१४. खन्धनिद्देसवण्णना

पञ्ञाकथावण्णना

४२१. सब्बाकारेनाति उपचाराकारो, अप्पनाकारो, वसीभावाकारो, वितक्कादिसमतिक्कमाकारो, रूपादीहि विरज्जनाकारो, चुद्दसधा चित्तस्स परिदमनाकारो, पञ्चविधआनिसंसाधिगमाकारोति एवमादिना सब्बेन भावनाकारेन.

तदनन्तराति ‘‘चित्तं पञ्ञ’’न्ति एवं देसनाक्कमेन, पटिपत्तिक्कमेन च तस्स समाधिस्स अनन्तरा. पञ्ञा भावेतब्बा समाधिभावनाय समन्नागतेन भिक्खुनाति सम्बन्धो. ‘‘पञ्ञञ्च भावय’’न्ति एवं अतिसङ्खेपदेसितत्ता, गाथावण्णनायं वा ‘‘समाधिसिलायं सुनिसितं विपस्सनापञ्ञासत्थ’’न्ति एवं अतिविय सङ्खेपेन भासितत्ता अयं सा पञ्ञाति सभावतो विञ्ञातुम्पि ताव न सुकरा. भावनाविधानस्स पन अदस्सितत्ता पगेव भावेतुं न सुकराति सम्बन्धो. पुच्छनट्ठेन पञ्हा, कम्मं किरिया करणं, पञ्हाव कम्मं पञ्हाकम्मं, पुच्छनपयोगोति अत्थो.

का पञ्ञाति सरूपपुच्छा. केनट्ठेन पञ्ञाति केन अत्थेन पञ्ञाति वुच्चति, ‘‘पञ्ञा’’ति पदं कं अभिधेय्यत्थं निस्साय पवत्तन्ति अत्थो. सा पनायं पञ्ञा सभावतो, किच्चतो, उपट्ठानाकारतो, आसन्नकारणतो च कथं जानितब्बाति आह ‘‘कानस्सा लक्खणरसपच्चुपट्ठानपदट्ठानानी’’ति. कतिविधाति पभेदपुच्छा. कस्मा पनेत्थ संकिलेसवोदानपुच्छा न गहिताति? वुच्चते – लोकुत्तराय ताव पञ्ञाय नत्थेव संकिलेसो. असति च तस्मिं कुतो वोदानपुच्छाति तदुभयं न गहितं. लोकियाय पन तानि भावनाविधाने एव अन्तोगधानीति कत्वा विसुं न गहितानि मग्गामग्गञाणदस्सनविसुद्धिअन्तोगधत्ता, समाधिभावनायं वा वुत्तनयानुसारेन वेदितब्बानीति न गहितानि. पटिपत्ति नाम दिट्ठानिसंसे एव होतीति आह ‘‘पञ्ञाभावनाय को आनिसंसो’’ति.

४२२. तत्राति तस्मिं, तस्स वा पञ्हाकम्मस्स. विस्सज्जनन्ति विवरणं. पुच्छितो हि अत्थो अविभावितत्ता निगूळ्हो मुट्ठियं कतो विय तिट्ठति, तस्स विवरणं विस्सज्जनं विभूतभावकरणतो. का पञ्ञाति कामञ्चायं सरूपपुच्छा, विभागवन्तानं पन सभावविभावनं विभागदस्सनमुखेनेव होतीति विभागो ताव अनवसेसतो दस्सेतब्बो. तंदस्सनेन च अयमादीनवोति दस्सेतुं ‘‘पञ्ञा बहुविधा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ बहुविधाति कुसलादिवसेन अनेकविधा. नानप्पकाराति अत्थजापिकादिभेदेन, सुतमयञाणादिभेदेन च नानाविधा. तं सब्बन्ति तं अनवसेसं पञ्ञाविभागं. न साधेय्याति विपस्सनाभावनाय सद्धिं मग्गभावना इध अधिप्पेतत्थो. ताय हि तण्हाजटाविजटनं, तञ्च न साधेय्य. अनवसेसतो हि पञ्ञापभेदे विस्सज्जियमाने ‘‘एकविधेन ञाणवत्थू’’तिआदिको (विभ. ७५१) सब्बो ञाणवत्थु विभङ्गे, सुत्तन्तेसु च तत्थ तत्थ आगतो पञ्ञापभेदो. सकलोपि वा अभिधम्मनयो आहरित्वा विस्सज्जेतब्बो भवेय्य, तथा च सति य्वायं इध पञ्ञाभावनाविधि अधिप्पेतो, तस्स विस्सज्जनाय ओकासोव न भवेय्य. किञ्च य्वायं ठानाठानकम्मन्तरविपाकन्तरादिविसये पञ्ञाय पवत्तिभेदो, सोपि यथारहं सद्धिं फलाफलभेदेन विभजित्वा विस्सज्जेतब्बो सिया. सो च पन विस्सज्जियमानो अञ्ञदत्थु विक्खेपाय संवत्तेय्य, यथा तं अविसये. तेनाह ‘‘उत्तरि च विक्खेपाय संवत्तेय्या’’ति. कुसलचित्तसम्पयुत्तं विपस्सनाञाणन्ति एत्थ कुसल-ग्गहणेन दुविधम्पि अब्याकतं निवत्तेति, तथा ‘‘अत्थि संकिलिट्ठपञ्ञा’’ति एवं पवत्तं मिच्छावादं पटिसेधेति. विपस्सनाञाण-ग्गहणेन सेसकुसलपञ्ञा.

४२३. सञ्जाननविजाननाकारविसिट्ठन्ति सञ्जाननाकारविजाननाकारेहि सातिसयं. यतो नानप्पकारतो जाननं जाननभावो विसयग्गहणाकारो. सो हि नेसं समानो, न सञ्जाननादिआकारो. पीतकन्तीति एत्थ इति-सद्दो आदिअत्थो, तेन ‘‘लोहितकं ओदातं दीघं रस्स’’न्तिआदिके सञ्ञाय गहेतब्बाकारे सङ्गण्हाति. सञ्जाननमत्तमेवाति एत्थ सञ्जाननं नाम ‘‘नीलं पीत’’न्तिआदिकं आरम्मणे विज्जमानं वा अविज्जमानं वा सञ्ञानिमित्तं कत्वा जाननं. तथा हेसा पुन सञ्जाननपच्चयनिमित्तकरणरसा. मत्त-सद्देन विसेसनिवत्तिअत्थेन विजाननपजाननाकारे निवत्तेति, एव-सद्देन कदाचिपि इमिस्सा ते विसेसा नत्थेवाति अवधारेति. तेनाह ‘‘अनिच्चं दुक्ख’’न्तिआदि. तत्थ विञ्ञाणकिच्चम्पि कातुं असक्कोन्ती सञ्ञा कुतो पञ्ञाकिच्चं करेय्याति ‘‘लक्खणपटिवेधं पापेतुं न सक्कोति’’च्चेव वुत्तं, न वुत्तं ‘‘मग्गपातुभाव’’न्ति. आरम्मणे पवत्तमानं विञ्ञाणं न तत्थ सञ्ञा विय नीलपीतादिकस्स सञ्जाननवसेनेव पवत्तति, अथ खो तत्थ अञ्ञञ्च विसेसं जानन्तमेव पवत्ततीति आह ‘‘विञ्ञाण’’न्तिआदि. कथं पन विञ्ञाणं लक्खणपटिवेधं पापेतीति? पञ्ञाय दस्सितमग्गेन. लक्खणारम्मणिकविपस्सनाय हि अनेकवारं लक्खणानि पटिविज्झित्वा पटिविज्झित्वा पवत्तमानाय पगुणभावतो परिचयवसेन ञाणविप्पयुत्तचित्तेनपि विपस्सना सम्भवति, यथा तं पगुणस्स गन्थस्स सज्झायने ञायागतापि वारा न विञ्ञायन्ति. लक्खणपटिवेधन्ति च लक्खणानं आरम्मणकरणमत्तं सन्धाय वुत्तं, न पटिविज्झनं. उस्सक्कित्वाति उदयब्बयञाणपटिपाटिया आयूहित्वा. मग्गपातुभावं पापेतुं न सक्कोति असम्बोधसभावत्ता. वुत्तनयवसेनाति विञ्ञाणे वुत्तनयवसेन आरम्मणञ्च जानाति, लक्खणपटिवेधञ्च पापेति. अत्तनो पन अनञ्ञसाधारणेन आनुभावेन उस्सक्कित्वा मग्गपातुभावञ्च पापेति.

इदानि यथावुत्तमत्थं उपमाय पतिट्ठापेतुं ‘‘यथा ही’’तिआदि वुत्तं. तत्थ अजातबुद्धीति असञ्जातब्यवहारबुद्धि. उपभोगपरिभोगन्ति उपभोगपरिभोगारहं, उपभोगपरिभोगवत्थूनं पटिलाभयोग्यन्ति अत्थो. छेकोति महासारो. कूटोति कहापणपतिरूपको तम्बकंसादिमयो. अद्धसारोति उपड्ढग्घनको. इति-सद्दो आदिअत्थो, तेन पादसार समसारपरोपादसारादीनं सङ्गहो. ते पकारेति इन्दजालाजातिपुप्फादिप्पकारे चेव छेकादिप्पकारे च.

सञ्ञा हीतिआदि उपमासंसन्दनं. सञ्ञा विभागं अकत्वा पिण्डवसेनेव आरम्मणस्स गहणतो दारकस्स कहापणदस्सनसदिसी वुत्ता. तथा हि सा ‘‘यथाउपट्ठितविसयपदट्ठाना’’ वुच्चति. विञ्ञाणं आरम्मणे एकच्चविसेसगहणसमत्थताय गामिकपुरिसस्स कहापणदस्सनसदिसं वुत्तं. पञ्ञा आरम्मणे अनवसेसविसेसावबोधतो हेरञ्ञिकस्स कहापणदस्सनसदिसी वुत्ताति दट्ठब्बं. ‘‘नानप्पकारतो जानन’’न्ति इमिना ञेय्यधम्मा पच्चेकं नानप्पकाराति तेसं याथावतो अवबोधो पञ्ञाति दस्सेति. तथा हि वुत्तं ‘‘सब्बे धम्मा सब्बाकारेन बुद्धस्स भगवतो ञाणमुखे आपाथमागच्छन्ती’’ति (महानि. १५६; चूळनि. मोघराजमाणवपुच्छानिद्देस ८५).

यत्थाति यस्मिं चित्तुप्पादे. न तत्थ एकंसेन होतीति तस्मिं चित्तुप्पादे पञ्ञा एकन्तेन न होति. न हि दुहेतुकअहेतुकचित्तुप्पादेसु पञ्ञा उप्पज्जति. अविनिब्भुत्ताति अवियुत्ता. तेहीति सञ्ञाविञ्ञाणेहि. यथा हि सुखं पीतिया न नियमतो अवियुत्तं, एवं सञ्ञाविञ्ञाणानि पञ्ञाय न नियमतो अवियुत्ताति. यथा पन पीति सुखेन नियमतो अवियुत्ता, एवं पञ्ञा सञ्ञाविञ्ञाणेहि नियमतो अवियुत्ता. तस्मा एवं अविनिब्भुत्तेसु इमेसु तीसु धम्मेसु तेसं विनिब्भोगो दुक्करोति तिण्णं जनानं कहापणदस्सनं निदस्सितन्ति. तेसं दुविञ्ञेय्यनानत्ततंयेव वचनन्तरेनपि दस्सेतुं ‘‘तेनाहा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ रूपधम्मेसुपि ताव नानानदीनं उदकस्स, नानातेलस्स वा एकस्मिं भाजने पक्खिपित्वा मथितस्स ‘‘इदं असुकाय नदिया उदकं, इदं असुकतेल’’न्ति निद्धारेत्वा सरूपतो दस्सनं दुक्करं, किमङ्गं पन अरूपधम्मेसूति दस्सेन्तो ‘‘यं अरूपीनं चित्तचेतसिकान’’न्तिआदिमाह.

४२४. धम्मानं सको भावो, समानो च भावो धम्मसभावो. तत्थ पठमेन कक्खळफुसनादिसलक्खणं गहितं, दुतियेन अनिच्चदुक्खतादिसामञ्ञलक्खणं. तदुभयस्स च याथावतो पटिविज्झनलक्खणा पञ्ञाति आह ‘‘धम्मसभावपटिवेधलक्खणा पञ्ञा’’ति. घटपटादिपटिच्छादकस्स बाहिरन्धकारस्स दीपालोकादि विय यथावुत्तधम्मसभावपटिच्छादकस्स मोहन्धकारस्स विद्धंसनरसा. उप्पज्जमानो एव हि पञ्ञालोको हदयन्धकारं विधमेन्तो एवं उप्पज्जति, ततो एव धम्मसभावेसु असम्मुय्हनाकारेन पच्चुपतिट्ठतीति असम्मोहपच्चुपट्ठाना. कारणभूता वा सयं फलभूतं असम्मोहं पच्चुपट्ठापेतीति एवम्पि असम्मोहपच्चुपट्ठाना. विपस्सनापञ्ञाय इध अधिप्पेतत्ता ‘‘समाधि तस्सा पदट्ठान’’न्ति वुत्तं. तथा हि ‘‘समाहितो यथाभूतं पजानाती’’ति सुत्तपदं निबन्धनभावेन आगतं (सं. नि. ३.५, ९९; सं. नि. ५.१०७१; नेत्ति. ४०; मि. प. २.१.१४).

