकोपेन सरीरस्स विकारापत्ति परतो धातुकम्मट्ठानकथायं आगमिस्सति. युत्तकालेति भुञ्जितुं युत्तकाले खुद्दाभिभूतकाले.
१७४. अववत्थानतोति कालादिवसेन ववत्थानाभावतो. ववत्थानन्ति चेत्थ परिच्छेदो अधिप्पेतो, न असङ्करतो ववत्थानं, निच्छयो चाति आह ‘‘परिच्छेदाभावतो’’ति. न नायरेति न ञायन्ति.
इतो परन्ति एत्थ परन्ति परं अञ्ञं कालन्ति अत्थो. तेन ओरकालस्सापि सङ्गहो सिद्धो होति. परमायुतो ओरकालं एव चेत्थ ‘‘पर’’न्ति अधिप्पेतं. ततो परं सत्तानं जीवनस्स अभावतो ‘‘ववत्थानाभावतो’’ति वत्तुं न सक्काति. अब्बुदपेसीतिआदीसु ‘‘अब्बुदकाले पेसिकाले’’तिआदिना काल-सद्दो पच्चेकं योजेतब्बो. कालोति इध पुब्बण्हादिवेला अधिप्पेता. तेनाह ‘‘पुब्बण्हेपि ही’’तिआदि. इधेव देहेन पतितब्बन्ति सम्बन्धो. अनेकप्पकारतोति नगरे जातानं गामे, गामे जातानं नगरे, वने जातानं जनपदे, जनपदे जातानं वनेतिआदिना अनेकप्पकारतो. इतो चुतेनाति इतो गतितो चुतेन. इध इमिस्सं गतियं. यन्तयुत्तगोणो वियाति यथा यन्ते युत्तगोणो यन्तं नातिवत्तति, एवं लोको गतिपञ्चकन्ति एत्तकेन उपमा.
१७५. अप्पं वा भिय्योति वस्ससततो उपरि ‘‘दस वा वस्सानि, वीसति वा’’तिआदिना दुतियं वस्ससतं अपापुणन्तो अप्पकं वा जीवतीति अत्थो. गमनीयोति गन्धब्बो उपपज्जनवसेन. सम्परायोति परलोको.
हीळेय्याति परिभवेय्य न सम्भावेय्य. नन्ति आयुं. सुपोरिसोति साधुपुरिसो पञ्ञवा. चरेय्याति सुचरितं चरेय्य. तेनाह ‘‘आदित्तसीसोवा’’ति.
सत्तहि उपमाहीति –
‘‘सेय्यथापि, ब्राह्मण, तिणग्गे उस्सावबिन्दु सूरिये उग्गच्छन्ते खिप्पंयेव पटिविगच्छति, न चिरट्ठितिकं होति. उदके उदकपुब्बुळं. उदके दण्डराजि. नदी पब्बतेय्या दूरङ्गमा सीघसोता हारहारिनी. बलवा पुरिसो जिव्हग्गे खेळपिण्डं संयूहित्वा अकसिरेनेव वमेय्य. दिवसं सन्तत्ते अयोकटाहे मंसपेसि पक्खित्ता खिप्पंयेव पटिविगच्छति, न चिरट्ठितिका होति. गावी वज्झा आघातनं नीयमाना यं यदेव पादं उद्धरति, सन्तिकेव होति वधस्स, सन्तिकेव मरणस्स, एवमेवं खो, ब्राह्मण, गोवज्झूपमं जीवितं मनुस्सानं परित्तं लहुकं बहुदुक्खं बहुपायासं मन्तायं बोद्धब्बं, कत्तब्बं कुसलं, चरितब्बं ब्रह्मचरियं, नत्थि जातस्स अमरण’’न्ति (अ. नि. ७.७४) –
एवमागताहि इमाहि सत्तहि उपमाहि अलङ्कतं.
रत्तिन्दिवन्ति एकं रत्तिन्दिवं. भगवतो सासनन्ति अरियमग्गपटिवेधावहं सत्थु ओवादं. बहुं वत मे कतं अस्साति बहुं वत मया अत्तहितं पब्बजितकिच्चं कतं भवेय्य. तदन्तरन्ति तं खणं तत्तकं वेलं. एकं पिण्डपातन्ति एकं दिवसं यापनप्पहोनकं पिण्डपातं. दन्धन्ति मन्दं चिराय. अविस्सासियो अविस्सासनीयो.
१७६. चित्ते धरन्तेयेव सत्तानं जीवितवोहारो, चित्तस्स च अतिइत्तरो खणो लहुपरिवत्तिभावतो. यथाह भगवा ‘‘नाहं, भिक्खवे, अञ्ञं एकधम्मम्पि समनुपस्सामि, यं एवं लहुपरिवत्तं, यथयिदं चित्त’’न्ति (अ. नि. १.४८; कथा. ३३५). तस्मा सत्तानं जीवितं एकचित्तक्खणिकत्ता लहुसं इत्तरन्ति दस्सेन्तो ‘‘परमत्थतो’’तिआदिमाह. तत्थ ‘‘परमत्थतो’’ति इमिना यायं ‘‘यो चिरं जीवति, सो वस्ससत’’न्तिआदिना सत्तानं (दी. नि. २.७; सं. नि. १.१४५; अ. नि. ७.७४) जीवितप्पवत्ति वुत्ता, सा पबन्धविसयत्ता वोहारवसेनाति तं पटिक्खिपति. ‘‘अतिपरित्तो’’ति इमिना –
‘‘सेय्यथापि, भिक्खवे, चत्तारो दळ्हधम्मा धनुग्गहा सुसिक्खिता कतहत्था कतूपासना चतुद्दिसा ठिता अस्सु, अथ पुरिसो आगच्छेय्य ‘अहं इमेसं…पे… कतूपासनानं चतुद्दिसा कण्डे खित्ते अप्पतिट्ठिते पथवियं गहेत्वा आहरिस्सामी’ति. यथा च, भिक्खवे, तस्स पुरिसस्स जवो, यथा च चन्दिमसूरियानं जवो, ततो सीघतरो. यथा च, भिक्खवे, तस्स पुरिसस्स जवो, यथा च चन्दिमसूरियानं जवो, यथा च या देवता चन्दिमसूरियानं पुरतो धावन्ति, तासं देवतानं जवो, ततो सीघतरं आयुसङ्खारा खीयन्ती’’ति (सं. नि. २.२२८) –
एवं वुत्तं परित्तम्पि पटिक्खिपति. तत्र हि गमनस्सादानं देवपुत्तानं हेट्ठुपरियेन पटिमुखं धावन्तानं सिरसि, पादे च बद्धखुरधारासन्निपाततोपि परित्तको रूपजीवितिन्द्रियस्स सो खणो वुत्तो, चित्तस्स पन अतिविय परित्ततरो, यस्स उपमापि नत्थि. तेनेवाह ‘‘यावञ्चिदं, भिक्खवे, उपमापि न सुकरा, याव लहुपरिवत्तं चित्त’’न्ति (अ. नि. १.४८). जीवितक्खणोति जीवनक्खणो. एकचित्तप्पवत्तिमत्तोयेव एकस्स चित्तस्स पवत्तिमत्तेनेव सत्तानं परमत्थतो जीवनक्खणस्स परिच्छिन्नत्ता. इदानि तमत्थं उपमाय पकासेन्तो ‘‘यथा नामा’’तिआदिमाह. तत्थ पवत्तमानन्ति पवत्तन्तं. एकचित्तक्खणिकन्ति एकचित्तक्खणमत्तवन्तं. तस्मिं चित्ते निरुद्धमत्तेति येन वत्तमानचित्तक्खणेन ‘‘जीवती’’ति वुच्चति, तस्मिं चित्ते निरोधं भङ्गं पत्तमत्ते तंसमङ्गी सत्तो निरुद्धो मतोति वुच्चति. वुत्तमेवत्थं पाळिया विभावेतुं ‘‘यथाहा’’तिआदि वुत्तं. तेन तीसुपि कालेसु सत्तानं परमत्थतो जीवनं नाम चित्तक्खणवसेनेवाति दस्सेति.
जीवितन्ति जीवितिन्द्रियं. सुखदुक्खाति सुखदुक्खवेदना. उपेक्खापि हि सुखदुक्खासु एव अन्तोगधा इट्ठानिट्ठभावतो. अत्तभावोति जीवितवेदनाविञ्ञाणानि ठपेत्वा अवसिट्ठधम्मा वुत्ता. केवलाति अत्तना, निच्चभावेन वा अवोमिस्सा. एकचित्तसमायुत्ताति एकेकेन चित्तेन सहिता. लहुसो वत्तति खणोति वुत्तनयेन एकचित्तक्खणिकताय लहुको अतिइत्तरो जीवितादीनं खणो वत्तति.
ये निरुद्धा मरन्तस्साति चवन्तस्स सत्तस्स चुतितो उद्धं ‘‘निरुद्धा’’ति वत्तब्बा ये खन्धा. तिट्ठमानस्स वा इधाति ये वा इध पवत्तियं तिट्ठन्तस्स धरन्तस्स भङ्गप्पत्तिया निरुद्धा खन्धा. सब्बेपि सदिसा ते सब्बेपि एकसदिसा. कथं? गता अप्पटिसन्धिका पुन आगन्त्वा पटिसन्धानाभावेन विगता. यथा हि चुतिखन्धा न निवत्तन्ति, एवं ततो पुब्बेपि खन्धा, तस्मा एकचित्तक्खणिकं सत्तानं जीवितन्ति अधिप्पायो.
अनिब्बत्तेन न जातोति अनुप्पन्नेन चित्तेन जातो न होति अजातो नाम होति. पच्चुप्पन्नेन वत्तमानेन चित्तेन जीवति जीवमानो नाम होति. चित्तभङ्गा मतो लोकोति चुतिचित्तस्स विय सब्बस्सपि तस्स तस्स चित्तस्स भङ्गप्पत्तिया अयं लोको परमत्थतो मतो नाम होति निरुद्धस्स अप्पटिसन्धिकत्ता. एवं सन्तेपि पञ्ञत्ति परमत्थिया या तं तं धरन्तं चित्तं उपादाय ‘‘तिस्सो जीवति, फुस्सो जीवती’’ति वचनप्पवत्तिया विसयभूता सन्तानपञ्ञत्ति, सा एत्थ परमत्थिया परमत्थभूता. तथा हि वदन्ति ‘‘नामगोत्तं न जीरती’’ति (सं. नि. १.७६).
