१३. नेसज्जिकङ्गकथावण्णना
३६. सेय्यन्ति इरियापथलक्खणं सेय्यं. तप्पटिक्खेपेनेव हि तदत्था ‘‘मञ्चो भिसी’’ति एवमादिका (चूळव. ३२१, ३२२) सेय्या पटिक्खित्ता एव होन्ति. ‘‘नेसज्जिको’’ति च सयनं पटिक्खिपित्वा निसज्जाय एव विहरितुं सीलमस्साति इमस्स अत्थस्स इध अधिप्पेतत्ता सेय्या एवेत्थ पटियोगिनी, न इतरे तथा अनिट्ठत्ता, असम्भवतो च. कोसज्जपक्खियो हि इरियापथो इध पटियोगिभावेन इच्छितो, न इतरे. न च सक्का ठानगमनेहि विना निसज्जाय एव यापेतुं तथा पवत्तेतुन्ति सेय्यावेत्थ पटियोगिनी. तेनाह ‘‘तेन पना’’तिआदि. चङ्कमितब्बं न ‘‘नेसज्जिको अह’’न्ति सब्बरत्तिं निसीदितब्बं. इरियापथन्तरानुग्गहितो हि कायो मनसिकारक्खमो होति.
चत्तारो पादा, पिट्ठिअपस्सयो चाति इमेहि पञ्चहि अङ्गेहि पञ्चङ्गो. चतूहि अट्टनीहि, पिट्ठिअपस्सयेन च पञ्चङ्गोति अपरे. उभोसु पस्सेसु पिट्ठिपस्से च यथासुखं अपस्साय विहरतो नेसज्जिकस्स ‘‘अनेसज्जिकतो को विसेसो’’ति गाहं निवारेतुं अभयत्थेरो निदस्सितो ‘‘थेरो अनागामी हुत्वा परिनिब्बायी’’ति.
उपच्छेदीयति एतेनाति उपच्छेदनन्ति विनिबन्धुपच्छेदस्स साधकतमभावो दट्ठब्बो. सब्बकम्मट्ठानानुयोगसप्पायता अलीनानुद्धच्चपक्खिकत्ता निसज्जाय. ततो एव पासादिकइरियापथता. वीरियारम्भानुकूलता वीरियसमतायोजनस्स अनुच्छविकता. ततो एव सम्मापटिपत्तिया अनुब्रूहनता. पणिधायाति ठपेत्वा. तनुन्ति उपरिमकायं. विकम्पेतीति चालेति, इच्छाविघातं करोतीति अधिप्पायो. वतन्ति धुतङ्गं.
इति नेसज्जिकङ्गकथावण्णना.
धुतङ्गपकिण्णककथावण्णना
३७. सेक्खपुथुज्जनानं वसेन सिया कुसलानि, खीणासवानं वसेन सिया अब्याकतानि. तत्थ सेक्खपुथुज्जना पटिपत्तिपूरणत्थं, खीणासवा फासुविहारत्थं धुतङ्गानि परिहरन्ति. अकुसलम्पि धुतङ्गन्ति अकुसलचित्तेनापि धुतङ्गसेवना अत्थीति अधिप्पायो. तं न युत्तं, येन अकुसलचित्तेन पब्बजितस्स आरञ्ञिकत्तं, तं धुतङ्गं नाम न होति. कस्मा? लक्खणाभावतो. यं हिदं किलेसानं धुननतो धुतस्स पुग्गलस्स, ञाणस्स, चेतनाय वा अङ्गत्तं, न तं अकुसलधम्मेसु सम्भवति. तस्मा अरञ्ञवासादिमत्तेन आरञ्ञिकादयो ताव होन्तु, आरञ्ञिकङ्गादीनि पन न होन्तीति इममत्थं दस्सेतुं ‘‘न मय’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ इमानीति धुतङ्गानि. वुत्तं हेट्ठा वचनत्थनिद्देसे. न च अकुसलेन कोचि धुतो नाम होति, किलेसानं धुननट्ठेनाति अधिप्पायो. यस्स भिक्खुनो एतानि समादानानि अङ्गानि, एतेन पठमेनापि अत्थविकप्पेन ‘‘नत्थि अकुसलं धुतङ्ग’’न्ति दस्सेति. न च अकुसलं किञ्चि धुनातीति अकुसलं किञ्चि पापं न च धुनाति एव अप्पटिपक्खतो. येसं समादानानं तं अकुसलं ञाणं विय अङ्गन्ति कत्वा तानि धुतङ्गानीति वुच्चेय्युं. इमिना दुतियेनापि अत्थविकप्पेन ‘‘नत्थि अकुसलं धुतङ्ग’’न्ति दस्सेति. नापि अकुसलन्तिआदि ततियअत्थविकप्पवसेन योजना. तस्मातिआदि वुत्तस्सेवत्थस्स निगमनं.