पञ्ञापभेदकथावण्णना

४२५. धम्मसभावपटिवेधो नाम पञ्ञाय आवेणिको सभावो, न तेनस्सा कोचि विभागो लब्भतीति आह ‘‘धम्मसभावपटिवेधलक्खणेन ताव एकविधा’’ति. लुज्जनपलुज्जनट्ठेन लोको वुच्चति वट्टं, तप्परियापन्नताय लोके नियुत्ता, तत्थ वा विदिताति लोकिया. तत्थ अपरियापन्नताय लोकतो उत्तरा उत्तिण्णाति लोकुत्तरा. लोकुत्तरापि हि मग्गसम्पयुत्ता भावेतब्बा. विपस्सनापरियायोपि तस्सा लब्भतेवाति लोकुत्तर-ग्गहणं न विरुज्झति. अत्तानं आरम्मणं कत्वा पवत्तेहि सह आसवेहीति सासवा, आरम्मणकरणवसेनपि नत्थि एतिस्सा आसवाति अनासवा. आदि-सद्देन आसवविप्पयुत्तसासवदुकादीनं सङ्गहो दट्ठब्बो. नामरूपववत्थानवसेनाति नामववत्थानवसेन, रूपववत्थानवसेन च. पठमं निब्बानदस्सनतो दस्सनञ्च, निस्सयभावतो सम्पयुत्ता धम्मा भवन्ति एत्थ, सयम्पि वा भवति उप्पज्जति न निब्बानं विय अपातुभावन्ति भूमि चाति दस्सनभूमि, पठममग्गो. सेसमग्गत्तयं पन यस्मा पठममग्गेन दिट्ठस्मिंयेव धम्मे भावनावसेन उप्पज्जति, न अदिट्ठपुब्बं किञ्चि पस्सति, तस्मा भावना च यथावुत्तेनत्थेन भूमि चाति भावनाभूमि. तत्थ पञ्ञा दस्सनभूमिभावनाभूमिवसेन दुविधाति वुत्ता. सुतादिनिरपेक्खाय चिन्ताय निब्बत्ता चिन्तामया. एवं सुतमया, भावनामया च. मयसद्दो पच्चेकं सम्बन्धितब्बो. आये वड्ढियं कोसल्लं आयकोसल्लं, अपाये अवड्ढियं कोसल्लं अपायकोसल्लं, उपाये तस्स तस्स अत्थस्स निब्बत्तिकारणे कोसल्लं उपायकोसल्लन्ति विसुं विसुं कोसल्लपदं सम्बन्धितब्बं. अज्झत्तं अभिनिवेसो पटिपज्जनं एतिस्साति अज्झत्ताभिनिवेसा. एवं बहिद्धाभिनिवेसा, उभयाभिनिवेसा च वेदितब्बा.

४२६. लोकियमग्गसम्पयुत्ताति लोकियकुसलचित्तुप्पादेसु मग्गसम्पयुत्ता, विसेसतो दिट्ठिविसुद्धिआदिविसुद्धिचतुक्कसङ्गहितमग्गसम्पयुत्ता. समुदायेसु पवत्ता समञ्ञा तदेकदेसेसुपि वत्ततीति आह ‘‘मग्गसम्पयुत्ता’’ति, पच्चेकम्पि वा सम्मादिट्ठिआदीनं मग्गसमञ्ञाति कत्वा एवं वुत्तं.

धम्मनानत्ताभावेपि पदत्थनानत्तमत्तेन दुक्करवचनं होतीति वुत्तं ‘‘अत्थतो पनेसा लोकियलोकुत्तरावा’’ति. आसवविप्पयुत्तसासवदुकादीसुपि विप्पयुत्ततादिग्गहणमेव विसेसो, अत्थतो लोकियलोकुत्तराव पञ्ञाति आह ‘‘एसेव नयो’’ति. आदि-सद्देन ओघनीयओघविप्पयुत्तओघनीयादिदुकानं सङ्गहो दट्ठब्बो. पठमज्झानिकानि चत्तारि मग्गचित्तानि, तथा दुतियादिज्झानिकानि चाति एवं सोळससु मग्गचित्तेसु. विपस्सनापञ्ञाय इध अधिप्पेतत्ता महग्गतपञ्ञा न गहिता.

४२७. अत्तनो चिन्तावसेनाति तस्स तस्स अनवज्जस्स अत्थस्स साधने परोपदेसेन विना अत्तनो उपायचिन्तावसेनेव. सुतवसेनाति यथासुतस्स परोपदेसस्स वसेन. यथा तथा वाति परतो उपदेसं सुत्वा वा असुत्वा वा सयमेव भावनं अनुयुञ्जन्तस्स. ‘‘अप्पनाप्पत्ता’’ति इदं सिखाप्पत्तभावनामयं दस्सेतुं वुत्तं, न पन ‘‘अप्पनाप्पत्ताव भावनामया’’ति.

योगविहितेसूति पञ्ञाविहितेसु पञ्ञापरिणामितेसु उपायसम्पादितेसु. कम्मायतनेसूति एत्थ कम्ममेव कम्मायतनं, कम्मञ्च तं आयतनञ्च आजीवानन्ति वा कम्मायतनं. एस नयो सिप्पायतनेसुपि. तत्थ दुविधं कम्मं हीनञ्च वड्ढकीकम्मादि, उक्कट्ठञ्च कसिवाणिजादि. सिप्पम्पि दुविधं हीनञ्च नळकारसिप्पादि, उक्कट्ठञ्च मुद्दागणनादि. विज्जाव विज्जाट्ठानं. तं धम्मिकमेव नागमण्डलपरित्तफुधमनकमन्तसदिसं वेदितब्बं. तानि पनेतानि एकच्चे पण्डिता बोधिसत्तसदिसा मनुस्सानं फासुविहारं आकङ्खन्ता नेव अञ्ञेहि करियमानानि पस्सन्ति, न वा कतानि उग्गण्हन्ति, न कथेन्तानं सुणन्ति. अथ खो अत्तनो धम्मताय चिन्ताय करोन्ति, पञ्ञवन्तेहि अत्तनो धम्मताय चिन्ताय कतानिपि अञ्ञेहि उग्गण्हित्वा करोन्तेहि कतसदिसानेव होन्ति.

कम्मस्सकतन्ति ‘‘इदं कम्मं सत्तानं सकं, इदं नो सक’’न्ति एवं जाननञाणं. सच्चानुलोमिकन्ति विपस्सनाञाणं. तं हि सच्चपटिवेधस्स अनुलोमनतो ‘‘सच्चानुलोमिक’’न्ति वुच्चति. इदानिस्स पवत्तनाकारं दस्सेतुं ‘‘रूपं अनिच्चन्ति वा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ वा-सद्देन अनियमत्थेन दुक्खानत्तलक्खणानिपि गहितानेवाति दट्ठब्बं नानन्तरियकभावतो. यं हि अनिच्चं, तं दुक्खं. यं दुक्खं, तदनत्ताति. यं एवरूपिन्ति यं एवं हेट्ठा निद्दिट्ठसभावं. अनुलोमिकं खन्तिन्तिआदीनि पञ्ञावेवचनानि. सा हि हेट्ठा वुत्तानं कम्मायतनादीनं अपच्चनीकदस्सनेन अनुलोमनतो, तथा सत्तानं हितचरियाय मग्गसच्चस्स, परमत्थसच्चस्स, निब्बानस्स च अविलोमनतो अनुलोमेतीति अनुलोमिका. सब्बानिपि एतानि कारणानि खमति दट्ठुं सक्कोतीति खन्ति. पस्सतीति दिट्ठि. रोचेतीति रुचि. मुनातीति मुति. पेक्खतीति पेक्खा. ते च कम्मायतनादयो धम्मा एताय निज्झायमाना निज्झानं खमन्तीति धम्मनिज्झानखन्ति. परतो असुत्वा पटिलभतीति अञ्ञस्स उपदेसवचनं असुत्वा सयमेव चिन्तेन्तो पटिलभति. अयं वुच्चतीति अयं चिन्तामया पञ्ञा नाम वुच्चति. सा पनेसा अभिञ्ञातानं बोधिसत्तानमेव उप्पज्जति. तत्थापि सच्चानुलोमिकञाणं द्विन्नंयेव बोधिसत्तानं अन्तिमभविकानं, सेसपञ्ञा सब्बेसम्पि पूरितपारमीनं महापञ्ञानं उप्पज्जति. परतो सुत्वा पटिलभतीति कम्मायतनादीनि परेन करियमानानि वा कतानि वा दिस्वापि परस्स कथयमानस्स वचनं सुत्वापि आचरियसन्तिके उग्गहेत्वापि पटिलद्धा सब्बा परतो सुत्वाव पटिलद्धा नामाति वेदितब्बा. समापन्नस्साति समापत्तिसमङ्गिस्स, निदस्सनमत्तञ्चेतं. विपस्सनामग्गपञ्ञा इध ‘‘भावनामया पञ्ञा’’ति अधिप्पेता.

साति ‘‘परित्तारम्मणा महग्गतारम्मणा’’ति (विभ. ७५३) वुत्तपञ्ञा. लोकियविपस्सनाति लोकियविपस्सनापञ्ञा. सा लोकुत्तरविपस्सनाति या निब्बानं आरब्भ पवत्ता अप्पमाणारम्मणा पञ्ञा वुत्ता, सा लोकुत्तरविपस्सनाति मग्गपञ्ञं सन्धायाह. सा हि सङ्खारानं अनिच्चतादिं अगण्हन्तीपि विपस्सनाकिच्चपारिपूरिया, निब्बानस्स वा तथलक्खणं विसेसतो पस्सतीति विपस्सनाति वुच्चति. गोत्रभुञाणं पन किञ्चापि अप्पमाणारम्मणं, मग्गस्स पन आवज्जनट्ठानियत्ता न विपस्सनावोहारं लभति.

अयन्ति एताय सम्पत्तियोति आयो, वुद्धि. तत्थ कोसल्लन्ति तस्मिं अनत्थहानिअत्थुप्पत्तिलक्खणे आये कोसल्लं कुसलता निपुणता.

तं पन एकन्तिकं आयकोसल्लं पाळिवसेनेव दस्सेतुं ‘‘इमे धम्मे’’तिआदि वुत्तं. तत्थ इदं वुच्चतीति या इमेसं अकुसलधम्मानं अनुप्पत्तिपहानेसु, कुसलधम्मानञ्च उप्पत्तिट्ठितीसु पञ्ञा, इदं आयकोसल्लं नामाति वुच्चति.

वुद्धिलक्खणा आयतो अपेतत्ता अपायो, अवुद्धि. तत्थ कोसल्लन्ति तस्मिं अत्थहानिअनत्थुप्पत्तिलक्खणे अपाये कोसल्लं कुसलता अपायकोसल्लं. तम्पि पाळिवसेनेव दस्सेतुं ‘‘इमे धम्मे’’तिआदि वुत्तं. तत्थ इदं वुच्चतीति या इमेसं कुसलधम्मानं अनुप्पज्जननिरुज्झनेसु, अकुसलधम्मानं वा उप्पत्तिट्ठितीसु पञ्ञा, इदं अपायकोसल्लं नामाति वुच्चति. आयकोसल्लं ताव पञ्ञा होतु, अपायकोसल्लं कथं पञ्ञा नाम जाताति? एवं मञ्ञति ‘‘अपायुप्पादनसमत्थता अपायकोसल्लं नाम सिया’’ति, तं पन तस्स मतिमत्तं. कस्मा? पञ्ञवा एव हि ‘‘मय्हं एवं मनसि करोतो अनुप्पन्ना कुसला धम्मा नुप्पज्जन्ति, उप्पन्ना निरुज्झन्ति. अनुप्पन्ना अकुसला धम्मा उप्पज्जन्ति, उप्पन्ना पवड्ढन्ती’’ति पजानाति, सो एवं ञत्वा अनुप्पन्ने अकुसले न उप्पादेति, उप्पन्ने पजहति. अनुप्पन्ने कुसले उप्पादेति, उप्पन्ने भावनापारिपूरिं पापेति. एवं अपायकोसल्लम्पि पञ्ञा एवाति.

सब्बत्थाति सब्बेसु. तेसं तेसं धम्मानन्ति सत्तानं तंतंहितसुखधम्मानं. तङ्खणप्पवत्तन्ति अच्चायिके किच्चे वा भये वा उप्पन्ने तस्स तिकिच्छनत्थं तस्मिंयेव खणे पवत्तं. ठानेन उप्पत्ति एतस्स अत्थीति ठानुप्पत्तिकं, ठानसो एव उप्पज्जनकं. तत्रुपायाति तत्र तत्र करणीये उपायभूता.

गहेत्वाति ‘‘इदं रूपं, एत्तकं रूप’’न्तिआदिना परिग्गण्हनवसेन गहेत्वा. उभयं गहेत्वाति ‘‘अज्झत्तं बहिद्धा’’ति उभयं अनुपुब्बतो परिग्गहेत्वा. अथ वा ‘‘यं किञ्चि समुदयधम्मं, सब्बं तं निरोधधम्म’’न्ति एकप्पहारेनेव सब्बेपि पञ्चक्खन्धे अविभागेन परिग्गहेत्वा. अयं पन तिक्खविपस्सकस्स महापुञ्ञस्स भिक्खुनो विपस्सनाभिनिवेसो.

४२८. दुक्खसच्चं आरब्भाति दुक्खसच्चं आरम्मणं कत्वा, तप्पटिच्छादकसम्मोहविधंसनवसेन च पवत्तं ञाणं दुक्खे ञाणं. दुक्खसमुदयंआरब्भाति एत्थापि एसेव नयो. तथा सेसपदद्वयेपि. पच्चवेक्खणञाणं हि चतुसच्चं आरब्भ पवत्तञाणं नाम, ततियं पन मग्गञाणं, इतरसच्चानि विपस्सनाञाणन्ति पाकटमेव.