१७७. अञ्ञतरञ्ञतरेन आकारेन. चित्तन्ति कम्मट्ठानारम्मणं चित्तं. आसेवनं लभतीति भावनासेवनं लभति, बहिद्धा विक्खेपं पहाय एकत्तवसेन मरणारम्मणमेव होतीति. तेनाह ‘‘मरणारम्मणा सति सन्तिट्ठती’’ति. सभावधम्मानं भेदो सभावधम्मगतिको एवाति आह ‘‘सभावधम्मत्ता पन आरम्मणस्सा’’ति. तेनाह भगवा ‘‘जरामरणं, भिक्खवे, अनिच्चं सङ्खतं पटिच्चसमुप्पन्न’’न्तिआदि (सं. नि. २.२०). संवेजनीयत्ताति संवेगजननतो महाभूतेसु महाविकारता विय गय्हमाना मरणं अनुस्सरियमानं उपरूपरि उब्बेगमेव आवहतीति तत्थ न भावनाचित्तं अप्पेतुं सक्कोति. यदि सभावधम्मत्ता अप्पनं न पापुणाति, लोकुत्तरज्झानं एकच्चानि अरूपज्झानानि च कथन्ति आह ‘‘लोकुत्तरज्झानं पना’’तिआदि. विसुद्धिभावनानुक्कमवसेनाति हेट्ठिमविसुद्धिया आनुभावेन अधिगतातिसयाय पटिपदाञाणदस्सनविसुद्धिभावनाय, सब्बसङ्खारेहि निब्बिन्दनविरज्जनादिविसंयोगाधिमुत्तिअप्पनाय च पटिपक्खभूतानं पापधम्मानं विगमोति एवंभूतस्स विसुद्धिभावनानुक्कमस्स वसेन लोकुत्तरज्झानं अप्पनाप्पत्तमेव होति. आरम्मणसमतिक्कमनमत्तं तत्थ होतीति अञ्ञेसं सभावधम्मारम्मणकम्मट्ठानानं विय चित्तस्स समाधाने ब्यापारो नत्थि. यथासमाहितेन पन चित्तेन आरम्मणसमतिक्कमनमत्तमेव भावनाय कातब्बं, तस्मा सभावधम्मेपि आरुप्पज्झानं अप्पेतीति.
सततं अप्पमत्तो होति संवेगबहुलत्ता, ततो एवस्स सब्बभवेसु अनभिरतिसञ्ञापटिलाभो. जीवितनिकन्तिं जहाति मरणस्स अवस्संभावितादस्सनतो. पापगरही होति अनिच्चसञ्ञापटिलाभतो, ततो एव असन्निधिबहुलता, विगतमलमच्छेरता च. तदनुसारेनाति अनिच्चसञ्ञापरिचयानुसारेन. अभावितमरणाति अभावितमरणानुस्सरणा. अभयो असम्मूळ्हो कालं करोति पगेव मरणसञ्ञाय सूपट्ठितत्ता.
कायगतासतिकथावण्णना
१७८. बुद्धा उप्पज्जन्ति एत्थाति बुद्धुप्पादो, बुद्धानं उप्पज्जनकालो, तस्मा. अञ्ञत्र तं ठपेत्वा, अञ्ञस्मिं कालेति अत्थो. न पवत्तपुब्बन्ति अपवत्तपुब्बं. ततो एव सब्बतित्थियानं अविसयभूतं. ननु च सुनेत्तसत्थारादयो (अ. नि. ६.५४; ७.६६, ७३), अञ्ञे च तापसपरिब्बाजका सरीरं ‘‘असुभ’’न्ति जानिंसु. तथा हि सुमेधतापसेन सरीरं जिगुच्छन्तेन वुत्तं –
‘‘यन्नूनिमं पूतिकायं, नानाकुणपपूरितं;
छड्डयित्वान गच्छेय्यं, अनपेक्खो अनत्थिको’’ति. (बु. वं. २.८) –
आदि. कामं बोधिसत्ता, अञ्ञे च तापसादयो सरीरं ‘‘असुभ’’न्ति जानन्ति, कम्मट्ठानभावेन पन न जानन्ति. तेन वुत्तं ‘‘अञ्ञत्र बुद्धुप्पादा’’तिआदि. संवेगाय संवत्तति याथावतो कायसभावप्पवेदनतो. अत्थायाति दिट्ठधम्मिकादिअत्थाय. योगक्खेमायाति चतूहि योगेहि खेमभावाय. सतिसम्पजञ्ञायाति सब्बत्थ सतिअविप्पवासाय च सत्तट्ठानियसम्पजञ्ञाय च. ञाणदस्सनपटिलाभायाति विपस्सनाञाणाधिगमाय. विज्जाविमुत्तिफलसच्छिकिरियायाति तिस्सो विज्जा, चित्तस्स अधिमुत्ति निब्बानं, चत्तारि सामञ्ञफलानीति एतेसं पच्चक्खकरणाय. अमतस्स निब्बानस्स अधिगमहेतुताय, अमतसदिसातप्पकसुखसहितताय च कायगतासति ‘‘अमत’’न्ति वुत्ता. परिभुञ्जन्तीति झानसमापज्जनेन वळञ्जन्ति. परिहीनन्ति जिनं. विरद्धन्ति अनधिगमेन विरज्झितं. आरद्धन्ति साधितं निप्फादितं. अनेकेहि आकारेहि तेसु तेसु सुत्तन्तेसु पसंसित्वा यं तं कायगतासतिकम्मट्ठानं निद्दिट्ठन्ति सम्बन्धो. कत्थ पन निद्दिट्ठन्ति? कायगतासतिसुत्ते (म. नि. ३.१५३ आदयो). तत्थ हि ‘‘कथं भाविता च भिक्खवे’’तिआदिना अयं देसना आगता. तत्रायं सङ्खेपत्थो – भिक्खवे, केन पकारेन कायगतासतिभावना भाविता, केन च पकारेन पुनप्पुनं कता आनापानज्झानादीनं निप्फत्तिया महप्फला, तेसं तेसं विज्जाभागियानं, अभिञ्ञासच्छिकरणीयानञ्च धम्मानं, अरतिरतिसहनतादीनञ्च संसिद्धिया महानिसंसा च होतीति? आनापानपब्बन्ति आनापानकम्मट्ठानावधि. एस नयो सेसेसुपि.
धातुमनसिकारकम्मट्ठानेन यदिपि उपचारसमाधि इज्झति, सम्मसनवारो पन तत्थ सातिसयोति धातुमनसिकारपब्बम्पि ‘‘विपस्सनावसेन वुत्त’’न्ति वुत्तं. ‘‘अयम्पि खो कायो एवंधम्मो एवंभावी एवंअनतीतो’’ति (दी. नि. २.३७९; म. नि. १.११२) तत्थ तत्थ असुभानिच्चतादीहि सद्धिं काये आदीनवस्स विभावनवसेन देसनाय आगतत्ता ‘‘नवसिवथिक…पे… वुत्तानी’’ति वुत्तं. एत्थ उद्धुमातकादीसूति एतेसु सिवथिकपब्बेसु आगतउद्धुमातकादीसु. आनापानस्सतिवसेनाति आनापानस्सतिभावनावसेन. यो उपरि ‘‘करीसं मत्थलुङ्ग’’न्ति मत्थलुङ्गकोट्ठासो गय्हति, तं इध पाळियं (म. नि. ३.१५४) अट्ठिमिञ्जेनेव सङ्गण्हित्वा देसना आगताति दस्सेन्तो ‘‘मत्थलुङ्गं अट्ठिमिञ्जेन सङ्गहेत्वा’’ति आह. इधाति इमस्मिं अनुस्सतिनिद्देसे. कायं गता, काये वा गता सति कायगतासतीति सतिसीसेन इदं द्वत्तिंसाकारकम्मट्ठानं अधिप्पेतन्ति योजना.
१७९. चतुमहाभूतिकन्ति चतुमहाभूतसन्निस्सयं. पूतिकायन्ति पूतिभूतं परमदुग्गन्धकायं. ठानगमनावत्थं सरीरं सन्धाय, तस्स वा अवयवेसु सब्बहेट्ठिमं पादतलन्ति वुत्तं ‘‘उद्धं पादतला’’ति. तिरियं तचपरिच्छिन्नन्ति एत्थ ननु केसलोमनखानं, तचस्स च अतचपरिच्छिन्नता अत्थीति? किञ्चापि अत्थि, तचपरिच्छिन्नबहुलताय पन कायस्स तचपरिच्छिन्नता होतीति एवं वुत्तं. तचो परियन्तो अस्साति तचपरियन्तोति एतेन पन वचनेन कायेकदेसभूतो तचो गहितो एव, तप्पटिबद्धा च केसादयो तदनुपविट्ठमूला तचपरियन्ताव होन्तीति द्वत्तिंसाकारसमूहो सब्बोपि कायो तचपरियन्तो वुत्तोति वेदितब्बो.
अत्थीति वचनविपल्लासेन वुत्तं, निपातपदं वा एतं. तस्मा तीसुपि सङ्खासु तदेवस्स रूपं. तेनाह ‘‘संविज्जन्ती’’ति. अक्खरचिन्तकेहि सरीरे काय-सद्दं वण्णन्तेहिपि असुचिसमुदायभावेनेव इच्छितब्बोति दस्सेन्तो ‘‘असुचिसञ्चयतो’’ति वत्वा पुन नं निरुत्तिनयेन दस्सेतुं ‘‘कुच्छितान’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ आयभूततोति उप्पत्तिट्ठानभूतत्ता. ‘‘पूरं नानप्पकारस्सा’’ति वुत्तं. ‘‘के पन ते पकारा? येहि नानप्पकारं असुचि वुत्त’’न्ति ते केसादिके दस्सेतुं पाळियं ‘‘केसा लोमा’’तिआदि वुत्तन्ति इममत्थं दीपेन्तो आह ‘‘एते केसादयो द्वत्तिंसाकारा’’ति. आकारा पकाराति हि एको अत्थोति. एवं सम्बन्धोति ‘‘अत्थि इमस्मिं काये नखा’’तिआदिना सब्बकोट्ठासेसु ‘‘अत्थि इमस्मिं काये’’ति पदत्तयेन सम्बन्धो वेदितब्बो.
परितोति तिरियं, समन्ततो वा पादतलकेसमूलेसु च तचस्स लब्भनतो. सुचिभावन्ति सुचिनो सब्भावं, सुचिमेव वा.
१८०. येन विधिना उग्गहे कुसलो होति, सो सत्तविधो विधि ‘‘उग्गहकोसल्ल’’न्ति वुच्चति, तन्निब्बत्तं वा ञाणं. मनसिकारकोसल्लेपि एसेव नयो.
सज्झायन्ता वाति सज्झायं करोन्ता एव. तेसं किर चत्तारो मासे सज्झायन्तानं सज्झायमग्गेनेव कोट्ठासे उपधारेन्तानं पटिपाटिया द्वत्तिंसाकारा विभूततरा हुत्वा खायिंसु, पटिक्कूलसञ्ञा सण्ठासि, ते तस्मिं निमित्ते झानं अप्पेत्वा झानपादकं विपस्सनं वड्ढेत्वा दस्सनमग्गं पटिविज्झिंसु. तेन वुत्तं ‘‘सज्झायन्ता व सोतापन्ना अहेसु’’न्ति.