येसन्ति अभयगिरिवासिके सन्धायाह. ते हि धुतङ्गं नाम पञ्ञत्तीति वदन्ति. तथा सति तस्स परमत्थतो अविज्जमानत्ता किलेसानं धुननट्ठोपि न सिया, समादातब्बता चाति तेसं वचनं पाळिया विरुज्झतीति दस्सेतुं ‘‘कुसलत्तिकविनिमुत्त’’न्तिआदि वुत्तं. तस्माति यस्मा पञ्ञत्तिपक्खे एते दोसा दुन्निवारा, तस्मा तं तेसं वचनं न गहेतब्बं, वुत्तनयो चेतनापक्खोयेव गहेतब्बोति अत्थो. यस्मा एते धुतगुणा कुसलत्तिके पठमततियपदसङ्गहिता, तस्मा सिया सुखाय वेदनाय सम्पयुत्ता, सिया अदुक्खमसुखाय वेदनाय सम्पयुत्ता, सिया विपाकधम्मधम्मा, सिया नेवविपाकनविपाकधम्मधम्मा, सिया अनुपादिन्नुपादानिया, सिया असंकिलिट्ठसंकिलेसिकाति एवं सेसतिकदुकपदेहिपि नेसं यथारहं सङ्गहो विभावेतब्बो.
कामं सब्बोपि अरहा धुतकिलेसो, इध पन धुतङ्गसेवनामुखेन किलेसे विधुनित्वा ठितो खीणासवो ‘‘धुतकिलेसो पुग्गलो’’ति अधिप्पेतो. तथा सब्बोपि अरियमग्गो निप्परियायेन किलेसधुननो धम्मो, विसेसतो अग्गमग्गो. परियायेन पन विपस्सनाञाणादि. हेट्ठिमपरिच्छेदेन धुतङ्गचेतनासम्पयुत्तञाणं दट्ठब्बं. एवं धुतं दस्सेत्वा धुतवादे दस्सेतब्बे यस्मा धुतवादभेदेन धुतो विय धुतभेदेन धुतवादोपि दुविधो, तस्मा तेसं, तदुभयपटिक्खेपस्स च वसेन चतुक्कमेत्थ सम्भवतीति तं दस्सेतुं ‘‘अत्थि धुतो’’तिआदि वुत्तं.
तयिदन्ति निपातो, तस्स ‘‘सो अय’’न्ति अत्थो. धुतधम्मा नामाति धुतङ्गसेवनाय पटिपक्खभूतानं पापधम्मानं धुननवसेन पवत्तिया ‘‘धुतो’’ति लद्धनामाय धुतङ्गचेतनाय उपकारका धम्माति कत्वा धुतधम्मा नाम. असम्पत्तसम्पत्तेसु पच्चयेसु अलुब्भनाकारेन पवत्तनतो अप्पिच्छता सन्तुट्ठिता च अत्थतो अलोभो. पच्चयगेधादिहेतुकानं लोलतादीनं संकिलेसानं सम्मदेव लिखनतो छेदनतो गणसङ्गणिकादिभेदतो संसग्गतो चित्तस्स विवेचनतो सल्लेखता पविवेकता च अलोभो अमोहोति इमेसु द्वीसु धम्मेसु अनुपतन्ति तदन्तोगधा तप्परियापन्ना होन्ति, तदुभयस्सेव पवत्तिविसेसभावतो. इमेहि कुसलधम्मेहि अत्थी इदमत्थी, येन ञाणेन पब्बजितेन नाम पंसुकूलिकङ्गादीसु पतिट्ठितेन भवितब्बन्ति यथानुसिट्ठं धुतगुणे समादियति चेव परिहरति च, तं ञाणं इदमत्थिता. तेनाह ‘‘इदमत्थिता ञाणमेवा’’ति. पटिक्खेपवत्थूसूति गहपतिचीवरादीसु तेहि तेहि धुतङ्गेहि पटिक्खिपितब्बवत्थूसु. लोभन्ति तण्हं. तेस्वेव वाति पटिक्खेपवत्थूसु एव. आदीनवपटिच्छादकन्ति आरक्खदुक्खपराधीनवुत्तिचोरभयादिआदीनवपटिच्छादकं. अनुञ्ञातानन्ति सत्थारा निच्छन्दरागपरिभोगवसेन अनुञ्ञातानं सुखसम्फस्सअत्थरणपावुरणादीनं. पटिसेवनमुखेनाति पटिसेवनद्वारेन, तेन लेसेनाति अत्थो. अतिसल्लेखमुखेनाति अतिविय सल्लेखपटिपत्तिमुखेन, उक्कट्ठस्स वत्तनकानम्पि पटिक्खिपनवसेनाति अत्थो.