‘‘अत्थादीसु पभेदगतानि ञाणानी’’ति सङ्खेपेन वुत्तमत्थं पाळिवसेनेव विवरितुं ‘‘वुत्तञ्हेत’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ अत्थे ञाणं अत्थपटिसम्भिदाति यं अत्थप्पभेदस्स सल्लक्खणविभावनववत्थानकरणसमत्थं अत्थे पभेदगतं ञाणं, अयं अत्थपटिसम्भिदा नाम. सेसपदेसुपि एसेव नयो. धम्मप्पभेदस्स हि सल्लक्खणविभावनववत्थानकरणसमत्थं धम्मे पभेदगतं ञाणं धम्मपटिसम्भिदा. निरुत्तिप्पभेदस्स सल्लक्खणविभावनववत्थानकरणसमत्थं निरुत्ताभिलापे पभेदगतं ञाणं निरुत्तिपटिसम्भिदा. पटिभानप्पभेदस्स सल्लक्खणविभावनववत्थानकरणसमत्थं पटिभाने पभेदगतं ञाणं पटिभानपटिसम्भिदा. निरुत्तिपटिभानप्पभेदा तब्बिसयानं अत्थादीनं पच्चयुप्पन्नतादिभेदेहि भिन्दित्वा वेदितब्बा.

निब्बानम्पि सम्पापकहेतुअनुसारेन अरीयति, अधिगम्मतीति अत्थो. ‘‘यं किञ्चि पच्चयसम्भूत’’न्ति एतेन सच्चहेतुधम्मपच्चयाकारवारेसु आगतानि दुक्खादीनि गहितानि. सच्चपच्चयाकारवारेसु निब्बानं, परियत्तिवारे भासितत्थो, अभिधम्मभाजनीये विपाको, किरिया चाति एवं पाळियं वुत्तानं एव वसेन पञ्च अत्था वेदितब्बा. दहतीति विदहति, निब्बत्तकहेतुआदीनं साधारणमेतं निब्बचनं. तदत्थं पन विभावेतुं ‘‘पवत्तेति वा सम्पापुणितुं वा देती’’ति वुत्तं. तेसु पुरिमो अत्थो मग्गवज्जेसु दट्ठब्बो. भासितम्पि हि अवबोधनवसेन अत्थं पवत्तेति, मग्गो पन निब्बानं पापेतीति तस्मिं पच्छिमो अत्थो. निब्बानं हि पत्तब्बो अत्थो, भासितत्थो ञापेतब्बो अत्थो, इतरो निब्बत्तेतब्बो अत्थोति एवं तिविधो होति.

‘‘यो कोचि फलनिब्बत्तको हेतू’’ति एतेन सच्चहेतुधम्मपच्चयाकारवारेसु आगतानि समुदयादीनि गहितानि, सच्चपच्चयाकारवारेसु मग्गो, परियत्तिवारे भासितं, अभिधम्मभाजनीये कुसलाकुसलन्ति एवं पाळियं वुत्तानं एव वसेन पञ्च धम्मा वेदितब्बा. तत्थ मग्गो सम्पापको, भासितं ञापको, इतरं निब्बत्तकोति एवं तिविधो हेतु वेदितब्बो. एत्थ च किरियानं अविपाकताय धम्मभावो न वुत्तो. यदि एवं विपाका न होन्तीति अत्थभावोपि न वत्तब्बो? न, पच्चयुप्पन्नभावतो. एवं सति कुसलाकुसलानम्पि अत्थभावो आपज्जतीति चे? नायं दोसो अप्पटिसिद्धत्ता. विपाकस्स पन पधानहेतुताय पाकटभावतो धम्मभावो एव तेसं वुत्तो. किरियानं पच्चयभावतो धम्मभावो आपज्जतीति चे? नायं दोसो अप्पटिसिद्धत्ता. कम्मफलसम्बन्धस्स पन हेतुभावस्साभावतो धम्मभावो न वुत्तो. अपिच ‘‘अयं इमस्स पच्चयो, अयं पच्चयुप्पन्नो’’ति एतं भेदमकत्वा केवलं कुसलाकुसले, विपाककिरियाधम्मे च पच्चवेक्खन्तस्स धम्मत्थपटिसम्भिदा होन्तीति तेसं अत्थधम्मता न वुत्ताति दट्ठब्बं.

अयमेव हि अत्थोति य्वायं अत्थधम्मानं पञ्चधा विभजनवसेन अत्थो वुत्तो, अयमेव अभिधम्मे विभजित्वा दस्सितोति सम्बन्धो.

‘‘धम्मनिरुत्ताभिलापे’’ति एत्थ धम्म-सद्दो सभाववाचकोति कत्वा आह ‘‘सभावनिरुत्ती’’ति, अविपरीतनिरुत्तीति अत्थो. तेनाह ‘‘अब्यभिचारी वोहारो’’ति, तस्स तस्स अत्थस्स बोधने पटिनियतसम्बन्धो सद्दवोहारोति अत्थो. तदभिलापेति तस्स सभावनिरुत्तिसञ्ञितस्स अब्यभिचारिवोहारस्स अभिलापने. सा पनायं सभावनिरुत्ति मागधभासा. अत्थतो नामपञ्ञत्तीति आचरिया. अपरे पन यदि सभावनिरुत्ति पञ्ञत्तिसभावा, एवं सति पञ्ञत्ति अभिलपितब्बा, न वचनन्ति आपज्जति. न च वचनतो अञ्ञं अभिलपितब्बं उच्चारेतब्बं अत्थि. अथ फस्सादिवचनेहि बोधेतब्बं अभिलपितब्बं, एवञ्च सति अत्थधम्मानम्पि बोधेतब्बत्ता तेसम्पि निरुत्तिभावो आपज्जति. फस्सोति च सभावनिरुत्ति, फस्सं फस्साति न सभावनिरुत्तीति दस्सितोवायमत्थो. न च अवचनं एवंपकारं अत्थि. तस्मा वचनभूताय एव तस्सा सभावनिरुत्तिया अभिलापे उच्चारणेति अत्थो दट्ठब्बो.

तं सभावनिरुत्तिसद्दं आरम्मणं कत्वा पच्चवेक्खन्तस्स तस्मिं सभावनिरुत्ताभिलापे पभेदगतं ञाणं निरुत्तिपटिसम्भिदा, ‘‘एवमयं निरुत्तिपटिसम्भिदा सद्दारम्मणा नाम जाता, न पञ्ञत्तिआरम्मणा’’ति (विभ. अट्ठ. ७१८) च अट्ठकथायं वुत्तत्ता निरुत्तिसद्दारम्मणाय सोतविञ्ञाणवीथिया परतो मनोद्वारे निरुत्तिपटिसम्भिदा पवत्ततीति वदन्ति. ‘‘निरुत्तिपटिसम्भिदा पच्चुप्पन्नारम्मणा’’ति (विभ. ७४९) च वचनसद्दं गहेत्वा पच्छा जाननं सन्धाय वुत्तन्ति. एवं पन अञ्ञस्मिं पच्चुप्पन्नारम्मणे अञ्ञं पच्चुप्पन्नारम्मणं वुत्तन्ति आपज्जति. यथा पन दिब्बसोतञाणं मनुस्सादिसद्दभेदनिच्छयस्स पच्चयभूतं तंतंसद्दविभावकं, एवं सभावासभावनिरुत्तिनिच्छयस्स पच्चयभूतं पच्चुप्पन्नसभावनिरुत्तिसद्दारम्मणं तंविभावकं ञाणं निरुत्तिपटिसम्भिदाति वुच्चमाने न कोचि पाळिविरोधो. ‘‘तं सभावनिरुत्तिसद्दं आरम्मणं कत्वा पच्चवेक्खन्तस्सा’’ति च ‘‘पच्चुप्पन्नसद्दारम्मणं पच्चवेक्खणं पवत्तेन्तस्सा’’ति न नसक्का वत्तुं. तञ्हि ञाणं सभावनिरुत्तिं विभावेन्तमेव तंतंसद्दपच्चवेक्खणानन्तरं तंतंपभेदनिच्छयहेतुभावतो निरुत्तिं भिन्दन्तं पटिविज्झन्तमेव उप्पज्जतीति पभेदगतम्पि होतीति.

सब्बत्थ ञाणन्ति सब्बस्मिं विसये ञाणं, सब्बम्पि ञाणन्ति अधिप्पायो. तेनाह ‘‘ञाणारम्मणं ञाण’’न्ति. सब्बत्थाति वा सब्बेसु अत्थादीसु, तीसु, चतूसुपि वा पवत्तत्ता, कुसलकिरियाभूताय पटिभानपटिसम्भिदाय धम्मत्थभावतो तीसु एव वा पवत्तत्ता ‘‘सब्बत्थ ञाण’’न्ति वुत्तं. तेनाह ‘‘यथावुत्तेसु वा’’तिआदि. तत्थ सगोचरकिच्चादिवसेनाति सगोचरस्स, किच्चादिकस्स च वसेन ‘‘इदं ञाणं इदं नाम आरम्मणं कत्वा पवत्तं इमिना नाम किच्चेना’’ति जाननं. आदि-सद्देन लक्खणपच्चुपट्ठानपदट्ठानभूमिआदीनं सङ्गहो. तेनेवाह ‘‘इमानि ञाणानि इदमत्थजोतकानी’’तिआदि.

४२९. पभेदं गच्छन्तीति अनेकभेदभिन्नेसु आरम्मणेसु तेसं याथावतो तंतंपभेदावबोधनसमत्थतं उपगच्छन्ति.

महासावकानञ्च असेक्खभूमियं पभेदं गताति सामञ्ञविधिना दस्सितमत्थं अपवादेन निवत्तेतुं आनन्दत्थेर-ग्गहणं कतं.

एता पटिसम्भिदा. सेक्खभूमियं पभेदगमनं अप्पविसयं, असेक्खभूमियं बहुविसयन्ति आह ‘‘अधिगमो नाम अरहत्तप्पत्ती’’ति, सातिसयं वा अधिगमं सन्धाय एवं वुत्तं. सेक्खेन पत्तानम्पि हि इमासं अरहत्तप्पत्तिया विसदभावाधिगमोति. पुब्बयोगो विय पन अरहत्तप्पत्ति अरहतोपि पटिसम्भिदाविसदताय पच्चयो न न होतीति पञ्चन्नम्पि यथायोगं सेक्खासेक्खपटिसम्भिदाविसदताय कारणता योजेतब्बा. अत्थधम्मादीनं अनवसेससङ्गण्हनतो बुद्धवचनविसया एव परियत्तिआदयो दस्सिता. पाळिया सज्झायो परियापुणनं, तदत्थसवनं सवनं, परितो सब्बसो ञातुं इच्छा परिपुच्छाति आह ‘‘पाळिअट्ठकथादीसु गण्ठिपदअत्थपदविनिच्छयकथा’’ति, पदत्थतो, अधिप्पायतो च दुविञ्ञेय्यट्ठानं वित्थारतो सन्निट्ठानकथाति अत्थो. यस्स हि पदस्स अत्थो दुविञ्ञेय्यो, तं गण्ठिपदं, यस्स अधिप्पायो दुविञ्ञेय्यो, तं अत्थपदं. आदि-सद्देन खन्धादिपटिसंयुत्ते कथामग्गे सङ्गण्हाति. भावनानुयोगसहितं गतं, पच्चागतञ्च एतस्स अत्थीति गतपच्चागतिको, तस्स भावो, तेन गतपच्चागतिकभावेन. वसनट्ठानतो याव गोचरगामो, ततो च याव वसनट्ठानं कम्मट्ठानानुयुत्तोति अत्थो. याव अनुलोमगोत्रभुसमीपन्ति सङ्खारुपेक्खाञाणमाह. तञ्हि तेसं समीपप्पवत्तं.

सत्थेसूति अनवज्जेसु सत्तानं हितसुखावहेसु गन्थेसु. तथा सिप्पायतनेसूति एत्थापि. पुब्बकाले एकसतराजूनं देसभासा एकसतवोहारा. धम्मपदे (ध. प. १ आदयो) यमकवग्गो ओपम्मवग्गोति वदन्ति, मूलपण्णासे (म. नि. १.३२५ आदयो; ४३९ आदयो) यमकवग्गो ओपम्मवग्गो एवाति अपरे. सुतपटिभानबहुलानन्ति बहुस्सुतानं पटिभानवन्तानं.

सब्बानीति पुब्बे वुत्तानि पञ्च, पच्छा वुत्तानि अट्ठपि वा. सेक्खफलविमोक्खपरियोसाने भवा सेक्खफलविमोक्खन्तिका. ठानाठानञाणबलादीनि सब्बबुद्धगुणेसु सकिच्चतो पाकटतरानीति वुत्तं ‘‘दस बलानि विया’’ति, अञ्ञे वा सब्बञ्ञुतञ्ञाणादयोपि सब्बे भगवतो गुणविसेसा असेक्खफलविमोक्खन्तिका एव.