परिच्छिन्दित्वाति तचपञ्चकादिवसेनेव परिच्छेदं कत्वा. पथवीधातुबहुलभावतो मत्थलुङ्गस्स करीसावसाने तन्तिआरोपनमाह. एत्थ च मंसं, न्हारु, अट्ठि, अट्ठिमिञ्जं वक्कं, वक्कं अट्ठिमिञ्जं, अट्ठि, न्हारु, मंसं, तचो, दन्ता, नखा, लोमा, केसाति एवं वक्कपञ्चकादीसु अनुलोमसज्झायं वत्वा पटिलोमसज्झायो पुरिमेहि सम्बन्धो वुत्तो. स्वायं सम्मोहविनोदनियं (विभ. अट्ठ. ३५६) विसुं तिपञ्चाहं, पुरिमेहि एकतो तिपञ्चाहन्ति छपञ्चाहं सज्झायो वुत्तो, तत्थ आदिअन्तदस्सनवसेन वुत्तोति दट्ठब्बो. अनुलोमपटिलोमसज्झायेपि हि पटिलोमसज्झायो अन्तिमो होति, सज्झायप्पकारन्तरं वा एतम्पीति वेदितब्बं.
हत्थसङ्खलिकाति अङ्गुलिपन्तिमाह.
मनसा सज्झायोति चित्तेन चिन्तनमाह, यं मानसं ‘‘जप्पन’’न्ति वुच्चति, सम्मदेव अज्झायोति वा सज्झायो, चिन्तनन्ति अत्थो. चिरतरं सुट्ठु पवत्तनेन पगुणभूता कम्मट्ठानतन्ति समावज्जित्वा मनसि करोन्तस्स आदितो पट्ठाय याव परियोसाना कत्थचि असज्जमाना निरन्तरमेव उपट्ठाति, तदनुसारेन तदत्थोपि विभूततरो हुत्वा खायतीति आह ‘‘वचसा सज्झायो हि…पे… पटिवेधस्स पच्चयो होती’’ति. लक्खणपटिवेधस्साति असुभलक्खणपटिवेधस्स.
पटिक्कूलसभावसल्लक्खणस्स कस्सचि वण्णग्गहणमुखेन कोट्ठासा ववत्थानं गच्छन्ति, कस्सचि सण्ठानग्गहणमुखेन, कस्सचि दिसाविभागग्गहणमुखेन, कस्सचि पतिट्ठितोकासग्गहणमुखेन, कस्सचि सब्बसो परिच्छिज्जग्गहणमुखेनाति वण्णादितो सल्लक्खणं उग्गहकोसल्लावहं वुत्तन्ति तं दस्सेन्तो ‘‘केसादीनं वण्णो ववत्थपेतब्बो’’तिआदिमाह.
अत्तनो भागो सभागो, सभागेन परिच्छेदो सभागपरिच्छेदो, हेट्ठुपरितिरियपरियन्तेहि, सकोट्ठासिककेसन्तरादीहि च परिच्छेदोति अत्थो. अमिस्सकतावसेनाति कोट्ठासन्तरेहि अवोमिस्सकतावसेन. असभागो हि इध ‘‘विसभागो’’ति अधिप्पेतो, न विरुद्धसभागो. स्वायमत्थो केसादिसद्दतो एव लब्भति. सद्दन्तरत्थापोहनवसेन सद्दो अत्थं वदतीति ‘‘केसा’’ति वुत्ते ‘‘अकेसा न होन्ती’’ति अयमत्थो विञ्ञायति. के पन ते अकेसा? लोमादयो, न च घटादीसु पसङ्गोपकरणेनेव तेसं निवत्तितत्ता.
पटिक्कूलवसेनेव कथितं धातुविभागस्स सामञ्ञतोपि अगहितत्ता. तत्थेव विसुं धातुकम्मट्ठानस्स कथितत्ता च धातुविभङ्गो पक्कुसातिसुत्तं (म. नि. ३.३४२) विभङ्गप्पकरणे धातुविभङ्गपाळि (विभ. १७२ आदयो) च. यस्स वण्णतो उपट्ठाति केसादि, तं पुग्गलं सन्धाय झानानि केसादीसु वण्णकसिणारम्मणानि विभत्तानि. ञत्वा आचिक्खितब्बन्ति यदत्थं वुत्तं, तं दस्सेतुं ‘‘तत्थ धातुवसेना’’तिआदि वुत्तं. इधाति इमस्मिं पटिक्कूलमनसिकारपब्बे. कायगतासतिसुत्ते (म. नि. ३.१५३ आदयो) हि पटिक्कूलमनसिकारपब्बं गहेत्वा इध कायगतासतिभावना निद्दिसीयति.
१८१. न एकन्तरिकायाति एकन्तरिकायपि न मनसि कातब्बं, पगेव द्वन्तरिकादिनाति अधिप्पायो. न भावनं सम्पादेति, लक्खणपटिवेधं न पापुणाति एकन्तरिकाय मनसि करोन्तोति सम्बन्धो.
ओक्कमनविस्सज्जनन्ति पटिपज्जितब्बविस्सज्जेतब्बे मग्गे. पुच्छित्वाव गन्तब्बं होति गहेतब्बविस्सज्जेतब्बट्ठानस्स असल्लक्खणतो. कम्मट्ठानं परियोसानं पापुणातीति आदितो पट्ठाय याव परियोसाना मनसिकारमत्तं होतीति अधिप्पायो. अविभूतं पन होति पटिक्कूलाकारस्स सुट्ठु असल्लक्खणतो. ततो एव न विसेसं आवहति.
कम्मट्ठानं परियोसानं न गच्छतीति पटिपाटिया सब्बकोट्ठासे मनसि करोतोयेव विभूता हुत्वा उपट्ठहन्ति. ते सातिसयं पाटिक्कूलतो मनसि करोन्तस्स कम्मट्ठानं परियोसानं गच्छेय्य, इमस्स पन अतिविय दन्धं मनसि करोतो विभूततो उपट्ठानमेव नत्थि, कुतो पटिक्कूलताय सण्ठानं. तेनाह ‘‘विसेसाधिगमस्स पच्चयो न होती’’ति.
बहिद्धा पुथुत्तारम्मणेति ‘‘असुचि पटिक्कूल’’न्ति केसादीसु पवत्तेतब्बं असुभानुपस्सनं हित्वा सुभादिवसेन गय्हमाना केसादयोपि इध ‘‘बहिद्धा पुथुत्तारम्मणमेवा’’ति वेदितब्बा. रूपादयो हि नीलादिवसेन पुथुसभावताय पुथुत्तारम्मणं नाम, नानारम्मणन्ति अत्थो. असमाधानं चेतसो विरूपो खेपोति विक्खेपो. सो सतिं सूपट्ठितं कत्वा सक्कच्चं कम्मट्ठानं मनसि करोन्तेन पटिबाहितब्बो. परिहायतीति हायति. परिधंसतीति विनस्सति.
या अयं केसा लोमातिआदिका लोकसङ्केतानुगता. पण्णत्तीति अट्ठ धम्मे उपादाय पण्णत्ति. तं केसादिपण्णत्तिं. अतिक्कमित्वाति पटिक्कूलभावनाय अतिक्कमित्वा उग्घाटेत्वा. तस्सा उग्घाटितत्ता तस्मिं तस्मिं कोट्ठासे पटिक्कूलतो उपट्ठहन्ते ‘‘पटिक्कूल’’न्ति चित्तं ठपेतब्बं. इदानि तमत्थं उपमाय विभावेन्तो ‘‘यथा ही’’तिआदिमाह. तत्रिदं उपमासंसन्दनं – मनुस्सा विय योगावचरो. उदपानं विय कोट्ठासा. तालपण्णादिसञ्ञाणं विय केसादिपञ्ञत्ति. तेन मनुस्सानं उदपाने न्हानपिवनादि विय योगावचरस्स पुब्बभागे केसा लोमाति पण्णत्तिवसेन मनसिकारो. अभिण्हसञ्चारेन मनुस्सानं सञ्ञाणेन विना उदपाने किच्चकरणं विय योगावचरस्स मनसिकारबलेन पण्णत्तिं अतिक्कमित्वा पटिक्कूलभावेयेव चित्तं ठपेत्वा भावनानुयोगो. पुब्बभागे…पे… पाकटो होतीति ‘‘केसा लोमा’’तिआदिना (म. नि. ३.१५४) भावनमनुयुञ्जन्तस्स केसादिपञ्ञत्तिया सद्धिंयेव कोट्ठासानं पटिक्कूलभावो पुब्बभागे पाकटो होति. अथाति पच्छा भावनाय वीथिपटिपन्नकाले. पटिक्कूलभावेयेव चित्तं ठपेतब्बन्ति कोट्ठासानं पटिक्कूलाकारेयेव भावनाचित्तं पवत्तेतब्बं.
अनुपुब्बेन मुञ्चनं अनुपुब्बमुञ्चनं, अनुपट्ठहन्तस्स अनुपट्ठहन्तस्स मुञ्चनन्ति अत्थो. कथं पन अनुपट्ठानं होतीति आह ‘‘आदिकम्मिकस्सा’’तिआदि. परियोसानकोट्ठासमेव आहच्च तिट्ठतीति इदं कम्मट्ठानं तन्तिअनुसारेन आदितो कम्मट्ठानमनसिकारो पवत्ततीति कत्वा वुत्तं. तथा हिस्स मनसा सज्झायो विय मनसिकारो ते ते कोट्ठासे आमट्ठमत्ते कत्वा गच्छति, न लक्खणसल्लक्खणवसेन. यदा पन ने लक्खणसल्लक्खणवसेन सुट्ठु उपधारेन्तो मनसि करोति, तदा केचि उपट्ठहन्ति, केचि न उपट्ठहन्ति. तत्थ पटिपज्जनविधिं दस्सेन्तो ‘‘अथस्सा’’तिआदिमाह. तत्थ कम्मन्ति मनसिकारकम्मं ताव कातब्बं. कीव चिरन्ति? याव द्वीसु उपट्ठितेसु, तेसम्पि द्विन्नं एको सुट्ठुतरं उपट्ठहति ताव.
उक्कुट्ठुक्कुट्ठिट्ठानेयेव उट्ठहित्वाति पुब्बे विय एकत्थकताय उक्कुट्ठिया कमेन सब्बतालेसु पतित्वा उट्ठहित्वा उट्ठहित्वा परियन्ततालं, आदितालञ्च आगन्त्वा ततो ततो तत्थ तत्थेव कताय उक्कुट्ठिया उट्ठहित्वाति अत्थो.
द्वे भिक्खाति द्वीसु गेहेसु लद्धभिक्खा.
अप्पनातोति अप्पनाकारतो द्वत्तिंसाकारे अप्पना होन्ति. किं पच्चेकं कोट्ठासेसु होति उदाहु अञ्ञथाति विचारणायं आह ‘‘अप्पनाकोट्ठासतो’’ति, कोट्ठासतो कोट्ठासतोति अत्थो. तेनाह ‘‘केसादीसू’’तिआदि.
अधिचित्तन्ति समथविपस्सनाचित्तं.