सुखुमकरणसन्निस्सयो रागो दुक्खाय पटिपत्तिया पतिट्ठं न लभतीति आह ‘‘दुक्खापटिपदञ्च निस्साय रागो वूपसम्मती’’ति. सल्लेखो नाम सम्पजानस्स होति, सतिसम्पजञ्ञे मोहो अपतिट्ठोव अप्पमादसम्भवतोति वुत्तं ‘‘सल्लेखं निस्साय अप्पमत्तस्स मोहो पहीयती’’ति. एत्थाति एतेसु धुतङ्गेसु. तत्थाति अरञ्ञरुक्खमूलेसु.
सीसङ्गानीति सीसभूतानि अङ्गानि, परेसम्पि केसञ्चि नानन्तरिकताय, सुकरताय च सङ्गण्हनतो उत्तमङ्गानीति अत्थो. असम्भिन्नङ्गानीति केहिचि सम्भेदरहितानि, विसुंयेव अङ्गानीति वुत्तं होति. कम्मट्ठानं वड्ढति रागचरितस्स मोहचरितस्स दोसचरितस्सापि, तं एकच्चं धुतङ्गं सेवन्तस्साति अधिप्पायो. हायति कम्मट्ठानं सुकुमारभावेनलूखपटिपत्तिं असहन्तस्स. वड्ढतेव महापुरिसजातिकस्साति अधिप्पायो. न वड्ढति कम्मट्ठानं उपनिस्सयरहितस्स. एकमेव हि धुतङ्गं यथा किलेसधुननट्ठेन, एवं चेतनासभावत्ता. तेनाह ‘‘समादानचेतना’’ति.
तेरसापि धुतङ्गानि समादाय परिहरन्तानं पुग्गलानं वसेन ‘‘द्वाचत्तालीस होन्ती’’ति वत्वा भिक्खूनं तेरसन्नम्पि परिहरणस्स एकज्झंयेव सम्भवं दस्सेतुं ‘‘सचे ही’’तिआदि वुत्तं. तत्थ ‘‘एकप्पहारेन सब्बधुतङ्गानि परिभुञ्जितुं सक्कोती’’ति वुत्तं. कथं अब्भोकासे विहरन्तस्स रुक्खमूलिकङ्गं? ‘‘छन्नं पटिक्खिपामि, रुक्खमूलिकङ्गं समादियामी’’ति (विसुद्धि. १.३२) वचनतो छन्ने अरुणं उट्ठापितमत्ते धुतङ्गं भिज्जति, न अब्भोकासे, तस्मा भेदहेतुनो अभावेन तम्पि अरोगमेव. तथा सेनासनलोलुप्पस्स अभावेन यथासन्थतिकङ्गन्ति दट्ठब्बं. आरञ्ञिकङ्गं गणम्हा ओहीयनसिक्खापदेन (पाचि. ६९१-६९२) पटिक्खित्तं, खलुपच्छाभत्तिकङ्गं अनतिरित्तभोजनसिक्खापदेन (पाचि. २३८-२४०). पवारिताय हि भिक्खुनिया अतिरित्तं कत्वा भुञ्जितुं न लब्भति. कप्पिये च वत्थुस्मिं लोलतापहानाय धुतङ्गसमादानं, न अकप्पिये, सिक्खापदेनेव पटिक्खित्तत्ता. अट्ठेव होन्ति भिक्खुनिया संकच्चिकचीवरादीहि सद्धिं पञ्चपि तिचीवरसङ्खमेव गच्छन्तीति कत्वा. यथावुत्तेसूति भिक्खूनं वुत्तेसु तेरससु तिचीवराधिट्ठानविनयकम्माभावतो ठपेत्वा तेचीवरिकङ्गं द्वादस सामणेरानं. सत्ताति भिक्खुनीनं वुत्तेसु अट्ठसु एकं पहाय सत्त तिचीवराधिट्ठानविनयकम्माभावतो. ‘‘ठपेत्वा तेचीवरिकङ्ग’’न्ति हि इमं अनुवत्तमानमेव कत्वा ‘‘सत्त सिक्खमानसामणेरीन’’न्ति वुत्तं. पतिरूपानीति उपासकभावस्स अनुच्छविकानि.
धुतङ्गनिद्देसवण्णना निट्ठिता.
इति दुतियपरिच्छेदवण्णना.