पञ्ञाभूमि-मूल-सरीरववत्थानवण्णना

४३०. इमाय पञ्ञायाति विपस्सनापञ्ञाय. भूमि सल्लक्खणादिग्गहणवसेन पवत्तिट्ठानभावतो. आदि-सद्देन आहारादीनं सङ्गहो दट्ठब्बो. कस्मा पनेते एवं बहुधम्मा भूमिभावेन गय्हन्ति, ननु खन्धादीसु एकेनापि अत्थसिद्धि होतीति? न, तिविधसत्तानुग्गहत्थं खन्धादित्तयग्गहणं कत्तब्बं, अञ्ञथा सब्बसाधारणो अनुग्गहो न कतो सिया. तिविधा हि सत्ता रूपसम्मूळ्हा अरूपसम्मूळ्हा उभयसम्मूळ्हाति. तेसु ये अरूपसम्मूळ्हा, तदत्थं खन्धानं गहणं अरूपधम्मानं चतुधा विभत्तत्ता. ये रूपसम्मूळ्हा, तदत्थं आयतनानं रूपधम्मानं अद्धेकादसधा विभत्तत्ता. ये पन उभयसम्मूळ्हा, तदत्थं धातूनं उभयेसम्पि विभत्तत्ता. तथा इन्द्रियभेदेन तिक्खिन्द्रिया मज्झिमिन्द्रिया मुदिन्द्रिया, संखित्तरुची मज्झिमरुची वित्थाररुचीति च तिविधा सत्ता, तेसम्पि अत्थाय यथाक्कमं खन्धादिग्गहणं कतन्ति योजेतब्बं. इन्द्रियग्गहणं पन कामं एते धम्मा इस्सरा विय सहजातधम्मेसु इस्सरियं आधिपच्चं पवत्तेन्ति, तं पन नेसं धम्मसभावसिद्धं, न एत्थ कस्सचि वसीभावो ‘‘सुञ्ञा एते अवसवत्तिनो’’ति अनत्तलक्खणस्स सुखग्गहणत्थं. तं पनेतं चतुब्बिधम्पि पवत्तिनिवत्तितदुभयहेतुवसेन दिट्ठमेव उपकारावहं, न अञ्ञथाति सच्चादिद्वयं गहितं. आदि-सद्देन गहितधम्मेसुपि अयं नयो नेतब्बो. मूलं पतिट्ठाभावतो. सति हि सीलविसुद्धियं, चित्तविसुद्धियञ्च अयं पञ्ञा मूलजाता होति, नासतीति. सरीरं परिब्रूहेतब्बतो. इमिस्सा हि पञ्ञाय सन्तानवसेन पवत्तमानाय पादपाणिसीसट्ठानिया दिट्ठिविसुद्धिआदिका इमा पञ्च विसुद्धियो अवयवेन समुदायूपलक्खणनयेन ‘‘सरीर’’न्ति वेदितब्बा.

४३१. पञ्च खन्धाति एत्थ पञ्चाति गणनपरिच्छेदो, तेन न ततो हेट्ठा, न उद्धन्ति दस्सेति. खन्धाति परिच्छिन्नधम्मनिदस्सनं. यस्मा चेत्थ खन्ध-सद्दो रासट्ठो ‘‘महाउदकक्खन्धो’’तिआदीसु (अ. नि. ४.५१; ६.३७) विय, तस्मा अतीतादिविभागभिन्नं सब्बं रूपं रासिवसेन बुद्धिया एकज्झं गहेत्वा ‘‘रूपमेव खन्धो रूपक्खन्धो’’ति समानाधिकरणसमासो दट्ठब्बो. ‘‘तीहि खन्धेहि इणं दस्सामा’’तिआदीसु विय कोट्ठासट्ठे पन खन्ध-सद्दे निब्बानस्सापि खन्धन्तरभावो आपज्जतीति? नापज्जति अतीतादिविभागाभावतो. न हि एकस्स निच्चस्स सतो निब्बानस्स अतीतादिविभागो अत्थीति. पठमेनत्थेन रूपरासीति अत्थो, दुतियेन रूपकोट्ठासोति. वेदनाक्खन्धोतिआदीसुपि एसेव नयो. कस्मा पनेते खन्धा पञ्चेव वुत्ता इमिना एव च कमेनाति? भाजनभोजनब्यञ्जनभत्तकारकभुञ्जकविकप्पदस्सनतो, यथोळारिकयथासंकिलेसूपदेसतो चाति वेदितब्बं. विवादमूलहेतुभावं संसारहेतुतं, कम्महेतुतञ्च चिन्तेत्वा वेदनासञ्ञा सङ्खारक्खन्धतो नीहरित्वा विसुं खन्धभावेन देसिता.

रूपक्खन्धकथावण्णना

४३२. तत्थाति तेसु पञ्चसु खन्धेसु. यं किञ्चीति अनवसेसपरियादानं. रुप्पनलक्खणन्ति अतिप्पसङ्गनियमनं. यं-सद्देन हि सनिपातेन किं-सद्देन च गहितेन अनियमत्थताय अतिप्पसङ्गे आपन्ने तं रुप्पनसद्दो निवत्तेति, तेन रूपस्स अनवसेसपरिग्गहो कतो होति. सीतादीहीति सीतुण्हजिघच्छापिपासादीहि. हेतुअत्थे चेतं करणवचनं. रुप्पनं लक्खणं एतस्साति रुप्पनलक्खणं. धम्मो एव धम्मजातं. रुप्पनञ्चेत्थ सीतादिविरोधिपच्चयसन्निपाते विसदिसुप्पत्ति. ननु च अरूपधम्मानम्पि विरोधिपच्चयसमागमे विसदिसुप्पत्ति लब्भतीति? सच्चं लब्भति, न पन विभूततरं. विभूततरं हेत्थ रुप्पनं अधिप्पेतं सीतादिग्गहणतो. यदि एवं, कथं ब्रह्मलोके रूपसमञ्ञा? तत्थापि तंसभावानतिवत्तनतो होतियेव रूपसमञ्ञा, अनुग्गाहकपच्चयवसेन वा. विरोधिपच्चयसन्निपाते यो अत्तनो सन्ताने भिन्ने भिज्जमानस्सेव विसदिसुप्पत्तिहेतुभावो, तं रुप्पनन्ति अञ्ञे. इमस्मिं पक्खे रूपयति विकारं आपादेतीति रूपं, पुरिमपक्खे पन रुप्पतीति. सङ्घट्टनेन विकारापत्तियं रुप्पनसद्दो निरुळ्होति केचि. इमस्मिं पक्खे अरूपधम्मेसु रूपसमञ्ञाय पसङ्गो एव नत्थि सङ्घट्टनाभावतो. पटिघातो रुप्पनन्ति अपरे. सब्बं तं एकतो कत्वाति रासट्ठं हदये ठपेत्वा वदति.

भूतोपादायभेदतोति एत्थ तदधीनवुत्तिताय भवति एत्थ उपादायरूपन्ति भूतं. भूतानि उपादियतेव, न पन सयं तेहि, अञ्ञेहि वा उपादीयतीति उपादायं.

कामं चतुधातुववत्थाने वचनत्थादितोपि भूतानि विभावितानेव, सभावधम्मानं पन लक्खणादिविभावनाति कत्वा वुत्तं ‘‘लक्खणरसपच्चुपट्ठानानि चतुधातुववत्थाने वुत्तानी’’ति. तत्थ पदट्ठानस्स अवुत्तत्ता आह ‘‘पदट्ठानतो पना’’तिआदि. अवचनञ्च तस्स तस्सत्थस्स पच्चयतोति एत्थ पकारन्तरेन विभावितत्ताति दट्ठब्बं. सब्बापीति चतस्सोपि धातुयो. आपोसङ्गहिताय तेजोनुपालिताय वायोवित्थम्भिताय एव पथवीधातुया पवत्ति, न अञ्ञथाति सा सेसभूतत्तयपदट्ठाना, एवमितरापीति आह ‘‘अवसेसधातुत्तयपदट्ठाना’’ति.

चतुवीसतिविधन्ति गणनपरिच्छेदो बलरूपादीनं पटिसेधनत्थो. तत्थ यं वत्तब्बं, तं परतो आवि भविस्सति. चक्खतीति चक्खु, विञ्ञाणाधिट्ठितं रूपं अस्सादेन्तं विय होतीति अत्थो. चक्खतीति हि अयं चक्खति-सद्दो ‘‘मधुं चक्खति, ब्यञ्जनं चक्खती’’तिआदीसु विय अस्सादनत्थो. वुत्तञ्हेतं ‘‘चक्खुं खो, मागण्डिय, रूपारामं रूपरतं रूपसमुदित’’न्ति (म. नि. २.२०९). अट्ठकथायम्पि वुच्चति ‘‘रूपेसु आविञ्छनरस’’न्ति (विसुद्धि. २.४३३; ध. स. अट्ठ. ६००). सतिपि सोतादीनं सद्दारम्मणादिभावे निरुळ्हत्ता दस्सने एव चक्खु-सद्दो पवत्तति पदुमादीसु पङ्कजादिसद्दा वियाति दट्ठब्बं. अथ वा चक्खतीति विञ्ञाणाधिट्ठितं समविसमं आचिक्खन्तं विय अभिब्यत्तं वदन्तं विय होतीति अत्थो. अट्ठकथायं पन ‘‘विभावेति चा’’ति (महानि. अट्ठ. १३; विभ. अट्ठ. १५४) वुत्तं. तं अनेकत्थत्ता धातूनं विभावनत्थतापि चक्खति-सद्दस्स सम्भवतीति कत्वा वुत्तं. सुणाति एतेन, विञ्ञाणाधिट्ठितं सयं वा सुणातीति सोतं. घायति एतेन, सयं वा घायतीति घानं. रसग्गहणमूलकत्ता अज्झोहरणस्स जीवितनिमित्तं आहाररसो जीवितं, तस्मिं निन्नताय तं अव्हायतीति जिव्हा निरुत्तिनयेन. कुच्छितानं सासवधम्मानं आयो उप्पत्तिट्ठानन्ति कायो अनुत्तरियहेतुभावं अनागच्छन्तेसु कामरागनिदानकम्मजनितेसु, कामरागस्स च विसेसपच्चयेसु घानजिव्हाकायेसु कायस्स विसेसतो सासवपच्चयत्ता. तेन हि फोट्ठब्बसुखं अस्सादेन्ता सत्ता मेथुनम्पि सेवन्ति. कायिन्द्रियवत्थुका वा चत्तारो खन्धा बलवकामासवादिहेतुभावतो विसेसेन सासवाति कुच्छितानं सासवधम्मानं आयोति कायो वुत्तो. वण्णविकारं आपज्जमानं हदयङ्गतभावं रूपयतीति रूपं, रूपमिव पकासं करोति सविग्गहमिव दस्सेतीति अत्थो. अनेकत्थत्ता वा धातूनं पकासनत्थो एव रूपसद्दो दट्ठब्बो. सप्पतीति सद्दो, उदाहरीयति, सकेहि वा पच्चयेहि सप्पीयति सोतविञ्ञेय्यभावं उपनीयतीति अत्थो. गन्धयतीति गन्धो, अत्तनो वत्थुं सूचयति अपाकटं ‘‘इदं सुगन्धं, दुग्गन्ध’’न्ति पकासेति, पटिच्छन्नं वा पुप्फफलादिं ‘‘इदमेत्थ अत्थी’’ति पेसुञ्ञं करोन्तं विय होतीति अत्थो. रसन्ति तं सत्ताति रसो, असादेन्तीति अत्थो.

इत्थियाव इन्द्रियं इत्थिन्द्रियं, तथा पुरिसिन्द्रियं. जीवन्ति तेन सहजातधम्माति जीवितं, तदेव इन्द्रियं जीवितिन्द्रियं. हदयञ्च तं वत्थु च, हदयस्स वा मनोविञ्ञाणस्स वत्थु हदयवत्थु. चोपनकायभावतो कायो च सो अधिप्पायविञ्ञापनतो विञ्ञत्ति चाति कायविञ्ञत्ति. चोपनवाचाभावतो, अधिप्पायविञ्ञापनतो च वची च सा विञ्ञत्ति चाति वचीविञ्ञत्ति. विग्गहाभावतो न कस्सति, कसितुं छिन्दितुं न सक्का, न वा कासति दिब्बतीति अकासं, अकासमेव आकासं, तदेव निस्सत्तनिज्जीवट्ठेन आकासधातु. रूपस्साति निप्फन्नरूपस्स. लहुभावो लहुता. सयं अनिप्फन्नताय ‘‘रूपस्सा’’ति विसेसितं. एस नयो सेसेसुपि. अयं पन विसेसो – कम्मनि साधु कम्मञ्ञं, तस्स भावो कम्मञ्ञता. पठमं, उपरि च चयो पवत्ति उपचयो. पुब्बापरवसेन सम्बन्धा तति पवत्ति सन्तति. अनिच्चस्स विनासिनो भावो अनिच्चता. कबलं करीयतीति कबळीकारो. आहरतीति आहारो. एवं ताव उपादायरूपं सद्दत्थतो वेदितब्बं.

कमतो पन सब्बेसं रूपधम्मानं निस्सयभावेन मूलभूतत्ता पठमं भूतरूपानि उद्दिट्ठानि. इतरेसु अज्झत्तिकभावेन अत्तभावसमञ्ञाय मूलभावतो चक्खादीनि पञ्च आदितो उद्दिट्ठानि. तेसं विसयीनं इमे विसयाति दस्सेतुं रूपादीनि चत्तारि उद्दिट्ठानि. फोट्ठब्बं पन अनुपादारूपत्ता, भूतग्गहणेन गहितत्ता च इध न गहितं. स्वायं अत्तभावो इमेहि ‘‘इत्थी’’ति वा ‘‘पुरिसो’’ति वा सङ्खं गच्छतीति दस्सनत्थं तदनन्तरं इत्थिपुरिसिन्द्रियद्वयं उद्दिट्ठं. ‘‘इमिना जीवती’’ति वोहारं लब्भतीति दस्सनत्थं ततो जीवितिन्द्रियं. तस्स इमं निस्साय विञ्ञाणप्पवत्तियं अत्तहितादिसिद्धीति दस्सनत्थं हदयवत्थु. तस्स इमासं वसेन सब्बे कायवचीपयोगाति दस्सनत्थं विञ्ञत्तिद्वयं. इमाय रूपकायस्स परिच्छेदो, अञ्जसो चाति दस्सनत्थं आकासधातु. इमेहिस्स सुखप्पवत्ति, उप्पत्तिआदयो चाति दस्सनत्थं लहुतादयो. सब्बो चायं चतुसन्ततिरूपसन्तानो इमिना उपत्थम्भीयतीति दस्सनत्थं अन्ते कबळीकारो आहारो उद्दिट्ठोति वेदितब्बो.