अनुयुत्तेनाति युत्तप्पयुत्तेन, भावेन्तेनाति अत्थो. कालेनकालन्ति काले काले. समाधिनिमित्तं उपलक्खितसमाधानाकारो समाधि एव. मनसि कातब्बन्ति चित्ते कातब्बं, उप्पादेतब्बन्ति अत्थो. समाधिकारणं वा आरम्मणं समाधिनिमित्तं, तं आवज्जितब्बन्ति अत्थो. पग्गहनिमित्तउपेक्खानिमित्तेसुपि एसेव नयो. ठानं अत्थीति वचनसेसो. तं भावना चित्तं कोसज्जाय संवत्तेय्य, एतस्स संवत्तनस्स ठानं कारणं अत्थीति अत्थो. तं वा मनसिकरणचित्तं कोसज्जाय संवत्तेय्य, एतस्स ठानं कारणं अत्थीति अत्थो. मुदुन्ति सुभावितभावेन मुदुभूतं, वसीभावप्पत्तन्ति अत्थो. मुदुत्ता एव कम्मञ्ञं कम्मक्खमं कम्मयोग्गं. पभस्सरन्ति उपक्किलेसविगमेन परिसुद्धं, परियोदातन्ति अत्थो. न च पभङ्गूति कम्मनियभावूपगमनेन न च पभिज्जनसभावं सुद्धन्तं विय सुवण्णं विनियोगक्खमं. तेनाह ‘‘सम्मा समाधियति आसवानं खयाया’’ति.
उक्कं बन्धतीति मूसं सम्पादेति. आलिम्पेतीति आदीपेति जालेति. तञ्चाति तं पिळन्धनविकतिसङ्खातं अत्थं पयोजनं अस्स सुवण्णकारस्स अनुभोति पहोति साधेति. अस्स वा सुवण्णस्स अत्थं सुवण्णकारो अनुभोति पापुणाति.
अभिञ्ञाय इद्धिविधादिञाणेन सच्छिकरणीयस्स इद्धिविधपच्चनुभवनादिकस्स अभिञ्ञा सच्छिकरणीयस्स. यस्स पच्चक्खं अत्थि, सो सक्खि. सक्खिनो भब्बता सक्खिभब्बता, सक्खिभवनन्ति वुत्तं होति. सक्खि च सो भब्बो चाति वा सक्खिभब्बो. अयञ्हि इद्धिविधादीनं भब्बो, तत्थ च सक्खीति सक्खिभब्बो, तस्स भावो सक्खिभब्बता, तं पापुणाति. सति सति आयतनेति तस्मिं तस्मिं पुब्बहेतुआदिके कारणे सति.
सीतिभावन्ति निब्बानं, किलेसदरथवूपसमं वा. निग्गण्हातीति उद्धटं चित्तं उद्धच्चपाततो रक्खणवसेन निग्गण्हाति. पग्गण्हातीति लीनं चित्तं कोसज्जपाततो रक्खणवसेन पग्गण्हाति. सम्पहंसेतीति समप्पवत्तं चित्तं तथापवत्तियं पञ्ञाय तोसेति, उत्तेजेति वा. यदा वा निरस्सादं चित्तं भावनाय न पक्खन्दति, तदा जातिआदीनि संवेगवत्थूनि (अ. नि. अट्ठ. १.१.४१८; इतिवु. अट्ठ. ३७) पच्चवेक्खित्वा सम्पहंसेति समुत्तेजेति. अज्झुपेक्खतीति यदा पन चित्तं अलीनं अनुद्धतं सम्मदेव भावनावीथिं ओतिण्णं होति, तदा पग्गहनिग्गहसम्पहंसनेसु कञ्चि ब्यापारं अकत्वा समप्पवत्तेसु युगेसु सारथि विय अज्झुपेक्खति उपेक्खकोव होति. पणीताधिमुत्तिकोति पणीते उत्तमे मग्गफले अधिमुत्तो निन्नपोणपब्भारो.
सुग्गहितं कत्वाति यथावुत्तं उग्गहकोसल्लसङ्खातं विधिं सुट्ठु उग्गहितं परियापुणनादिना सुपरिग्गहितं कत्वा. सुट्ठु ववत्थपेत्वाति मनसिकारकोसल्लसङ्खातं विधिं सम्मदेव सल्लक्खणवसेन उपधारेत्वा. विसेसन्ति पुब्बेनापरं भावनाय विसेसं. पुनप्पुनं परिवत्तेत्वाति कम्मट्ठानतन्तिं पगुणभावं पापेन्तो भिय्यो भिय्यो वाचाय, मनसा च परिवत्तेत्वा. गण्ठिट्ठानन्ति यथा रुक्खस्स दुब्बिनिभेदो अरञ्ञस्स वा गहनभूतो पदेसो ‘‘गण्ठिट्ठान’’न्ति वुच्चति, एवं कम्मट्ठानतन्तिया अत्थतो दुब्बिनिभेदो गहनभूतो च पदेसो ‘‘गण्ठिट्ठान’’न्ति वुच्चति. तं परिपुच्छनादिलद्धेन ञाणफरसुना छिन्दित्वा.
निमित्तन्ति कम्मट्ठाननिमित्तं, असुभाकारो. एदिसेन पयोजनेन लुञ्चनम्पि अनवज्जन्ति दस्सेतुं ‘‘लुञ्चित्वा’’ति वुत्तं. छिन्नट्ठानेति मुण्डितट्ठाने. वट्टतियेव निस्सरणज्झासयेन ओलोकनतो. उस्सदवसेनाति अफलितानं, फलितानं वा बहुलतावसेन. दिस्वाव निमित्तं गहेतब्बं दस्सनयोग्यताय तचपञ्चकस्स, इतरेसु सुत्वा च ञत्वा च निमित्तं गहेतब्बं.
कोट्ठासववत्थापनकथावण्णना
१८२. अद्दारिट्ठकवण्णाति अभिनवारिट्ठफलवण्णा. कण्णचूळिकाति उपरिकण्णसक्खलिकाय परभागं सन्धाय वुत्तं. तिरियं अञ्ञमञ्ञेन परिच्छिन्ना, कथं? द्वे केसा एकतो नत्थीति.
आसयोति निस्सयो, पच्चयोति अत्थो.
१८४. असम्भिन्नकाळका अञ्ञेन वण्णेन असम्मिस्सकाळका.
१८५. पत्तसदिसत्ता नखा एव नखपत्तानि. नखा तिरियं अञ्ञमञ्ञेन परिच्छिन्नाति विसुं ववत्थिततं सन्धाय वुत्तं. तमेव हि अत्थं दस्सेतुं ‘‘द्वे नखा एकतो नत्थी’’ति आह.
१८६. दन्तपाळियाति दन्तावलिया. यानकउपत्थम्भिनीति सकटस्स धुरट्ठाने उपत्थम्भकदण्डो. दन्तानं आधारभूता अट्ठि हनुकट्ठि.
१८७. सङ्कड्ढियमानाति सम्पिण्डियमाना. कोसकारककोसो उपल्लिण्डुपोट्टलकं, यं ‘‘कोसेय्यफल’’न्तिपि वुच्चति. पुटबन्धउपाहनो सकलपिट्ठिपादच्छादनउपाहनो. आनिसदं आसनपदेसो. तूणिरो सरावासो. गलकञ्चुकं कण्ठत्ताणं. कीटकुलावकं खरमुखकुटि.
अनुलोमेन पटिलोमेन चाति एत्थ अंसपदेसतो पट्ठाय बाहुनो पिट्ठिपदेसेन ओतरणं अनुलोमो, मणिबन्धतो पट्ठाय बाहुनो पुरिमभागेन आरोहनं पटिलोमो. तेनेव नयेनाति दक्खिणहत्थे वुत्तेन नयेन अनुलोमेन पटिलोमेन चाति अत्थो. सुखुमम्पीति यथावुत्तओळारिकचम्मतो सुखुमं. अन्तोमुखचम्मादिकोट्ठासेसु वा तचेन परिच्छिन्नत्ता यं दुरुपलक्खणीयं, तं ‘‘सुखुम’’न्ति वुत्तं. तञ्हि वुत्तनयेन ञाणेन तचं विवरित्वा पस्सन्तस्स पाकटं होति. इध छविपि तचगतिका एवाति ‘‘तचो उपरि आकासेन परिच्छिन्नो’’ति वुत्तो.
१८८. निसदपोतो सिलापुत्तको. उद्धनकोटीति मत्तिकापिण्डेन कतउद्धनस्स कोटि. तालगुळपटलं नाम पक्कतालफललसिकं तालपट्टिकादीसु लिम्पित्वा सुक्खापेत्वा उद्धरित्वा गहितपटलं. सुखुमन्ति यथावुत्तमंसतो सुखुमं. पण्हिकमंसादिथूलानं सकलसरीरस्स किसानं येभुय्येन मंसेन पटिच्छादितत्ता वुत्तं ‘‘तिरियं अञ्ञमञ्ञेन परिच्छिन्न’’न्ति.
१८९. जालाकारो कञ्चुको जालकञ्चुको. विसुं ववत्थितभावेनेव न्हारू तिरियं अञ्ञमञ्ञेन परिच्छिन्ना.
१९०. दन्तानं विसुं गहितत्ता ‘‘ठपेत्वा द्वत्तिंस दन्तट्ठीनी’’ति वुत्तं. एकं जण्णुकट्ठि, एकं ऊरुट्ठीति एक-ग्गहणं ‘‘एकेकस्मिं पादे’’ति अधिकतत्ता. एवं तिमत्तानीति एवं मत्तसद्देहि आनिसदट्ठिआदीनि इध अवुत्तानिपि दस्सेतीति वेदितब्बं. एवञ्च कत्वा ‘‘अतिरेकतिसतअट्ठिकसमुस्सय’’न्ति (विसुद्धि. १.१२२) इदञ्च वचनं समत्थितं होति.
कीळागोळकानि सुत्तेन बन्धित्वा अञ्ञमञ्ञं घट्टेत्वा कीळनगोळकानि. धनुकदण्डो दारकानं कीळनकखुद्दकधनुकं. तत्थ जङ्घट्ठिकस्स पतिट्ठितट्ठानन्ति जण्णुकट्ठिम्हि पविसित्वा ठितट्ठानन्ति अधिप्पायो. तेन ऊरुट्ठिना पतिट्ठितं ठानं यं कटिट्ठिनो, तं अग्गच्छिन्नमहापुन्नागफलसदिसं.
कुम्भकारेन निप्फादितं उद्धनं कुम्भकारिकउद्धनं. सीसकपट्टवेठकं वेठेत्वा ठपितं सीसमयं पट्टकं. येन सुत्तं कन्तन्ति, तस्मिं तक्कम्हि विज्झित्वा ठपितगोळका वट्टना नाम, वट्टनानं आवळि वट्टनावळि.
मण्डलाकारेन छिन्नवंसकळीरखण्डानि वंसकळीरचक्कलकानि. अवलेखनसत्थकं उच्छुतचावलेखनसत्थकं.
१९२. वक्कभागेन परिच्छिन्नन्ति वक्कपरियन्तेन भागेन परिच्छिन्नं. इतो परेसुपि एवरूपेसु एसेव नयो.
१९३. यं निस्सायाति यं लोहितं निस्साय, निस्सयनिस्सयोपि ‘‘निस्सयो’’त्वेव वुच्चति. भवति हि कारणकारणेपि कारणवोहारो यथा ‘‘चोरेहि गामो दड्ढो’’ति. अथ वा यस्मिं रूपकलापे हदयवत्थु, तम्पि लोहितगतिकमेव हुत्वा तिट्ठतीति ‘‘यं निस्साया’’ति वुत्तं.
१९४. पण्डुकधातुकन्ति पण्डुसभावं.
१९५. परियोनहनमंसन्ति पटिच्छादकमंसं.
१९६. उदरजिव्हामंसन्ति जिव्हासण्ठानं उदरस्स मत्थकपस्से तिट्ठनकमंसं. ‘‘नील’’न्ति वत्वा नीलं नाम बहुधातुकन्ति आह ‘‘निग्गुण्डिपुप्फवण्ण’’न्ति.
१९७. पप्फासमंसन्ति यथाठाने एव लम्बित्वा थोकं परिवत्तकमंसं. निरसन्ति निहीनरसं. निरोजन्ति निप्पभं, ओजारहितं वा.
१९८. ओभग्गाति अवभुजित्वा ठिता. सक्खरसुधावण्णन्ति मरुम्बेहि कतसुधावण्णं. ‘‘सेतसक्खरसुधावण्ण’’न्तिपि पाठो, सेतसक्खरवण्णं, सुधावण्णञ्चाति अत्थो.
१९९. अन्तस्स आभुजित्वा आभुजित्वा ठितप्पदेसा अन्तभोगट्ठानानि. तेसं बन्धनभूतं अन्तगुणं नामाति दस्सेन्तो आह ‘‘अन्तगुणन्ति अन्तभोगट्ठानेसु बन्धन’’न्ति. कुद्दालफरसुकम्मादीनि करोन्तानं अन्तभोगे अगळन्ते एकतो आबन्धित्वा, किं विय? यन्तसुत्तकमिव यन्तफलकानीति. किमिव तत्थ ठितन्ति आह ‘‘पादपुञ्छन…पे… ठित’’न्ति. पुरिमञ्चेत्थ आबन्धनस्स, दुतियं ठानाकारस्स निदस्सनन्ति दट्ठब्बं.
२००. असितं नाम भुत्तं ओदनादि. पीतं नाम पिवनवसेन अज्झोहटपानकादि. खायितं नाम संखादितं पिट्ठमूलफलखज्जादि. सायितं नाम अस्सादितं अम्बपक्कमधुफाणितादि.
यत्थाति यस्मिं उदरे. यन्ति च उदरमेव पच्चामसति. यत्थ पानभोजनादीनि पतित्वा तिट्ठतीति सम्बन्धो. सुवानवमथु सारमेय्यवन्तं. विवेकन्ति विभागं.
२०१. हेट्ठानाभिपिट्ठिकण्टकमूलानं अन्तरेति पुरिमभागवसेन नाभिया हेट्ठापदेसस्स पच्छिमभागवसेन हेट्ठिमपिट्ठिकण्टकानं वेमज्झे. वेळुनाळिकसदिसो पदेसोति अधिप्पायो.
२०२. समोहितन्ति निचितं.
२०४. पूतिभावं आपन्नं कुक्कुटण्डं पूतिकुक्कुटण्डं. उद्देको पित्तादीहि विना केवलो उद्धङ्गमवातो.
२०५. आचामो अवस्सावनकञ्जिकं.
२०६. वक्कहदययकनपप्फासे तेमयमानन्ति एत्थ यकनं हेट्ठाभागपूरणेनेव तेमेति, इतरानि तेसं उपरि थोकं थोकं पग्घरणेनाति दट्ठब्बं.
२०७. उतुविकारो उण्हवलाहकादिहेतुको. विसमच्छिन्नो भिसादिकलापो विसमं उदकं पग्घरति, एवमेवं सरीरं केसकूपादिविवरेहि उपरि, हेट्ठा, तिरियञ्च सेदं विसमं पग्घरतीति दस्सेतुं विसमच्छिन्न-ग्गहणं कतं.
२०८. विसमाहारन्ति तदापवत्तमानसरीरावत्थाय असप्पायाहारं, अतिकटुकअच्चुण्हादिविसभागाहारं वा. सम्मोहविनोदनियं (विभ. अट्ठ. ३५६) पन ‘‘विसभागाहार’’न्त्वेव वुत्तं तदा पवत्तमानानं धातूनं विसभागत्ता.
२०९. ‘‘न्हानकाले’’ति इदं उदकस्स उपरि सिनेहस्स सम्भवदस्सनत्थं वुत्तं. परिब्भमन्तसिनेहबिन्दुविसटसण्ठानाति विसटं हुत्वा परिब्भमन्तसिनेहबिन्दुसण्ठाना. उतुविसभागो बहिद्धासमुट्ठानो. धातुविसभागो अन्तोसमुट्ठानो. ते पदेसाति ते हत्थतलादिपदेसा.
२१०. किञ्चीति उण्हादिरसानं अञ्ञतरं आहारवत्थु. नेसन्ति सत्तानं. हदयं आगिलायतीति विसभागाहारादिं पटिच्च हदयप्पदेसो विवत्तति.
२११. दधिनो विस्सन्दनअच्छरसो दधिमुत्तं. गळित्वाति सन्दित्वा. तालुमत्थकविवरेन ओतरित्वाति मत्थकविवरतो आगन्त्वा तालुमत्थकेन ओतरित्वा.
२१२. तेलं विय सकटस्स नाभिअक्खसीसानं अट्ठिसन्धीनं अब्भञ्जनकिच्चं साधयमाना. कटकटायन्तीति ‘‘कट कटा’’ति सद्दं करोन्ति. अनुरवदस्सनं हेतं. दुक्खन्तीति दुक्खितानि सञ्जातदुक्खानि होन्ति.
२१३. समूलकूलमासं झापेत्वा छारिकं अवस्सावेत्वा गहितयूसो मासखारो. उच्छिट्ठोदकगब्भमलादीनं छड्डनट्ठानं चन्दनिका. रवणघटं नाम पकतिया सम्मुखमेव होति. यस्स पन आरग्गमत्तम्पि उदकस्स पविसनमुखं नत्थि, तं दस्सेतुं ‘‘अमुखे रवणघटे’’ति वुत्तं. आयूहनन्ति समीहनं.
२१४. एवञ्हीतिआदि यथावुत्ताय उग्गहकोसल्लपटिपत्तिया निगमनं. इदानि यथावुत्तं मनसिकारकोसल्लपटिपत्तिम्पि निगमनवसेन गहेत्वा कम्मट्ठानं मत्थकं पापेत्वा दस्सेतुं ‘‘अनुपुब्बतो’’तिआदि आरद्धं. तत्थ पण्णत्तिसमतिक्कमावसानेति केसादिपण्णत्तिसमतिक्कमवसेन पवत्ताय भावनाय अवसाने. अपुब्बापरियमिवाति एकज्झमिव. केसाति इति-सद्दो आदिअत्थो, पकारत्थो वा, एवमादिना इमिना पकारेन वाति अत्थो. ते धम्माति वण्णादिवसेन ववत्थापिता पटिक्कूलाकारतो उपट्ठिता कोट्ठासधम्मा.
बहिद्धापीति ससन्तानतो बहिपि, परसन्तानकायेपीति अत्थो. मनसिकारं उपसंहरतीति यथावुत्तं पटिक्कूलमनसिकारं उपनेति. यथा इदं, तथा एतन्ति. एवं सब्बकोट्ठासेसु पाकटीभूतेसूति यथा अत्तनो काये, एवं परेसम्पि काये सब्बेसु केसादिकोट्ठासेसु पटिक्कूलवसेन विभूतभावेन उपट्ठितेसूति अत्थो. अयमेत्थ कसिणेसु वड्ढनसदिसो योगिनो भावनाविसेसो दस्सितो.
अनुपुब्बमुञ्चनादीति आदि-सद्देन सुत्तन्तनयेन विभावितं वीरियसमतायोजनं सङ्गण्हाति. पुनप्पुनं मनसि करोतोति वुत्तनयेन अत्तनो काये केसादिके ‘‘पटिक्कूला पटिक्कूला’’ति अभिण्हसो मनसिकारं पवत्तेन्तस्स यदा सद्धादीनि इन्द्रियानि लद्धसमथानि विसदानि पवत्तन्ति, तदा अस्सद्धियादीनं दूरीभावेन सातिसयं बलप्पत्तेहि सत्तहि सद्धम्मेहि लद्धूपत्थम्भानि वितक्कादीनि झानङ्गानि पटुतरानि हुत्वा पातुभवन्ति. तेसं उजुविपच्चनीकताय नीवरणानि विक्खम्भितानेव होन्ति सद्धिं तदेकट्ठेहि पापधम्मेहि. उपचारसमाधिना चित्तं समाधियति, सो तंयेव निमित्तं आसेवन्तो भावेन्तो बहुलीकरोन्तो अप्पनं पापुणाति. तेन वुत्तं ‘‘अनुक्कमेन अप्पना उप्पज्जती’’ति. सब्बाकारतोति वण्णादिवसेन पञ्चधापि. साति अप्पना.
यदि पनेतं कम्मट्ठानं अविञ्ञाणकासुभकम्मट्ठानानि विय पठमज्झानवसेन सिज्झति, अथ कस्मा ‘‘कायगतासती’’ति वुत्तन्ति आह ‘‘एवं पठमज्झानवसेना’’तिआदि. नानावण्णसण्ठानादीसु द्वत्तिंसाय कोट्ठासेसु पवत्तमानाय सतिया किच्चमेत्थ सातिसयन्ति आह ‘‘सतिबलेन इज्झनतो’’ति.
पन्तसेनासनेसु, अधिकुसलेसु च अरतिं, कामगुणेसु च रतिं सहति अभिभवतीति अरतिरतिसहो सरीरसभावचिन्तनेन अनभिरतिया पहीनत्ता. तथा कोट्ठासभावनाय अत्तसिनेहस्स परिक्खीणत्ता भयभेरवं सहति, सीतादीनञ्च अधिवासकजातिको होति. अत्तसिनेहवसेन हि पुरिसस्स भयभेरवं होति, दुक्खस्स च अनधिवासनं. इमं पन कोट्ठासभावनमनुयुत्तस्स न केवलं पठमज्झानमत्तमेव, उत्तरिपि पटिवेधो अत्थीति दस्सेतुं ‘‘केसादीन’’न्तिआदि वुत्तं.
आनापानस्सतिकथावण्णना
२१५. यं तं एवं पसंसित्वा आनापानस्सतिकम्मट्ठानं निद्दिट्ठन्ति सम्बन्धो. तत्थ यस्मा ‘‘कथं भावितो’’तिआदिकाय पुच्छापाळिया अत्थे विभाविते थोमनापाळियापि अत्थो विभावितोयेव होति भेदाभावतो, तस्मा तं लङ्घित्वा ‘‘कथं भावितो चा’’तिआदिना आरभति. तत्थ हि इतो पसंसाभावो ‘‘अयम्पि खो’’ति वचनञ्च विसेसो. तेसु पसंसाभावं दस्सेतुं ‘‘एवं पसंसित्वा’’ति वुत्तं. पसंसा च तत्थ अभिरुचिजननेन उस्साहनत्था. तञ्हि सुत्वा भिक्खू ‘‘भगवा इमं समाधिं अनेकेहि आकारेहि पसंसति, सन्तो किरायं समाधि पणीतो च असेचनको च सुखो च विहारो पापधम्मे च ठानसो अन्तरधापेती’’ति सञ्जाताभिरुचयो उस्साहजाता सक्कच्चं अनुयुञ्जितब्बं पटिपज्जितब्बं मञ्ञन्ति. ‘‘अयम्पि खो’’ति पदस्स ये इमे मया निब्बानमहासरस्स ओतरणतित्थभूता कसिणज्झानअसुभज्झानादयो देसिता, न केवलं ते एव, अयम्पि खोति भगवा अत्तनो पच्चक्खभूतं समाधिं देसनानुभावेन तेसम्पि भिक्खूनं आसन्नं, पच्चक्खञ्च करोन्तो सम्पिण्डनवसेन एवमाहाति सम्बन्धमुखेन अत्थो वेदितब्बो.