४३३. इदानि यथाउद्दिट्ठानि उपादारूपानि लक्खणादितो निद्दिसितुं ‘‘तत्थ रूपाभिघातारहभूतप्पसादलक्खण’’न्तिआदि आरद्धं. तत्थ तत्थाति तेसु उपादारूपेसु. रूपे, रूपस्स वा अभिघातो रूपाभिघातो, तं अरहतीति रूपाभिघातारहो, रूपाभिघातो होतु वा मा वा एवंसभावो चतुन्नं भूतानं पसादो रूपाभिघातारहभूतप्पसादो, एवंलक्खणं चक्खूति अत्थो. यस्मा पच्चयन्तरसहितो एव चक्खुपसादो रूपाभिहननवसेन पवत्तति, न केवलो. तस्मा तंसभावताव पमाणं, न रूपाभिघातोति दस्सनत्थं रूपाभिघातारहता वुत्ता यथा विपाकारहं कुसलाकुसलन्ति. अभिघातो च विसयविसयीनं अञ्ञमञ्ञं अभिमुखीभावो योग्यदेसावट्ठानं अभिघातो वियाति कत्वा. सो रूपे चक्खुस्स, रूपस्स वा चक्खुम्हि होति. तेनाह ‘‘यं चक्खु अनिदस्सनं सप्पटिघं रूपम्हि सनिदस्सनम्हि सप्पटिघम्हि पटिहञ्ञि वा’’ति, ‘‘यम्हि चक्खुम्हि अनिदस्सनम्हि सप्पटिघम्हि रूपं सनिदस्सनं सप्पटिघं पटिहञ्ञि वा पटिहञ्ञति वा’’ति (ध. स. ५९७) च आदि. परिपुण्णापरिपुण्णायतनत्तभावनिब्बत्तकस्स कम्मस्स निदानभूता कामतण्हा, रूपतण्हा च तदायतनिकभवपत्थनाभावतो दट्ठुकामतादिवोहारं अरहतीति दुतियनयो सब्बत्थ वुत्तो. तत्थ दट्ठुकामतानिदानकम्मं समुट्ठानं एतेसन्ति दट्ठुकामतानिदानकम्मसमुट्ठानानि. एवंविधानं भूतानं पसादो दट्ठुकामता…पे… पसादो, एवंलक्खणं चक्खु. तस्स तस्स हि भवस्स मूलकारणभूता तण्हा तस्मिं तस्मिं भवे उप्पज्जनारहायतनविसयापि नाम होतीति कामतण्हादीनं दट्ठुकामतादिवोहारारहता वुत्ता.

दट्ठुकामताति हि दट्ठुमिच्छा, रूपतण्हाति अत्थो. एत्थ च दट्ठुकामताय, सेसानञ्च तंतंअत्तभावनिब्बत्तककम्मायूहनक्खणतो सति पुरिमनिब्बत्तियं वत्तब्बं नत्थि, असति पन मग्गेन असमुग्घातितभावोयेव कारणन्ति दट्ठब्बं. यतो मग्गेन असमुच्छिन्नं कारणलाभे सति उप्पज्जित्वा अत्तनो फलस्स पच्चयभावूपगमनतो विज्जमानमेवाति उप्पन्नता अत्थिता परियायेहि वुच्चति ‘‘अरियं अट्ठङ्गिकं मग्गं भावेन्तो अरियं अट्ठङ्गिकं मग्गं बहुलीकरोन्तो उप्पन्नुप्पन्ने पापके अकुसले धम्मे अन्तरायेव अन्तरधापेती’’ति (सं. नि. ५.१५६), ‘‘सन्तं वा अज्झत्तं कामच्छन्दं ‘अत्थि मे अज्झत्तं कामच्छन्दो’ति पजानाती’’ति (दी. नि. २.३८२; म. नि. १.११५) च एवमादीसु.

रूपेसु पुग्गलस्स, विञ्ञाणस्स वा आविञ्छनरसं. आधारभावपच्चुपट्ठानं निस्सयपच्चयभावतो. दट्ठुकामतानिदानकम्मजभूतपदट्ठानं येसं भूतानं पसादो, तेवस्स आसन्नकारणन्ति कत्वा. एत्थ च तंतंअत्तभावनिप्फादकसाधारणकम्मवसेन पुरिमं चक्खुलक्खणं वुत्तं कारणविसेसस्स अनामट्ठत्ता. ‘‘एवरूपं नाम मे चक्खु होतू’’ति एवं निब्बत्तितआवेणिककम्मवसेन दुतियन्ति वदन्ति. सतिपि पन पञ्चन्नं पसादभावसामञ्ञे सविसयावभासनसङ्खातस्स पसादब्यापारस्स वसेन पुरिमं वुत्तं. पसादकारणस्स सतिपि कम्मभावसामञ्ञे, एकत्ते वा अत्तनो कारणभेदेन भेददस्सनवसेन दुतियन्ति दट्ठब्बं. सोतादीनं लक्खणादीसु वुत्तनयेनेव अत्थो वेदितब्बो.

एत्थाह – चक्खादीनं इन्द्रियानं किं एककम्मुना उप्पत्ति, उदाहु नानाकम्मुनाति? उभयथापीति पोराणा. तत्थ नानाकम्मुना ताव उप्पत्तियं चक्खादीनं विसेसे वत्तब्बं नत्थि कारणस्स भिन्नत्ता. एककम्मुना पन उप्पत्तियं कथं नेसं विसेसोति? कारणस्स भिन्नत्ता एव. तंतंभवपत्थनाभूता हि तण्हा तंतंभवपरियापन्नायतनाभिलासताय सयं विचित्तरूपा उपनिस्सयभावेन तंतंभवनिब्बत्तककम्मस्स विचित्तभेदतं विदहति. यतो तदाहितविसेसं तं तथारूपसमत्थतायोगेनानेकरूपापन्नं विय अनेकं विसिट्ठसभावं फलं निब्बत्तेति. न चेत्थ समत्थता समत्थभावतो अञ्ञा वेदितब्बा कारणविसेसेन आहितविसेसस्स विसिट्ठफलनिप्फादनयोग्यतामत्ततो. अयञ्च एकस्सपि कम्मस्स अनेकिन्द्रियहेतुताविसेसयोगो युत्तितो, आगमनतो च परतो आगमिस्सति. अपिच एकस्सेव कुसलचित्तस्स सोळसादिविपाकचित्तनिब्बत्तिहेतुता वुच्चति. लोकेपि एकस्सेव सालिबीजस्स परिपुण्णापरिपुण्णतण्डुलआतण्डुलफलनिब्बत्तिहेतुता दिस्सतेव, किं वा एताय युत्तिचिन्ताय. यतो कम्मफलं चक्खादीनि, कम्मविपाको च सब्बसो बुद्धानंयेव ञाणस्स विसयोति.

४३४. केचीति महासङ्घिकेसु एकच्चे. तेसु हि वसुधम्मो एवं वदति ‘‘चक्खुम्हि तेजो अधिकं, सोते वायु, घाने पथवी, जिव्हाय आपो, काये सब्बेपि समा’’ति. चक्खादीसु तेजादिअधिकता नाम तन्निस्सयभूतानं तदधिकतायाति दस्सेन्तो ‘‘तेजाधिकानं भूतानं पसादो चक्खू’’तिआदिमाह. कायो सब्बेसन्ति को एत्थ विसेसो, ननु तेजादिअधिकानञ्च भूतानं पसादा सब्बेसंयेवाति? सच्चमेतं, इदं पन ‘‘सब्बेस’’न्ति वचनं समानानन्ति इममत्थं दीपेति अनुवत्तमानस्स एकदेसाधिकभावस्स निवारणवसेन वुत्तत्ता. तेजादीनं हि पच्चेकं अधिकभावे विय द्विन्नं, तिण्णं वा अधिकभावेपि यथावुत्ताधिकभावेनेव एककादिवसेन लब्भमानाय ओमत्ततायपि कायप्पसादो न होतीति पाकटोयमत्थो. तस्मा चतुन्नम्पि भूतानं समभावेन कायप्पसादो होतीति सब्बसद्दो इध समभावदीपको दट्ठब्बो. तेजादीनन्ति पदीपसङ्खातस्स तेजस्स ओभासरूपेन, वायुस्स सद्देन, पथविया गन्धेन, खेळसङ्खातस्स उदकस्स रसेनाति पुरिमवादे, पच्छिमवादे च यथायोगं तंतंभूतगुणेहि अनुग्गय्हभावतो, रूपादीनं गहणे उपकारितब्बतोति अत्थो. आलोकादिसहकारीकारणसहितानंयेव चक्खादीनं रूपादिअवभासनसमत्थता, विवरस्स च सोतविञ्ञाणूपनिस्सयभावो गुणोति तेसं लद्धि. तेजादीनं विय पन विवरस्स भूतभावाभावतो यथायोग-ग्गहणं. अथ वा रूपादयो विय विवरम्पि भूतगुणोति पराधिप्पाये तेजस्स आलोकरूपेन, आकाससङ्खातस्स विवरस्स सद्देन, वायुस्स गन्धेन, उदकस्स रसेन, पथविया फोट्ठब्बेनाति एवं यथायोगं तंतंभूतगुणेहीति योजना.

रूपादीनं अधिकभावदस्सनतोति अग्गिम्हि रूपस्स पभस्सरस्स, वायुम्हि सद्दस्स सभावेन सुय्यमानस्स, पथविया सुरभिआदिनो गन्धस्स, आपे च रसस्स मधुरस्साति इमेसं विसेसयुत्तानं दस्सनतो ‘‘रूपादयो तेसं गुणा’’ति पठमवादी आहाति. तस्सेव ‘‘इच्छेय्यामा’’तिआदिना उत्तरमाह. इमिनाव उपायेन दुतियवादिनोपि निग्गहो होतीति. अथ वा रूपादिविसेसगुणेहि तेजआकासपथवीआपवायूहि चक्खादीनि कतानीति वदन्तस्स कणादस्स वादं उद्धरित्वा तं निग्गहेतुं ‘‘अथापि वदेय्यु’’न्तिआदि वुत्तन्ति दट्ठब्बं. आसवे उपलब्भमानोपि गन्धो पथविया आपोसंयुत्ताय कप्पासतो विसदिसायाति न कप्पासगन्धस्स अधिकभावापत्तीति चे? न, अनभिभूतत्ता. आसवे हि उदकसंयुत्ता पथवी उदकेन अभिभूता, न कप्पासपथवीति तस्स एव गन्धेन अधिकेन भवितब्बं. उण्होदकसंयुत्तो च अग्गि उपलब्भनीयो महन्तोति कत्वा तस्स फस्सो विय वण्णोपि पभस्सरो उपलब्भेय्याति उण्होदके वण्णतो अग्गिना अनभिसम्बन्धस्स सीतोदकस्स वण्णो परिहायेथ. तस्माति एतस्स उभयस्स अभावा. तदभावेन हि रूपादीनं तेजादिविसेसगुणता निवत्तिता. तन्निवत्तनेन ‘‘तेजादीनं गुणेहि रूपादीहि अनुग्गय्हभावतो’’ति इदं कारणं निवत्तितन्ति एवं परम्पराय उभयाभावो विसेसपरिकप्पनपहानस्स कारणं होतीति आह ‘‘तस्मा पहायेत’’न्तिआदि. एककलापेपि रूपरसादयो विसदिसा, को पन वादो नानाकलापे चक्खादयो भूतविसेसाभावेपीति दस्सेतुं रूपरसादिनिदस्सनं वुत्तं.

यदि भूतविसेसो नत्थि, किं पन चक्खादिविसेसस्स कारणन्ति तं दस्सेतुं ‘‘यं अञ्ञमञ्ञस्सा’’तिआदि वुत्तं. एकम्पि कम्मं पञ्चायतनिकत्तभावभवप्पत्थनानिप्फन्नं चक्खादिविसेसहेतुताय अञ्ञमञ्ञस्स असाधारणन्ति च कम्मविसेसोति च वुत्तन्ति दट्ठब्बं. न हि तं येन विसेसेन चक्खुस्स पच्चयो, तेनेव सोतस्स पच्चयो होति इन्द्रियन्तराभावप्पत्तितो. ‘‘पटिसन्धिक्खणे महग्गता चेतना कटत्तारूपानं कम्मपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा. २.१२.७८) वचनेन पटिसन्धिक्खणे विज्जमानानं सब्बेसं कटत्तारूपानं एका चेतना कम्मपच्चयो होतीति विञ्ञायति. नानाचेतनाय हि तदा इन्द्रियुप्पत्तियं सति परित्तेन च महग्गतेन च कम्मुना निब्बत्तितं कटत्तारूपं आपज्जेय्याति. न चेका पटिसन्धि अनेककम्मनिब्बत्ता होतीति सिद्धमेकेन कम्मेन अनेकिन्द्रियुप्पत्ति होतीति.

४३५. अनल्लीनो निस्सयो एतस्साति अनल्लीननिस्सयो, रूपसद्दसङ्खातो विसयो. गन्धरसानं निस्सया घानजिव्हानं निस्सये अल्लीयन्तीति ते निस्सयवसेन अल्लीना. फोट्ठब्बं सयं कायनिस्सयअल्लीनं भूतत्ता. अपरो नयो – चक्खुसोतानि अप्पत्तविसयग्गाहकानि सान्तरे, अधिके च विसये विञ्ञाणुप्पत्तिहेतुभावतो. सोतम्पि सम्पत्तविसयग्गाहीति केचि. यदि सोतं सम्पत्तग्गाहि, चित्तजो सद्दो सोतविञ्ञाणस्स आरम्मणं न सिया. न हि बहिद्धा चित्तसमुट्ठानानं उप्पत्ति अत्थि. पाळियञ्च अविसेसेन सद्दारम्मणस्स सोतविञ्ञाणारम्मणभावो वुत्तो. किञ्च दिसादेसववत्थानञ्च सद्दस्स न सिया, अत्तनो विसयिपदेसस्स एव गहेतब्बतो गन्धो विय. तस्मा यत्थ उप्पन्नो सद्दो, तत्थेव ठितो. सचे सोतपथे आपाथमागच्छति, ननु दूरे ठितेहि रजकादिसद्दा चिरेन सुय्यन्तीति? न दूरासन्नानं यथापाकटे सद्दे गहणविसेसतो. यथा हि दूरासन्नानं वचनसद्दे यथापाकटे गहणविसेसतो आकारविसेसानं अग्गहणं, गहणञ्च होति, एवं रजकादिसद्देपि आसन्नस्स आदितो पभुति याव अवसाना कमेन पाकटीभूते, दूरस्स च अवसाने, मज्झे वा पिण्डवसेन पवत्तिपाकटीभूते निच्छयग्गहणानं सोतविञ्ञाणवीथिया परतो पवत्तानं विसेसतो लहुकं सुतो ‘‘चिरेन सुतो’’ति अधिमानो होति. सो पन सद्दो यत्थ उप्पन्नो, तन्निस्सितोव अत्तनो विज्जमानक्खणे सोतस्स आपाथमागच्छति. यदि सद्दस्स भूतपरम्पराय समन्ततो पवत्ति नत्थि, कथं पटिघोसुप्पत्तीति? दूरे ठितोपि सद्दो अञ्ञत्थ पटिघोसुप्पत्तिया, भाजनादिचलनस्स च अयोकन्तो विय अयोचलनस्स पच्चयो होतीति दट्ठब्बं.