सोळसवत्थुकन्ति चतूसु अनुपस्सनासु चतुन्नं चतुक्कानं वसेन सोळसट्ठानं. सब्बाकारपरिपूरोति कम्मट्ठानपाळिया पदत्थो पिण्डत्थो उपमा चोदना परिहारो पयोजनन्ति एवमादीहि सब्बेहि आकारेहि परिपुण्णो. निद्देसोति कम्मट्ठानस्स निस्सेसतो वित्थारो.
२१६. कथन्ति इदं पुच्छनाकारविभावनपदं. पुच्छा चेत्थ कथेतुकम्यतावसेन अञ्ञासं असम्भवतो. सा च उपरि देसनं आरुळ्हानं सब्बेसं पकारविसेसानं आमसनवसेनाति इममत्थं दस्सेन्तो ‘‘कथन्ति…पे… कम्यतापुच्छा’’ति आह. कथं बहुलीकतोति एत्थापि ‘‘आनापानस्सतिसमाधी’’ति पदं आनेत्वा सम्बन्धितब्बं. तत्थ कथन्ति आनापानस्सतिसमाधिबहुलीकारं नानप्पकारतो वित्थारेतुकम्यतापुच्छा. बहुलीकतो आनापानस्सतिसमाधीति तथापुट्ठधम्मनिदस्सनन्ति इममत्थं ‘‘एसेव नयो’’ति इमिना अतिदिसति. तथा सन्तभावादयोपि तस्स येहि भावनाबहुलीकारेहि सिद्धा, तग्गहणेनेव गहिता होन्तीति दस्सेतुं ‘‘कथं बहुलीकतो…पे… वूपसमेतीति एत्थापि एसेव नयो’’ति वुत्तं.
‘‘पुन च परं, उदायि, अक्खाता मया सावकानं पटिपदा, यथापटिपन्ना मे सावका चत्तारो सतिपट्ठाने भावेन्ती’’तिआदीसु (म. नि. २.२४७) उप्पादनवड्ढनट्ठेन भावना वुच्चतीति तदुभयवसेन अत्थं दस्सेन्तो ‘‘भावितोति उप्पादितो वड्ढितो वा’’ति आह. तत्थ भावं विज्जमानतं इतो गतोति भावितो, उप्पादितो पटिलद्धमत्तोति अत्थो. उप्पन्नो पन लद्धासेवनो, भावितो पगुणभावं आपादितो, वड्ढितोति अत्थो. आनापानपरिग्गाहिकायाति दीघरस्सादिविसेसेहि सद्धिं अस्सासपस्सासे परिच्छिज्जगाहिकाय, ते आरब्भ पवत्ताय, सतियं पच्चयभूतायन्ति अत्थो. पुरिमस्मिञ्हि अत्थे समाधिस्स सतिया सहजातादिपच्चयभावो वुत्तो सम्पयुत्तवचनतो, दुतियस्मिं पन उपनिस्सयभावोपि. उपचारज्झानसहगता हि सति अप्पनासमाधिस्स उपनिस्सयो होतीति. बहुलीकतोति बहुलं पवत्तितो, तेन आवज्जनादिवसीभावप्पत्तिमाह. यो हि वसीभावं आपादितो, सो इच्छितिच्छितक्खणे समापज्जितब्बतो पुनप्पुनं पवत्तीयति. तेन वुत्तं ‘‘पुनप्पुनं कतो’’ति. यथा ‘‘इधेव, भिक्खवे, समणो’’ति (म. नि. १.१३९; अ. नि. ४.२४१), ‘‘विविच्चेव कामेही’’ति (दी. नि. १.२२६; सं. नि. २.१५२; अ. नि. ४.१२३) च एवमादीसु पठमपदे वुत्तो एव-सद्दो दुतियादीसुपि वुत्तो एव होति, एवमिधापीति आह ‘‘उभयत्थ एवसद्देन नियमो वेदितब्बो’’ति. उभयपदनियमेन लद्धगुणं दस्सेतुं ‘‘अयञ्ही’’तिआदि वुत्तं.
असुभकम्मट्ठानन्ति असुभारम्मणझानमाह. तं हि असुभेसु योगकम्मभावतो, योगिनो सुखविसेसानं कारणभावतो च ‘‘असुभकम्मट्ठान’’न्ति वुच्चति. ‘‘केवल’’न्ति इमिना आरम्मणं निवत्तेति. पटिवेधवसेनाति झानपटिवेधवसेन. झानञ्हि भावनाविसेसेन इज्झन्तं अत्तनो विसयं पटिविज्झन्तमेव पवत्तति, यथासभावतो पटिविज्झीयति चाति ‘‘पटिवेधो’’ति वुच्चति. ओळारिकारम्मणत्ताति बीभच्छारम्मणत्ता. पटिक्कूलारम्मणत्ताति जिगुच्छितब्बारम्मणत्ता. परियायेनाति कारणेन, लेसन्तरेन वा. आरम्मणसन्ततायाति अनुक्कमेन विचेतब्बतं पत्तं आरम्मणस्स परमसुखुमतं सन्धायाह. सन्ते हि सन्निसिन्ने आरम्मणे पवत्तमानो धम्मो सयम्पि सन्निसिन्नोव होति. तेनाह ‘‘सन्तो वूपसन्तो निब्बुतो’’ति, निब्बुतसब्बपरिळाहोति अत्थो. आरम्मणसन्तताय तदारम्मणधम्मानं सन्तता लोकुत्तरधम्मारम्मणाहि पच्चवेक्खणाहि दीपेतब्बा.
नास्स सन्तपणीतभावावहं किञ्चि सेचनन्ति असेचनको. असेचनकत्ता अनासित्तको. अनासित्तकत्ता एव अब्बोकिण्णो असम्मिस्सो परिकम्मादिना. ततो एव पाटियेक्को विसुंयेवेको. आवेणिको असाधारणो. सब्बमेतं सरसतो एव सन्तभावं दस्सेतुं वुत्तं. परिकम्मं वा सन्तभावनिमित्तं, परिकम्मन्ति च कसिणकरणादीनि निमित्तुप्पादपरियोसानं, तादिसं इध नत्थीति अधिप्पायो. तदा हि कम्मट्ठानं निरस्सादत्ता असन्तमप्पणीतं सिया. उपचारेन वा नत्थि एत्थ सन्तताति योजना. यथा उपचारक्खणे नीवरणविगमेन, अङ्गपातुभावेन च परेसं सन्तता होति, न एवमिमस्स. अयं पन आदिसमन्ना…पे… पणीतो चाति योजना. केचीति उत्तरविहारवासिके सन्धायाह. अनासित्तकोति उपसेचनेन न आसित्तको. तेनाह ‘‘ओजवन्तो’’ति, ओजवन्तसदिसोति अत्थो. मधूरोति इट्ठो, चेतसिकसुखपटिलाभसंवत्तनं तिकचतुक्कज्झानवसेन, उपेक्खाय वा सन्तभावेन सुखगतिकत्ता सब्बेसम्पि वसेन वेदितब्बं. झानसमुट्ठानपणीतरूपफुट्ठसरीरतावसेन पन कायिकसुखपटिलाभसंवत्तनं दट्ठब्बं, तञ्च खो झानतो वुट्ठितकाले. इमस्मिं पक्खे ‘‘अप्पितप्पितक्खणे’’ति इदं हेतुम्हि भुम्मवचनं दट्ठब्बं. अविक्खम्भितेति झानेन सकसन्तानतो अनीहटे अप्पहीने. अकोसल्लसम्भूतेति अकोसल्लं वुच्चति अविज्जा, ततो सम्भूते. अविज्जापुब्बङ्गमा हि सब्बे पापधम्मा. खणेनेवाति अत्तनो पवत्तिक्खणेनेव. अन्तरधापेतीति एत्थ अन्तरधापनं विनासनं, तं पन झानकत्तुकस्स इधाधिप्पेतत्ता परियुट्ठानप्पहानं होतीति आह ‘‘विक्खम्भेती’’ति. वूपसमेतीति विसेसेन उपसमेति. विसेसेन उपसमनं पन सम्मदेव उपसमनं होतीति आह ‘‘सुट्ठु उपसमेती’’ति.
ननु च अञ्ञोपि समाधि अत्तनो पवत्तिक्खणेनेव पटिपक्खधम्मे अन्तरधापेति वूपसमेति, अथ कस्मा अयमेव समाधि एवं विसेसेत्वा वुत्तोति? पुब्बभागतो पट्ठाय नानावितक्कवूपसमसब्भावतो. वुत्तञ्हेतं – ‘‘आनापानस्सति भावेतब्बा वितक्कुपच्छेदाया’’ति (अ. नि. ९.१; उदा. ३१). अपिच तिक्खपञ्ञस्स ञाणुत्तरस्सेतं कम्मट्ठानं, ञाणुत्तरस्स च किलेसप्पहानं इतरेहि सातिसयं, यथा सद्धाधिमुत्तेहि दिट्ठिप्पत्तस्स. तस्मा इमं विसेसं सन्धाय ‘‘ठानसो अन्तरधापेति वूपसमेती’’ति वुत्तं. अथ वा निमित्तपातुभावे सति खणेनेव अङ्गपातुभावसब्भावतो अयमेव समाधि ‘‘ठानसो अन्तरधापेति वूपसमेती’’ति वुत्तो. यथा तं महतो अकालमेघस्स उट्ठितस्स धारानिपाते खणेनेव पथवियं रजोजल्लस्स वूपसमो. तेनाह – ‘‘सेय्यथापि, भिक्खवे, महाअकालमेघो उट्ठितो’’तिआदि (सं. नि. ५.९८५; पारा. १६५). सासनिकस्स झानभावना येभुय्येन निब्बेधभागियाव होतीति आह ‘‘निब्बेधभागियत्ता’’ति. बुद्धानं पन एकंसेन निब्बेधभागियाव होति. इममेव हि कम्मट्ठानं भावेत्वा सब्बेपि सम्मासम्बुद्धा सम्मासम्बोधिं अधिगच्छन्ति. अरियमग्गस्स पादकभूतो अयं समाधि अनुक्कमेन वड्ढित्वा अरियमग्गभावं उपगतो विय होतीति आह ‘‘अनुपुब्बेन अरियमग्गवुद्धिप्पत्तो’’ति.
अयं पनत्थो विरागनिरोधपटिनिस्सग्गानुपस्सनानं वसेन सम्मदेव युज्जति. हेट्ठा पपञ्चवसेन वुत्तमत्थं सुखग्गहणत्थं सङ्गहेत्वा दस्सेन्तो ‘‘अयं पनेत्थ सङ्खेपत्थो’’ति आह, पिण्डत्थोति वुत्तं होति.