४३६. पुब्बे लक्खणादिना विभावितम्पि चक्खुं ठितट्ठानादितो विभावेतुं ‘‘चक्खु चेत्था’’तिआदि आरद्धं. तत्थ चक्खु साधयमानं तिट्ठतीति सम्बन्धो. च-कारो ब्यतिरेकत्थो, तेनस्स वुच्चमानमेव विसेसं जोतेति. एत्थाति एतेसु यथानिद्दिट्ठेसु पञ्चसु उपादारूपेसु. ‘‘सरीरसण्ठानुप्पत्तिदेसे’’ति एतेन अवसेसं कण्हमण्डलं पटिक्खिपति. स्नेहमिव सत्त अक्खिपटलानि ब्यापेत्वा ठिताहेव अत्तनो निस्सयभूताहि चतूहि धातूहि कतूपकारं तन्निस्सितेहेव आयुवण्णादीहि अनुपालितं परिवारितं तिसन्ततिरूपसमुट्ठापकेहि उतुचित्ताहारेहि उपत्थम्भियमानं तिट्ठति. सत्तअक्खिपटलब्यापनवचनेनेव चक्खुस्स अनेककलापगतभावं दस्सेति. पमाणतो ऊकासिरमत्तन्ति ऊकासिरमत्ते पदेसे पवत्तनतो वुत्तं. चक्खुविञ्ञाणस्स वत्थुभावं निस्सयभावतो आवज्जनसम्पटिच्छनादीनं तदारम्मणावसानानं द्वारभावं समवसरट्ठानतो. तं पनेतं चक्खु अधिट्ठानभेदतो, तत्थापि पच्चेकं अनेककलापगतभावतो अनेकम्पि समानं सामञ्ञनिद्देसेन आवज्जनाय एकत्ता, एकस्मिं खणे एकस्सेव च किच्चकरत्ता एकं कत्वा वुत्तं. एवम्पि बहूसु कथमेकस्सेव किच्चकरत्तं. यं तत्थ विसदं हुत्वा रूपाभिघातारहं, तं विञ्ञाणस्स निस्सयो होतीति गहेतब्बं. फोट्ठब्बविसेसो विय कायविञ्ञाणस्स आरम्मणभावे.

मनुपस्सतीति म-कारो पदसन्धिकरो, अथ वा मनूति मच्चो.

अङ्गुलिवेधकं अङ्गुलीयकं.

विसमज्झासयताय चक्खु वम्मिकछिद्दाभिरतसप्पो विय, बिलज्झासयताय सोतं उदकबिलाभिरतकुम्भीलो विय, आकासज्झासयताय घानं अजटाकासाभिरतपक्खी विय, गामज्झासयताय जिव्हा गामाभिरतकुक्कुरो विय, उपादिन्नकज्झासयताय कायो आमकसुसानाभिरतसिङ्गालो विय पस्सितब्बोति दस्सेन्तो ‘‘वम्मि…पे… दट्ठब्बा’’ति आह. विसमज्झासयता च चक्खुस्स विसमज्झासयं विय होतीति कत्वा वुत्ता, चक्खुमतो वा पुग्गलस्स अज्झासयवसेन चक्खु विसमज्झासयं दट्ठब्बं. एस नयो सेसेसुपि. सब्बोपि च यथावुत्तो पपञ्चो सोतादीसुपि यथारहं वेदितब्बो.

४३७. चक्खुम्हि, चक्खुस्स वा पटिहननं चक्खुपटिहननं, तं लक्खणं एतस्साति चक्खुपटिहननलक्खणं. पटिहननञ्चेत्थ यथावुत्तो अभिघातोव. विसयभावो आरम्मणपच्चयता. कामं सा एव गोचरता, तथापि विसयगोचरानं अयं विसेसो – अनञ्ञत्थभावो, तब्बहुलचारिता च चक्खुविञ्ञाणस्स. विसयभावे चस्स यं वत्तब्बं, तं परतो आवि भविस्सति. यत्थ पन कायविञ्ञत्तिआदिके.

४३८. इत्थिया भावो, ‘‘इत्थी’’ति वा भवति एतेन चित्तं, अभिधानञ्चाति इत्थिभावो, तं लक्खणं एतस्साति इत्थिभावलक्खणं. ततो एव ‘‘इत्थी’’ति तंसहितं सन्तानं पकासेन्तं विय होतीति वुत्तं ‘‘इत्थीति पकासनरस’’न्ति. वट्टंसता अविसदहत्थपादादिता च इत्थिलिङ्गं. थनमंसाविसदता, निम्मस्सुदाठिता, केसबन्धनं, वत्थग्गहणञ्च ‘‘इत्थी’’ति सञ्जाननस्स पच्चयभावतो इत्थिनिमित्तं. दहरकालेपि सुप्पकमुसलकादीहि कीळा, मत्तिकतक्केन सुत्तकन्तनादि च इत्थिकुत्तं, इत्थिकिरियाति अत्थो. अविसदट्ठानगमनादिको आकारो इत्थाकप्पो. अपरो नयो – इत्थीनं मुत्तकरणं इत्थिलिङ्गं. सराधिप्पाया इत्थिनिमित्तं. अविसदट्ठानगमननिसज्जाखादनभोजनादिका इत्थिकुत्तं. इत्थिसण्ठानं इत्थाकप्पो. इमानि च इत्थिलिङ्गादीनि यथासकं कम्मादिना पच्चयेन उप्पज्जमानानिपि येभुय्येन इत्थिन्द्रियसहिते एव सन्ताने तंतदाकारानि हुत्वा उप्पज्जन्तीति इत्थिन्द्रियं तेसं कारणन्ति कत्वा वुत्तं ‘‘इत्थिलिङ्गनिमित्तकुत्ताकप्पानं कारणभावपच्चुपट्ठान’’न्ति. इत्थिलिङ्गादीसु एव च कारणभावसङ्खातेन अधिपतिभावेन तस्स इन्द्रियता वुत्ता, इन्द्रियसहिते सन्ताने इत्थिलिङ्गादिआकाररूपपच्चयानं अञ्ञथा अनुप्पादनतो, इत्थिग्गहणस्स च तेसं रूपानं पच्चयभावतो.

यस्मा पन भावदसकेपि रूपानं इत्थिन्द्रियं न जनकं, नापि अनुपालकं, उपत्थम्भकं वा, न च अञ्ञेसं कलापरूपानं, तस्मा तं जीवितिन्द्रियं विय सकलापरूपानं, आहारो विय वा कलापन्तररूपानञ्च ‘‘इन्द्रियअत्थिअविगतपच्चयो’’ति पाळियं न वुत्तं. यस्मा च पच्चयन्तराधीनानि लिङ्गादीनि, तस्मा यत्थस्स आधिपच्चं, तंसदिसेसु मतचित्तकतरूपेसुपि तंसण्ठानता दिस्सति. एस नयो पुरिसिन्द्रियेपि. यं पनेत्थ विसदिसं, तं वुत्तनयानुसारेन वेदितब्बं. तयिदं द्वयं यस्मा एकस्मिं सन्ताने सह न पवत्तति ‘‘यस्स इत्थिन्द्रियं उप्पज्जति, तस्स पुरिसिन्द्रियं उप्पज्जतीति? नो’’तिआदि (यम. ३.इन्द्रिययमक.१८८) वचनतो, तस्मा उभतोब्यञ्जनकस्सापि एकस्मिं खणे एकमेव होतीति वेदितब्बं. ये पन ‘‘सरीरेकदेसवुत्ति भावरूप’’न्ति वदन्ति, तेसम्पि तं मिच्छाति दस्सेतुं ‘‘तदुभयम्पि…पे… ब्यापकमेवा’’ति वत्वा यदि एवं कायप्पसादेन सङ्करो सियाति आसङ्कं निवत्तेन्तो ‘‘न च कायप्पसादेना’’तिआदिमाह. तस्सत्थो – यदिपि सकलसरीरब्यापिताय कायप्पसादेन अट्ठितोकासे ठितन्ति वत्तब्बतं नापज्जति, तेन पन भिन्ननिस्सयत्ता ठितोकासे ठितन्तिपि वत्तब्बतं नापज्जतीति अयमेव चेत्थ निप्परियायकथा. ‘‘रूपरसादयो विया’’ति एतेन समाननिस्सयेसुपि नाम सङ्करो नत्थि लक्खणभेदतो, किमङ्गं पन भिन्ननिस्सयसभावेसूति दस्सेति.

४३९. सहजरूपानुपालनलक्खणन्ति अत्तना सहजातरूपानं अनुपालनलक्खणं. जीवितिन्द्रियस्स एकन्तकम्मजत्ता सहज-ग्गहणेनेव अनुपालेतब्बानम्पि कम्मजभावो सिद्धोति कम्मज-ग्गहणं न कतं. यथासकं खणमत्तट्ठायिनोपि कम्मजरूपस्स पवत्तिहेतुभावेन तं अनुपालकं, तस्मा सहजरूपानुपालनलक्खणं. न हि कम्मजानं कम्मंयेव ठितिहेतु भवितुं अरहति आहारजादीनं आहारादि विय. किं कारणा? तङ्खणाभावतो. तेसन्ति सहजरूपानं. पवत्तनं यापनं. ठपनं ठितिहेतुता. अत्तना अनुपालनवसेन यापेतब्बानि पवत्तेतब्बानि भूतानि एतस्स पदट्ठानन्ति यापयितब्बभूतपदट्ठानं. अनुपालनलक्खणादिम्हीति आदि-सद्देन पवत्तनरसादिमेव सङ्गण्हाति. अत्थिक्खणेयेवाति अनुपालेतब्बानं अत्थिक्खणेयेव. असति अनुपालेतब्बे उप्पलादिम्हि किं उदकं अनुपालेय्य. यदि कम्मजानं ठितिहेतुमन्तरेन ठिति न होति, जीवितिन्द्रियस्स को ठितिहेतूति आह ‘‘सय’’न्तिआदि. यदि कम्मजानं ठानं जीवितिन्द्रियपटिबद्धं, अथ कस्मा सब्बकालं न ठपेतीति आह ‘‘न भङ्गतो’’तिआदि. तस्स तस्स अनुपालनादिकस्स साधनतो. तं साधनञ्च जीवमानताविसेसस्स पच्चयभावतो. इन्द्रियबद्धरूपस्स हि मतरूपतो कम्मजस्स, तदनुबन्धभूतस्स च उतुसमुट्ठानादितो जीवितिन्द्रियकतो विसेसो, न केवलं खणट्ठितिया एव, पबन्धानुपच्छेदस्सापि जीवितिन्द्रियं कारणन्ति दट्ठब्बं, इतरथा आयुक्खयतो मरणं न युज्जेय्याति.

४४०. मनोधातुमनोविञ्ञाणधातूनं निस्सयलक्खणं हदयवत्थूति कथमेतं विञ्ञातब्बन्ति? आगमतो, युत्तितो च. ‘‘यं रूपं निस्साय मनोधातु च मनोविञ्ञाणधातु च पवत्तन्ति, तं रूपं मनोधातुया च मनोविञ्ञाणधातुया च तंसम्पयुत्तकानञ्च धम्मानं निस्सयपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा. १.१.८) एवमादि आगमो. यदि एवं, कस्मा रूपकण्डे तं न वुत्तन्ति? तत्थ अवचनं अञ्ञकारणं. किं पन तन्ति? देसनाभेदो. यथा हि चक्खुविञ्ञाणादीनि एकन्ततो चक्खादिनिस्सयानि, न एवं मनोविञ्ञाणं एकन्तेन हदयवत्थुनिस्सयं. निस्सितवसेन च वत्थुदुकादिदेसना पवत्ता ‘‘अत्थि रूपं चक्खुविञ्ञाणस्स वत्थु, अत्थि रूपं चक्खुविञ्ञाणस्स न वत्थू’’तिआदिना (ध. स. ५८४). यम्पि एकन्ततो हदयवत्थुनिस्सयं, तस्स वसेन ‘‘अत्थि रूपं मनोविञ्ञाणस्स वत्थू’’तिआदिना दुकादीसु वुच्चमानेसुपि न तदनुगुणा आरम्मणदुकादयो सम्भवन्ति. न हि ‘‘अत्थि रूपं मनोविञ्ञाणस्स आरम्मणं, अत्थि रूपं न मनोविञ्ञाणस्स आरम्मण’’न्ति सक्का वत्तुन्ति वत्थारम्मणदुका भिन्नगतिका सियुन्ति एकरसा देसना न भवेय्य. एकरसञ्च देसनं देसेतुं इध सत्थु अज्झासयो. तस्मा तत्थ हदयवत्थु न वुत्तं, न अलब्भमानत्ताति दट्ठब्बं.

युत्ति पन एवं वेदितब्बा – निप्फन्नउपादायरूपनिस्सयं धातुद्वयं पञ्चवोकारभवे. तत्थ रूपायतनादीनं, ओजाय च इन्द्रियबद्धतो बहिपि पवत्तिदस्सनतो न तंनिस्सयता युज्जति, इत्थिपुरिसिन्द्रियानम्पि तदुभयरहितेपि सन्ताने धातुद्वयदस्सनतो न तंनिस्सयता युज्जति, जीवितिन्द्रियस्सापि अञ्ञकिच्चं विज्जतीति न तंनिस्सयता युज्जति एवाति पारिसेसतो हदयवत्थु, तेसं निस्सयोति विञ्ञायति. सक्का हि वत्तुं निप्फन्नउपादायरूपनिस्सयं धातुद्वयं पञ्चवोकारभवे रूपपटिबद्धवुत्तिभावतो. यं यञ्हि रूपपटिबद्धवुत्ति, तं तं निप्फन्नउपादायरूपनिस्सयं दिट्ठं यथा ‘‘चक्खुविञ्ञाणधातू’’ति. ‘‘पञ्चवोकारभवे’’ति च विसेसनं मनोविञ्ञाणधातुवसेन कतं. मनोधातु पन चतुवोकारभवे नत्थेव. ननु च इन्द्रियनिस्सयतायपि साधनतो विरुद्धो हेतु आपज्जतीति? न दिट्ठबाधनतो. दिट्ठं हेतं चक्खुविञ्ञाणस्स विय धातुद्वयस्स वत्थुनो मन्दतिक्खादिअननुविधानं. तथा हिस्स पाळियं इन्द्रियपच्चयता न वुत्ता. तेन तदनुविधानसङ्खाता इन्द्रियनिस्सयता बाधीयति. होतु धातुद्वयनिस्सयो हदयवत्थु, उपादायरूपञ्च, एतं पन कम्मसमुट्ठानं, पटिनियतकिच्चं, हदयपदेसे ठितमेवाति कथं विञ्ञायतीति? वुच्चते – वत्थुरूपभावतो कम्मसमुट्ठानं चक्खु विय, ततो एव पटिनियतकिच्चं, वत्थुरूपभावतोति च विञ्ञाणनिस्सयभावतोति अत्थो. अट्ठिं कत्वा मनसि कत्वा सब्बचेतसा समन्नाहरित्वा किञ्चि चिन्तेन्तस्स हदयस्स खिज्जनतो तत्थेतमवट्ठितन्ति विञ्ञायति. तासञ्ञेव धातूनन्ति मनोधातुमनोविञ्ञाणधातूनंयेव. निस्सयभावतो उपरि आरोपेत्वा वहन्तं विय पच्चुपतिट्ठतीति उब्बहनपच्चुपट्ठानं. सेसं हेट्ठा वुत्तनयमेव.

४४१. अभिक्कमो आदि येसं ते अभिक्कमादी. आदि-सद्देन पटिक्कमसमिञ्जनपसारणउक्खेपनअवेक्खेपनादिका सब्बा किरिया परिग्गय्हति. तेसं अभिक्कमादीनं पवत्तकं चित्तं समुट्ठानं यस्सा सा अभिक्कमादिप्पवत्तकचित्तसमुट्ठाना, वायोधातु. तस्सा यं सहजरूपकायस्स थम्भनसन्धारणचलनसङ्खातं किच्चं, तस्स सहकारीकारणभूतो आकारविसेसो कायविञ्ञत्ति नामाति दस्सेन्तो आह ‘‘अभिक्कमादि…पे… कायविञ्ञत्ती’’ति.

कस्स पन आकारविकारोति? सामत्थियतो वायोधातुअधिकानं चित्तजमहाभूतानं. किं तं सामत्थियं? चित्तजता, उपादायरूपता च. अथ वा वायोधातुया आकारविकारो सहज…पे… पच्चयोति सम्बन्धितब्बं. यदि एवं विञ्ञत्तिया उपादायरूपभावो न युज्जति. न हि उपादायरूपं एकभूतसन्निस्सयं अत्थि. ‘‘चतुन्नं महाभूतानं उपादायरूप’’न्ति हि वुत्तं, नायं दोसो चतुन्नं विकारो चतूसु एकस्सापि होति चतुसाधारणधनं विय. वायोधातुअधिकताय च कलापस्स ‘‘वायोधातुया’’ति वचनं न विरुज्झति. एवं अधिकता च सामत्थियतो, न पमाणतो. अञ्ञथा हि अविनिब्भोगवुत्तिता न युज्जेय्य. वायोधातुया एवाति केचि. तेसं मतेन विञ्ञत्तिया उपादायरूपता दुरुपपादा. न हि एकस्स विकारो चतुन्नं होति. सा पनायं हत्थचलनादीसु फन्दमानवण्णग्गहणानन्तरमविञ्ञायमानन्तरेन मनोद्वारजवनेन गय्हति. फन्दमानवण्णविनिमुत्तो कोचि विकारो अत्थि. तस्स च तग्गहणानन्तरं गहणं होतीति कथमेतं विञ्ञायतीति अधिप्पायग्गहणतो. न हि विञ्ञत्तिविकाररहितेसु रुक्खचलनादीसु ‘‘इदमेस कारेति मञ्ञे’’ति अधिप्पायग्गहणं दिट्ठं, हत्थचलनादीसु पन दिट्ठं. तस्मा फन्दमानवण्णविनिमुत्तो कोचि विकारो अत्थि अधिप्पायस्स ञापकोति विञ्ञायति. ञापको च हेतु ञापेतब्बमत्थं सयं गहितो एव ञापेति, न विज्जमानतामत्तेनाति वण्णग्गहणानन्तरं विकारग्गहणम्पि अनुमानतो विञ्ञायति. तथा हि वदन्ति –

‘‘विसयत्तमनापन्ना, सद्दा नेवत्थबोधका;

न सत्तामत्ततो अत्थे, ते अञ्ञाता पकासका’’ति.

यदि विकारग्गहणमेव कारणं अधिप्पायग्गहणस्स, कस्मा अग्गहितसङ्केतानं अधिप्पायग्गहणं न होतीति? न केवलं विकारग्गहणमेव अधिप्पायग्गहणस्स कारणं, अथ खो पुरिमसिद्धसम्बन्धग्गहणञ्च इमस्स उपनिस्सयोति दट्ठब्बं. थम्भनसन्धारणचलनानि विञ्ञत्तिविकारसहिताय वायोधातुया होन्तीति वुत्तं. किं सब्बाव वायोधातू सब्बानि तानि करोन्तीति? नयिदमेवं. सत्तमजवनसम्भूता हि वायोधातु पुरिमजवनसम्भूता वायोधातुयो उपथम्भकपच्चये लभित्वा देसन्तरुप्पत्तिहेतुभावेन चलयति चित्तजरूपं, न इतरा. इतरा पन सन्थम्भनसन्धारणमत्तं करोन्तियो तस्सा उपकाराय होन्ति. देसन्तरुप्पत्ति एव चलनन्ति निमित्ते च कत्तुभावो समारोपितोति दट्ठब्बं. अञ्ञथा धम्मानं अब्यापारता, खणिकता च न सिया. सत्तहि युगेहि आकड्ढितब्बसकटमेत्थ अट्ठकथायं निदस्सितं. चित्तजरूपे पन चलन्ते तंसम्बन्धताय उतुकम्माहारजरूपम्पि चलति नदीसोते पक्खित्तसुक्खगोमयपिण्डं विय फन्दमानवण्णग्गहणानन्तरं विञ्ञत्तिग्गहणस्स वुत्तत्ता. किं चलनकरा एव वायोधातु विञ्ञत्तिविकारसहिताति? नयिदमेवं, तथा चलयितुमसक्कुणन्तियोपि थम्भनसन्धारणमत्तकरा पठमजवनादिसम्भूतापि वायोधातुयो विञ्ञत्तिविकारसहिता एवाति गहेतब्बं. येन दिसाभागेनायं अभिक्कमादिं पवत्तेतुकामो, तदभिमुखविकारसब्भावतो. अधिप्पायसहभावी हि विकारो विञ्ञत्ति. एवञ्च कत्वा मनोद्वारावज्जनस्सापि विञ्ञत्तिसमुट्ठापकवचनं सुट्ठु युज्जति. यथावुत्तविकारग्गहणमुखेन तंसमङ्गिनो अधिप्पायो विञ्ञायतीति वुत्तं ‘‘अधिप्पायप्पकासनरसा’’ति.

कायविप्फन्दनस्स हेतुभूताय वायोधातुया विकारभावतो परियायेन विञ्ञत्ति कायविप्फन्दनहेतुभावपच्चुपट्ठाना वुत्ता. चित्तसमुट्ठानवायोधातुपदट्ठानाति च वायोधातुया किच्चाधिकताय वुत्तं. कायविप्फन्दनेन अधिप्पायविञ्ञापनहेतुत्ताति कायविप्फन्दनेन करणभूतेन अधिप्पायस्स विञ्ञापनहेतुभावतो कायविञ्ञत्तीति वुच्चतीति सम्बन्धो. अयञ्हेत्थ अत्थो – विञ्ञापेतीति विञ्ञत्ति. किं विञ्ञापेति? अधिप्पायं. केन? कायेन. कीदिसेन? विप्फन्दमानेनाति. दुतियनये पन यथावुत्तेन कायेन विञ्ञायतीति कायविञ्ञत्ति. सेसं वुत्तनयमेव.

अत्थावबोधनसमत्थो वचीविसेसो वचीभेदो. तेन वायुवनप्पतिनदीघोसादिं निवत्तेति. तस्स पवत्तकं चित्तं समुट्ठानं यस्सा सा वचीभेदप्पवत्तकचित्तसमुट्ठाना, पथवीधातु. तस्सा यं उपादिन्नसङ्खातस्स अक्खरुप्पत्तिट्ठानस्स घट्टनसञ्ञितं किच्चं, तस्स सहकारीकारणभूतो आकारविसेसो वचीविञ्ञत्ति नामाति दस्सेन्तो आह ‘‘वचीभे…पे… वचीविञ्ञत्ती’’ति.

इदानि ‘‘कस्स पन आकारविकारो’’तिआदि कायविञ्ञत्तियं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. अयं पन विसेसो – यथा तत्थ ‘‘फन्दमानवण्णग्गहणानन्तर’’न्ति वुत्तं, एवमिध ‘‘सुय्यमानसद्दसवनानन्तर’’न्ति योजेतब्बं. इध च थम्भनादीनं अभावतो ‘‘सत्तमजवनसम्भूता’’तिआदिनयो न लब्भति. घट्टनेन हि सद्धिं सद्दो उप्पज्जति. घट्टनञ्च पठमजवनादीसुपि लब्भतेव. घट्टनं पच्चयवसेन भूतकलापानं अञ्ञमञ्ञं आसन्नतरुप्पादो. चलनं एकस्सापि देसन्तरुप्पादपरम्परताति अयमेतेसं विसेसो. यथा च वायोधातुया चलनं किच्चं, एवं पथवीधातुया घट्टनं. तेनेवाह ‘‘पथवीधातुया उपादिन्नघट्टनस्स पच्चयो’’ति. सेसं वुत्तनयमेव. यथा हीतिआदि कायवचीविञ्ञत्तीनं अनुमानवसेन गहेतब्बभावविभावनं. यथा हि उस्सापेत्वा बद्धगोसीसादिरूपानि दिस्वा तदनन्तरप्पवत्ताय अविञ्ञायमानन्तराय मनोद्वारवीथिया गोसीसादीनं उदकसहचारिप्पकारसञ्ञाणाकारं गहेत्वा उदकग्गहणं होति, एवं विप्फन्दमानसमुच्चारियमानवण्णसद्दे गहेत्वा तदनन्तरपवत्ताय अविञ्ञायमानन्तराय मनोद्वारवीथिया पुरिमसिद्धसम्बन्धगहणूपनिस्सयसहिताय साधिप्पायविकारग्गहणं होति.

४४२. रूपानि परिच्छिन्दति, सयं वा तेहि परिच्छिज्जति, रूपानं वा परिच्छेदमत्तं रूपपरिच्छेदो, तं लक्खणं एतिस्साति रूपपरिच्छेदलक्खणा. अयं हि आकासधातु तं तं रूपकलापं परिच्छिन्दन्ती विय होति. तेनाह ‘‘रूपपरियन्तप्पकासनरसा’’ति. अत्थतो पन यस्मा रूपानं परिच्छेदमत्तं हुत्वा गय्हति, तस्मा वुत्तं ‘‘रूपमरियादपच्चुपट्ठाना’’ति. यस्मिं कलापे भूतानं परिच्छेदो, तेहेव असम्फुट्ठभावपच्चुपट्ठाना. विज्जमानेपि हि कलापन्तरभूतानं कलापन्तरभूतेहि सम्फुट्ठभावे तंतंभूतविवित्तता रूपपरियन्तो आकासोति येसं सो परिच्छेदो, तेहि सो असम्फुट्ठोव. अञ्ञथा परिच्छिन्नता न सिया तेसं भूतानं ब्यापिभावापत्तितो. अब्यापिता हि असम्फुट्ठता. तेनाह भगवा ‘‘असम्फुट्ठं चतूहि महाभूतेही’’ति (ध. स. ६३७, ७२४). कण्णच्छिद्दमुखविवरादिवसेन च छिद्दविवरभावपच्चुपट्ठाना वा. येसं रूपानं परिच्छेदो, तत्थेव तेसं परिच्छेदभावेन लब्भतीति वुत्तं ‘‘परिच्छिन्नरूपपदट्ठाना’’ति. ‘‘याय परिच्छिन्नेसू’’तिआदिना आकासधातुया तंतंकलापानं कलापन्तरेहि असङ्करकारणतं दस्सेति.