२१७. तमत्थन्ति तं ‘‘कथं भावितो’’तिआदिना पुच्छावसेन सङ्खेपतो वुत्तमत्थं. ‘‘इध तथागतो लोके उप्पज्जती’’तिआदीसु (दी. नि. १.१९०; म. नि. १.२९१; अ. नि. ३.६१) इध-सद्दो लोकं उपादाय वुत्तो, ‘‘इधेव तिट्ठमानस्सा’’तिआदीसु (दी. नि. २.३६९) ओकासं, ‘‘इधाहं, भिक्खवे, भुत्तावी अस्सं पवारितो’’तिआदीसु (म. नि. १.३०) पदपूरणमत्तं, ‘‘इध भिक्खु धम्मं परियापुणाती’’तिआदीसु (अ. नि. ५.७३) पन सासनं, ‘‘इध, भिक्खवे, भिक्खू’’ति इधापि सासनमेवाति दस्सेन्तो ‘‘भिक्खवे, इमस्मिं सासने भिक्खू’’ति वत्वा तमत्थं पाकटं कत्वा दस्सेतुं ‘‘अयञ्ही’’तिआदि वुत्तं. तत्थ सब्बप्पकारआनापानस्सतिसमाधिनिब्बत्तकस्साति सब्बप्पकारग्गहणं सोळस पकारे सन्धाय. ते हि इमस्मिंयेव सासने. बाहिरका हि जानन्ता आदितो चतुप्पकारमेव जानन्ति. तेनाह ‘‘अञ्ञसासनस्स तथाभावपटिसेधनो’’ति, यथावुत्तस्स पुग्गलस्स निस्सयभावपटिसेधनोति अत्थो. एतेन ‘‘इध भिक्खवे’’ति इदं अन्तोगधेवसद्दन्ति दस्सेति. सन्ति हि एकपदानिपि सावधारणानि यथा ‘‘वायुभक्खो’’ति. तेनेवाह ‘‘इधेव, भिक्खवे, समणो’’तिआदि. परिपुण्णसमणकरणधम्मो हि सो, यो सब्बप्पकारआनापानस्सतिसमाधिनिब्बत्तको. परप्पवादाति परेसं अञ्ञतित्थियानं नानप्पकारा वादा तित्थायतनानि.
अरञ्ञादिकस्सेव भावनानुरूपसेनासनतं दस्सेतुं ‘‘इमस्स ही’’तिआदि वुत्तं. दुद्दमो दमथं अनुपगतो गोणो कूटगोणो. यथा थनेहि सब्बसो खीरं न पग्घरति, एवं दोहपटिबन्धिनी कूटधेनु. रूपसद्दादिके पटिच्च उप्पज्जनको अस्सादो रूपारम्मणादिरसो. पुब्बे आचिण्णारम्मणन्ति पब्बज्जतो पुब्बे, अनादिमति वा संसारे परिचितारम्मणं.
निबन्धेय्याति बन्धेय्य. सतियाति सम्मदेव कम्मट्ठानसल्लक्खणसम्पवत्ताय सतिया. आरम्मणेति कम्मट्ठानारम्मणे. दळ्हन्ति थिरं, यथा सतोकारिस्स उपचारप्पनाभेदो समाधि इज्झति, तथा थामगतं कत्वाति अत्थो.
विसेसाधिगमदिट्ठधम्मसुखविहारपदट्ठानन्ति सब्बेसं बुद्धानं, एकच्चानं पच्चेकबुद्धानं, बुद्धसावकानञ्च विसेसाधिगमस्स चेव अञ्ञकम्मट्ठानेन अधिगतविसेसानं दिट्ठधम्मसुखविहारस्स च पदट्ठानभूतं.
वत्थुविज्जाचरियो विय भगवा योगीनं अनुरूपनिवासट्ठानुपदिसनतो.
भिक्खु दीपिसदिसो अरञ्ञे एकिको विहरित्वा पटिपक्खनिम्मथनेन इच्छितत्थसाधनतो. फलमुत्तमन्ति सामञ्ञफलमाह. परक्कमजवयोग्गभूमिन्ति भावनुस्साहजवस्स योग्गकरणभूमिभूतं.
२१८. एवं वुत्तलक्खणेसूति अभिधम्मपरियायेन (विभ. ५३०), सुत्तन्तपरियायेन च वुत्तलक्खणेसु. रुक्खसमीपन्ति ‘‘यावता मज्झन्हिके काले समन्ता छाया फरति, निवाते पण्णानि पतन्ति, एत्तावता रुक्खमूलन्ति वुच्चती’’ति एवं वुत्तं रुक्खस्स समीपट्ठानं. अवसेससत्तविधसेनासनन्ति पब्बतं कन्दरं गिरिगुहं सुसानं वनपत्थं अब्भोकासं पलालपुञ्जन्ति एवं वुत्तं.
उतुत्तयानुकूलं धातुचरियानुकूलन्ति गिम्हादिउतुत्तयस्स, सेम्हादिधातुत्तयस्स, मोहादिचरियत्तयस्स च अनुकूलं. तथा हि गिम्हकाले च अरञ्ञं अनुकूलं, हेमन्ते रुक्खमूलं, वस्सकाले सुञ्ञागारं, सेम्हधातुकस्स सेम्हपकतिकस्स अरञ्ञं, पित्तधातुकस्स रुक्खमूलं, वातधातुकस्स सुञ्ञागारं अनुकूलं, मोहचरितस्स अरञ्ञं, दोसचरितस्स रुक्खमूलं, रागचरितस्स सुञ्ञागारं अनुकूलं. अलीनानुद्धच्चपक्खिकन्ति असङ्कोचाविक्खेपपक्खिकं. सयनञ्हि कोसज्जपक्खिकं, ठानचङ्कमनानि उद्धच्चपक्खिकानि, न एवं निसज्जा. ततो एवस्स सन्तता. निसज्जाय दळ्हभावं पल्लङ्काभुजनेन, अस्सासपस्सासानं पवत्तनसुखतं उपरिमकायस्स उजुकट्ठपनेन, आरम्मणपरिग्गहूपायं परिमुखं सतिया ठपनेन दस्सेन्तो. ऊरुबद्धासनन्ति ऊरूनमधोबन्धनवसेन निसज्जा. हेट्ठिमकायस्स अनुजुकं ठपनं निसज्जा-वचनेनेव बोधितन्ति ‘‘उजुं काय’’न्ति एत्थ काय-सद्दो उपरिमकायविसयोति आह ‘‘उपरिमसरीरं उजुकं ठपेत्वा’’ति. तं पन उजुकट्ठपनं सरूपतो, पयोजनतो च दस्सेतुं ‘‘अट्ठारसा’’तिआदि वुत्तं. न पणमन्तीति न ओनमन्ति. न परिपततीति न विगच्छति वीथिं न विलङ्घति, ततो एव पुब्बेनापरं विसेसुप्पत्तिया वुद्धिं फातिं उपगच्छति. इध परि-सद्दो अभि-सद्देन समानत्थोति आह ‘‘कम्मट्ठानाभिमुख’’न्ति, बहिद्धा पुथुत्तारम्मणतो निवारेत्वा कम्मट्ठानंयेव पुरक्खित्वाति अत्थो. परीति परिग्गहट्ठो ‘‘परिणायिका’’तिआदीसु (ध. स. १६) विय. निय्यानट्ठो पटिपक्खतो निग्गमनट्ठो. तस्मा परिग्गहितनिय्यानन्ति सब्बथा गहितासम्मोसं परिच्चत्तसम्मोसं सतिं कत्वा, परमं सतिनेपक्कं उपट्ठपेत्वाति अत्थो.
२१९. सतोवाति सतिया समन्नागतो एव सरन्तो एव अस्ससति नास्स काचि सतिविरहिता अस्सासप्पवत्ति होतीति अत्थो. सतो पस्ससतीति एत्थापि सतोव पस्ससतीति एव-सद्दो आनेत्वा वत्तब्बो. सतोकारीति सतो एव हुत्वा, सतिया एव वा कातब्बस्स कत्ता, करणसीलो वा. यदि ‘‘सतोव अस्ससति सतो पस्ससती’’ति एतस्स विभङ्गे (म. नि. ३.१४८; सं. नि. ५.९८६; पारा. १६५) वुत्तं, अथ कस्मा ‘‘अस्ससति पस्ससति’’च्चेव अवत्वा ‘‘सतोकारी’’ति वुत्तं? एकरसं देसनं कातुकामताय. पठमचतुक्के पदद्वयमेव हि वत्तमानकालवसेन आगतं, इतरानि अनागतकालवसेन. तस्मा एकरसं देसनं कातुकामताय सब्बत्थ (पटि. म. १.१६५ आदयो) ‘‘सतोकारि’’च्चेव वुत्तं.
दीघं अस्सासवसेनाति दीघअस्सासवसेन विभत्तिअलोपं कत्वा निद्देसो. दीघन्ति वा भगवता वुत्तअस्सासवसेन. चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपन्ति विक्खेपस्स पटिपक्खभावतो ‘‘अविक्खेपो’’ति लद्धनामचित्तस्स एकग्गभावं पजानतो. सति उपट्ठिता होतीति आरम्मणं उपगन्त्वा ठिता होति. ताय सतिया तेन ञाणेनाति यथावुत्ताय सतिया, यथावुत्तेन च ञाणेन. इदं वुत्त होति – दीघं अस्सासं आरम्मणभूतं अविक्खित्तचित्तस्स, असम्मोहतो वा पजानन्तस्स तत्थ सति उपट्ठिता एव होति, तं सम्पजानन्तस्स आरम्मणकरणवसेन, असम्मोहवसेन वा सम्पजञ्ञं, तदधीनसतिसम्पजञ्ञेन तंसमङ्गी योगावचरो सतोकारी नाम होतीति. पटिनिस्सग्गानुपस्सी अस्सासवसेनाति पटिनिस्सग्गानुपस्सी हुत्वा अस्ससनस्स वसेन. ‘‘पटिनिस्सग्गानुपस्सीअस्सासवसेना’’ति वा पाठो. तस्स पटिनिस्सग्गानुपस्सिनो अस्सासा पटिनिस्सग्गानुपस्सीअस्सासा, तेसं वसेनाति अत्थो. विनयनयेन अन्तो उट्ठितससनं अस्सासो, बहि उट्ठितससनं पस्सासो. सुत्तन्तनयेन पन बहि उट्ठहित्वापि अन्तो ससनतो अस्सासो, अन्तो उट्ठहित्वापि बहि ससनतो पस्सासो. अयमेव च नयो –
‘‘अस्सासादिमज्झपरियोसानं सतिया अनुगच्छतो अज्झत्तं विक्खेपगतेन चित्तेन कायोपि चित्तम्पि सारद्धा च होन्ति इञ्जिता च फन्दिता चा’’ति, ‘‘पस्सासादिमज्झपरियोसानं सतिया अनुगच्छतो बहिद्धा विक्खेपगतेन चित्तेन कायोपि चित्तम्पि सारद्धा च होन्ति इञ्जिता च फन्दिता चा’’ति (पटि. म. १.१५७) –
इमाय पाळिया समेति.
पठमं अब्भन्तरवातो बहि निक्खमति, तस्मा पवत्तिक्कमेन अस्सासो पठमं वुत्तोति वदन्ति. तालुं आहच्च निब्बायतीति तालुं आहच्च निरुज्झति. तेन किर सम्पतिजातो बालदारको खिपितं करोति. एवं तावातिआदि यथावुत्तस्स अत्थस्स निगमनं. केचि ‘‘एवं तावाति अनेन पवत्तिक्कमेन अस्सासो बहिनिक्खमनवातोति गहेतब्बन्ति अधिप्पायो’’ति वदन्ति.
अद्धानवसेनाति कालद्धानवसेन. अयं हि अद्धान-सद्दो कालस्स, देसस्स च वाचको. तत्थ देसद्धानं उदाहरणभावेन दस्सेत्वा कालद्धानवसेन अस्सासपस्सासानं दीघरस्सतं विभावेतुं ‘‘यथा ही’’तिआदि वुत्तं. तत्थ ओकासद्धानन्ति ओकासभूतं अद्धानं. फरित्वाति ब्यापेत्वा. चुण्णविचुण्णापि अनेककलापभावेन. दीघं अद्धानन्ति दीघं पदेसं. तस्माति सणिकं पवत्तिया दीघसन्तानताय ‘‘दीघा’’ति वुच्चन्ति. एत्थ च हत्थिआदिसरीरे, सुनखादिसरीरे च अस्सासपस्सासानं देसद्धानविसिट्ठेन कालद्धानवसेनेव दीघरस्सता वुत्ताति वेदितब्बा. ‘‘सणिकं पूरेत्वा सणिकमेव निक्खमन्ति’’, ‘‘सीघं पूरेत्वा सीघमेव निक्खमन्ती’’ति च वचनतो. मनुस्सेसूति समानप्पमाणेसुपि मनुस्ससरीरेसु. दीघं अस्ससन्तीति दीघं अस्सासप्पबन्धं पवत्तेन्तीति अत्थो. पस्ससन्तीति एत्थापि एसेव नयो. सुनखससादयो विय रस्सं अस्ससन्ति च पस्ससन्ति चाति योजना. इदं पन दीघं, रस्सञ्च अस्ससनं, पस्ससनञ्च तेसं सत्तानं सरीरसभावोति दट्ठब्बं. तेसन्ति सत्तानं. तेति अस्सासपस्सासा. इत्तरमद्धानन्ति अप्पकं कालं.
नवहाकारेहीति भावनमनुयुञ्जन्तस्स पुब्बेनापरं अलद्धविसेसस्स केवलं अद्धानवसेन आदितो वुत्ता तयो आकारा, ते च खो एकच्चो अस्सासं सुट्ठु सल्लक्खेति, एकच्चो पस्सासं, एकच्चो तदुभयन्ति इमेसं तिण्णं पुग्गलानं वसेन. केचि पन ‘‘अस्ससतिपि पस्ससतिपीति एकज्झं वचनं भावनाय निरन्तरं पवत्तिदस्सनत्थ’’न्ति वदन्ति. छन्दवसेन पुब्बे विय तयो, तथा पामोज्जवसेनाति इमेहि नवहाकारेहि.
कामं चेत्थ एकस्स पुग्गलस्स तयो एव आकारा लब्भन्ति, तन्तिवसेन पन सब्बेसं पाळिआरुळ्हत्ता, तेसं वसेन परिकम्मस्स कातब्बत्ता च ‘‘तत्रायं भिक्खु नवहाकारेही’’ति वुत्तं. एवं पजानतोति एवं यथावुत्तेहि आकारेहि अस्सासपस्सासे पजानतो, तत्थ मनसिकारं पवत्तेन्तस्स. एकेनाकारेनाति दीघं अस्सासादीसु चतूसु आकारेसु एकेन आकारेन, नवसु तीसु वा एकेन. तथा हि वक्खति –
‘‘दीघो रस्सो च अस्सासो, पस्सासोपि च तादिसो;
चत्तारो वण्णा वत्तन्ति, नासिकग्गे व भिक्खुनो’’ति.
अयं भावना अस्सासपस्सासकायानुपस्सनाति कत्वा वुत्तं ‘‘कायानुपस्सनासतिपट्ठानभावना सम्पज्जती’’ति.
इदानि पाळिवसेनेव ते नव आकारे, भावनाविधिञ्च दस्सेतुं ‘‘यथाहा’’तिआदि आरद्धं. तत्थ कथं पजानातीति पजाननविधिं कथेतुकम्यताय पुच्छति. दीघं अस्सासन्ति वुत्तलक्खणं दीघं अस्सासं. अद्धानसङ्खातेति ‘‘अद्धान’’न्ति सङ्खं गते दीघे काले, दीघं खणन्ति अत्थो. कोट्ठासपरियायो वा सङ्खात-सद्दो ‘‘थेय्यसङ्खात’’न्तिआदीसु (पारा. ९१) विय, तस्मा अद्धानसङ्खातेति अद्धानकोट्ठासे, देसभागेति अत्थो. छन्दो उप्पज्जतीति भावनाय पुब्बेनापरं विसेसं आवहन्तिया लद्धस्सादत्ता तत्थ सातिसयो कत्तुकामतालक्खणो कुसलच्छन्दो उप्पज्जति. छन्दवसेनाति तथापवत्तछन्दस्स वसेन सविसेसं भावनमनुयुञ्जन्तस्स कम्मट्ठानं वुद्धिं फातिं गमेन्तस्स. ततो सुखुमतरन्ति यथावुत्तछन्दप्पवत्तिया पुरिमतो सुखुमतरं. भावनाबलेन हि पटिप्पस्सद्धदरथपरिळाहताय कायस्स अस्सासपस्सासा सुखुमतरा हुत्वा पवत्तन्ति. पामोज्जं उप्पज्जतीति अस्सासपस्सासानं सुखुमतरभावेन आरम्मणस्स सन्ततरताय, कम्मट्ठानस्स च वीथिपटिपन्नताय भावनाचित्तसहगतो पमोदो खुद्दिकादिभेदा तरुणपीति उप्पज्जति. चित्तं विवत्ततीति अनुक्कमेन अस्सासपस्सासानं अतिविय सुखुमतरभावप्पत्तिया अनुपट्ठहने विचेतब्बाकारप्पत्तेहि चित्तं विनिवत्ततीति केचि. भावनाबलेन पन सुखुमतरभावप्पत्तेसु अस्सासपस्सासेसु तत्थ पटिभागनिमित्ते उप्पन्ने पकतिअस्सासपस्सासतो चित्तं निवत्तति. उपेक्खा सण्ठातीति तस्मिं पटिभागनिमित्ते उपचारप्पनाभेदे समाधिम्हि उप्पन्ने पुन झाननिब्बत्तनत्थं ब्यापाराभावतो अज्झुपेक्खनं होतीति. सा पनायं उपेक्खा तत्रमज्झत्तुपेक्खाति वेदितब्बा.
इमेहि नवहि आकारेहीति इमेहि यथावुत्तेहि नवहि पकारेहि पवत्ता. दीघं अस्सासपस्सासा कायोति दीघाकारा अस्सासपस्सासा चुण्णविचुण्णापि समूहट्ठेन कायो. अस्सासपस्सासे निस्साय उप्पन्ननिमित्तम्पेत्थ अस्सासपस्साससमञ्ञमेव वुत्तं. उपट्ठानं सतीति आरम्मणं उपगन्त्वा तिट्ठतीति सति उपट्ठानं नाम. अनुपस्सना ञाणन्ति समथवसेन निमित्तस्स अनुपस्सना, विपस्सनावसेन अस्सासपस्सासे, तन्निस्सयञ्च कायं ‘‘रूप’’न्ति, चित्तं तंसम्पयुत्तधम्मे च ‘‘अरूप’’न्ति ववत्थपेत्वा नामरूपस्स अनुपस्सना च ञाणं, तत्थ यथाभूतावबोधो. कायो उपट्ठानन्ति सो कायो आरम्मणकरणवसेन उपगन्त्वा सति एत्थ तिट्ठतीति उपट्ठानं नाम. एत्थ च ‘‘कायो उपट्ठान’’न्ति इमिना इतरकायस्सापि सङ्गहो होति यथावुत्तसम्मसनचारस्सापि इध इच्छितत्ता. नो सतीति सो कायो सति नाम न होति. सति उपट्ठानञ्चेव सति च सरणट्ठेन, उपतिट्ठनट्ठेन च. ताय सतियाति यथावुत्ताय सतिया. तेन ञाणेनाति यथावुत्तेनेव ञाणेन. तं कायन्ति तं अस्सासपस्सासकायञ्चेव तन्निस्सयरूपकायञ्च. अनुपस्सतीति झानसम्पयुत्तञाणेन चेव विपस्सनाञाणेन च अनु अनु पस्सति. तेन वुच्चति काये कायानुपस्सनासतिपट्ठानभावनाति तेन अनुपस्सनेन यथावुत्ते काये अयं कायानुपस्सनासतिपट्ठानभावनाति वुच्चति.
इदं वुत्तं होति – या अयं यथावुत्ते अस्सासपस्सासकाये, तस्स निस्सयभूते करजकाये च कायस्सेव अनुपस्सना अनुदकभूताय मरीचिया उदकानुपस्सना विय न अनिच्चादिसभावे काये निच्चादिभावानुपस्सना, अथ खो यथारहं अनिच्चदुक्खानत्तासुभभावस्सेवानुपस्सना. अथ वा काये ‘‘अह’’न्ति वा ‘‘मम’’न्ति वा ‘‘इत्थी’’ति वा ‘‘पुरिसो’’ति वा गहेतब्बस्स कस्सचि अभावतो तादिसं अननुपस्सित्वा कायमत्तस्सेव अनुपस्सना कायानुपस्सना, ताय कायानुपस्सनाय सम्पयुत्ता सतियेव उपट्ठानं सतिपट्ठानं, तस्स भावना वड्ढना कायानुपस्सनासतिपट्ठानभावनाति.
एस नयोति ‘‘नवहि आकारेही’’तिआदिना वुत्तविधिं रस्स-पदे अतिदिसति. एत्थाति एतस्मिं यथादस्सिते ‘‘कथं दीघं अस्ससन्तो’’तिआदिना (म. नि. ३.१४८; सं. नि. ५.९८६; पारा. १६५) आगते पाळिनये. इधाति इमस्मिं रस्सपदवसेन आगते पाळिनये.
अयन्ति योगावचरो. अद्धानवसेनाति दीघकालवसेन. इत्तरवसेनाति परित्तकालवसेन. इमेहि आकारेहीति इमेहि नवहि आकारेहि.
तादिसोति दीघो, रस्सो च. चत्तारो वण्णाति चत्तारो आकारा, ते च दीघादयो एव. नासिकग्गे व भिक्खुनोति गाथाबन्धसुखत्थं रस्सं कत्वा वुत्तं ‘‘नासिकग्गे वा’’ति, वा-सद्दो अनियमत्थो, तेन उत्तरोट्ठं सङ्गण्हाति.