४४३. अदन्धताति अगरुता. विनोदनं विक्खिपनं, अपनयनन्ति अत्थो. अथद्धताति अकथिनता. अत्तनो मुदुभावेनेव सब्बकिरियासु अविरोधिता. मुदु हि कत्थचि न विरुज्झति. तीसुपि ठानेसु पटिपक्खे अ-कारो दन्धतादिहेतूनं पटिपक्खसमुट्ठानत्ता लहुतादीनन्ति केचि. अपरे पन ‘‘सत्तापटिसेधे’’ति वदन्ति. सरीरेन कत्तब्बकिरियानं अनुकूलतासङ्खातकम्मञ्ञभावो लक्खणं एतिस्साति सरीरकिरियानुकूलकम्मञ्ञभावलक्खणा. अकम्मञ्ञं दुब्बलं नाम होतीति कम्मञ्ञता अदुब्बलभावपच्चुपट्ठाना वुत्ता.

लहुतादीनं अञ्ञमञ्ञाविजहनेन दुविञ्ञेय्यनानत्तता वुत्ताति तंतंविकाराधिकरूपेहि तंनानत्तप्पकासनत्थं ‘‘एवं सन्तेपी’’ति वुत्तं. धातुक्खोभो वातपित्तसेम्हपकोपो, रसादिधातूनं वा विकारावत्था. द्विधा वुत्तोपि अत्थतो पथवीधातुआदीनं धातूनंयेव विकारोति दट्ठब्बो. पटिपक्खपच्चया सप्पायउतुआहाराविक्खित्तचित्तता. ते च तंतंविकारस्स विसेसपच्चयभावतो वुत्ता, अविसेसेन पन सब्बे सब्बेसं पच्चया. यतो नेसं अञ्ञमञ्ञाविजहनं, इद्धिवळञ्जनादीसु विय वसवत्तनं मद्दवप्पकारो. सुपरिमद्दितचम्मसुधन्तसुवण्णगहणञ्चेत्थ मुदुकम्मञ्ञसदिसरूपनिदस्सनमत्तं, न तं इध अधिप्पेतं मुदुताकम्मञ्ञतासब्भावतो. न हि अनिन्द्रियबद्धरूपसन्ताने लहुतादीनि सम्भवन्ति, इन्द्रियबद्धेपि रूपभवे न सन्ति दन्धत्तकरादिधातुक्खोभाभावतो. सति हि तादिसे धातुक्खोभे तप्पटिपक्खपच्चयसमुट्ठानाहि लहुतादीहि भवितब्बन्ति केचि, तं अकारणं. न हि वूपसमेतब्बपच्चनीकापेक्खो तब्बिरोधिधम्मसमुप्पादो, तथा सति सहेतुककिरियचित्तुप्पादेसु कायलहुतादीनं अभावोव सिया. कस्मा पन कम्मजरूपेसु लहुतादयो न होन्तीति? पच्चुप्पन्नपच्चयापेक्खत्ता. अञ्ञथा सब्बदाभावीहि लहुतादीहि भवितब्बं सियाति.

४४४. आदि चयो, ईसं वा चयोति आचयो, यथापच्चयं ततो ततो आगतस्स विय चयोति वा आचयो, तदुभयं एकज्झं गहेत्वा आचयो लक्खणं एतस्साति आचयलक्खणो. रूपस्स उपचयो पठमुप्पादो, वड्ढि च ‘‘उपञ्ञत्तं उपसित्त’’न्तिआदीसु विय उप-सद्दस्स पठमूपरिअत्थस्स निदस्सनतो. पुब्बन्ततोति पुब्बकोट्ठासतो, अनागतभावतोति अत्थो. उप्पज्जमाने रूपधम्मे उप्पादो अनागतक्खणतो उम्मुज्जापेन्तो विय होतीति वुत्तं ‘‘उम्मुज्जापनरसो’’ति. तथा सो ‘‘इमे रूपधम्मा’’ति निय्यातेन्तो विय गय्हतीति आह ‘‘निय्यातनपच्चुपट्ठानो’’ति. परिपुण्णभावपच्चुपट्ठानता ‘‘उपरिचयो उपचयो’’ति इमस्स अत्थस्स वसेन वेदितब्बा. पवत्तिलक्खणाति रूपानं पवत्तनन्ति लक्खितब्बा. अनुप्पबन्धनरसाति पुब्बापरवसेन अनु अनु पबन्धनकिच्चा. ततो एव अनुपच्छेदवसेन गहेतब्बतो अनुपच्छेदपच्चुपट्ठाना.

उभयम्पीति उपचयो सन्ततीति उभयम्पि. जातिरूपस्सेवाति रूपुप्पादस्सेव अधिवचनं. यदि एवं कस्मा विभज्ज वुत्ताति आह ‘‘आकारनानत्ततो’’ति, जातिरूपस्स पवत्तिआकारभेदतोति अत्थो. वेनेय्यवसेन विभज्जकथने कारणं परतो आवि भविस्सति. कथं पनेतं विञ्ञातब्बं, पवत्तिआकारनानत्ततो जातिरूपस्स भेदो, न सभावतोति? निद्देसतोति दस्सेन्तो ‘‘यस्मा पना’’तिआदिमाह. तत्थ यो आयतनानन्ति यो अड्ढेकादसन्नं रूपायतनानं आदिचयत्ता ‘‘आचयो’’ति वुत्तो. सो एव उपचयो पठमुप्पादभावतो उप-सद्दो पठमत्थोति कत्वा. यो पन तत्थेव उप्पज्जमानानं उपरि चयत्ता उपचयो, सा एव सन्तति अनुपबन्धवसेन उप्पत्तिभावतो. अथ वा यो आयतनानं आचयो पठमभावेन उपलक्खितो उप्पादो, सो पन तत्थेव उप्पज्जमानानं उपरि चयत्ता उपचयो, वड्ढीति अत्थो. उपचयो वड्ढिभावेन उपलक्खितो उप्पादो, सा एव सन्तति पबन्धाकारेन उप्पत्तिभावतो. तेनाह ‘‘अट्ठकथायम्पी’’तिआदि.

तत्थ एवं किं कथितन्ति ‘‘यो आयतनानं आचयो’’तिआदिना (ध. स. ६४१) निद्देसेन किं अत्थजातं कथितं होति? आयतनेन आचयो कथितो. आचयुपचयसन्ततियो हि निब्बत्तिभावेन आचयो एवाति आयतनेहि आचयादीनं पकासितत्ता तेहि आचयो कथितो. आयतनानं आचयादिवचनेनेव आचयसभावानि उप्पादधम्मानि आयतनानीति आचयेन तंपकतिकं आयतनं कथितं. लक्खणञ्हि उप्पादो, न रूपरूपन्ति.

रूपपरिपाको रूपधम्मानं जिण्णता. उपनयनरसाति भङ्गुपनयनकिच्चा. सभावानपगमेपीति कक्खळतादिसभावस्स अविगमेपि. ठितिक्खणे हि जरा, न च तदा धम्मो सभावं विजहति नाम. नवभावो उप्पादावत्था, तस्स अपगमभावेन गय्हतीति आह ‘‘नवभावापगमपच्चुपट्ठाना’’ति. ‘‘अरूपधम्मान’’न्ति इदं तेसं जराय सुट्ठु पटिच्छन्नताय वुत्तं. रूपधम्मानम्पि हि खणिकजरा पटिच्छन्ना एव, या अवीचिजरातिपि वुच्चति. एस विकारोति खण्डिच्चादिविकारमाह. सो हि अरूपधम्मेसु न लब्भति. या अवीचिजरा नाम, तस्सापि एस विकारो नत्थीति सम्बन्धितब्बं. नत्थि एतिस्सा जराय वीचीति अवीचिजरा, नवभावतो दुविञ्ञेय्यन्तरजराति अत्थो.

परितो सब्बसो ‘‘भिज्जन’’न्ति लक्खितब्बाति परिभेदलक्खणा. निच्चं नाम धुवं, रूपं पन खणभङ्गिताय येन भङ्गेन न निच्चन्ति अनिच्चं, सो अनिच्चस्स भावोति अनिच्चता. सा पन यस्मा ठितिप्पत्तं रूपं विनासभावेन संसीदन्ती विय होतीति वुत्तं ‘‘संसीदनरसा’’ति. यस्मा च सा रूपधम्मानं भङ्गभावतो खयवयाकारेनेव गय्हति, तस्मा वुत्तं ‘‘खयवयपच्चुपट्ठाना’’ति.

४४५. ओजालक्खणोति एत्थ अङ्गमङ्गानुसारिनो रसस्स सारो उपथम्भबलकरो भूतनिस्सितो एको विसेसो ओजा. कबळं करीयतीति कबळीकारो. आहरीयतीति आहारो, कबळं कत्वा अज्झोहरीयतीति अत्थो. इदं पन सवत्थुकं ओजं दस्सेतुं वुत्तं. बाहिरं आहारं पच्चयं लभित्वा एव अज्झत्तिकाहारो रूपं उप्पादेति, सो पन रूपं आहरतीति आहारो. तेनाह ‘‘रूपाहरणरसो’’ति. ततो एव ओजट्ठमकरूपुप्पादनेन इमस्स कायस्स उपथम्भनपच्चुपट्ठानो. ओजाय रूपाहरणकिच्चं बाहिराधीनन्ति आह ‘‘आहरितब्बवत्थुपदट्ठानो’’ति.

४४६. बलरूपन्तिआदीसु इमस्मिं काये बलं नाम अत्थि, सम्भवो नाम अत्थि, रोगो नाम अत्थि, ‘‘जाति सञ्जाती’’ति (विभ. १९१) वचनतो जाति नाम अत्थि, तेहिपि चतूहि महाभूतेहि विना अभावतो उपादायरूपेहि भवितब्बन्ति अधिप्पायो. एकच्चानन्ति अभयगिरिवासीनं. पटिक्खित्तन्ति एत्थ एवं पटिक्खेपो वेदितब्बो – मिद्धं रूपमेव न होति नीवरणेसु देसितत्ता. यस्स हि नीवरणेसु देसना, तं न रूपं यथा कामच्छन्दो. सिया पनेतं दुविधं मिद्धं रूपं, अरूपञ्चाति. तत्थ यं अरूपं, तं नीवरणेसु देसितं ‘‘न रूप’’न्ति? तं न, विसेसवचनाभावतो. न हि विसेसेत्वा मिद्धं नीवरणेसु देसितं, तस्मा मिद्धस्स दुविधतं परिकप्पेत्वापि न सक्का नीवरणभावं निवत्तेतुं. सक्का हि वत्तुं ‘‘यं तं अरूपतो अञ्ञं मिद्धं परिकप्पितं, तम्पि नीवरणं मिद्धसभावत्ता इतरं मिद्धं विया’’ति.

भवतु नीवरणं, को विरोधोति चे? नीवरणञ्च पहातब्बं. पञ्च नीवरणे पहाय ‘‘अद्धा मुनीसि सम्बुद्धो, नत्थि नीवरणा तवा’’ति (सु. नि. ५४६) वचनतो. अप्पहातब्बञ्च रूपं ‘‘कतमे धम्मा नेव दस्सनेन न भावनाय पहातब्बा? चतूसु भूमीसु कुसलं, चतूसु भूमीसु विपाको, तीसु भूमीसु किरियाब्याकतं, रूपञ्च निब्बानञ्च. इमे धम्मा नेव दस्सनेन न भावनाय पहातब्बा’’ति (ध. स. १४०७) वचनतो. न चेत्थ तदारम्मणकिलेसप्पहानं अधिप्पेतं ‘‘रूपं, भिक्खवे, न तुम्हाकं, तं पजहथा’’तिआदीसु (सं. नि. ३.३४) विय कामच्छन्दादीनं तथा पहानस्स अनधिप्पेतत्ता. तस्मा न मिद्धं रूपं. यदि मिद्धस्स रूपभावं न सम्पटिच्छथ, कथं भगवतो निद्दा. मिद्धञ्हि ‘‘निद्दापचलायिका’’तिआदिना विभङ्गे विभत्तत्ता निद्दाति? न मिद्धं निद्दा, निद्दाहेतुभावतो पन तं ‘‘निद्दा’’ति विभत्तं यथा इत्थिलिङ्गादि. एवम्पि निद्दाहेतुनो मिद्धस्स अभावतो कथं भगवतो निद्दाति? निद्दा भगवतो सरीरगिलानिया, न मिद्धेन. सा च नत्थीति न सक्का वत्तुं ‘‘पिट्ठि मे आगिलायति, तमहं आयमिस्सामी’’ति (म. नि. २.२२) वचनतो. न चेत्थ एवमवधारणं मिद्धमेव निद्दाहेतूति, निद्दाहेतु एव मिद्धन्ति एवमवधारणा. तस्मा अञ्ञोपि अत्थि निद्दाहेतु, को पन सोति? सरीरगिलानिया. तेन वुत्तं ‘‘निद्दा भगवतो सरीरगिलानिया, न मिद्धेना’’ति.

निद्दा च भगवतो नत्थीति न सक्का वत्तुं ‘‘अभिजानामि खो पनाहं अग्गिवेस्सन…पे… दिवा सुपिता’’ति (म. नि. १.३८७) वचनतो. इतोपि न मिद्धं रूपं सम्पयोगवचनतो. वुत्तञ्हि ‘‘थिनमिद्धनीवरणं अविज्जानीवरणेन नीवरणञ्चेव नीवरणसम्पयुत्तञ्चा’’तिआदि (ध. स. ११७६). न चेत्थ यथालाभभवनं? सक्का पच्चेतुं ‘‘सक्खरकथलिकम्पि मच्छगुम्बम्पि चरन्तम्पि तिट्ठन्तम्पी’’तिआदि (दी. नि. १.२४९) विय अप्पसिद्धताय रूपभावस्स. सिद्धे हि तस्स रूपभावे सम्भवतो यथालाभपच्चयो युज्जेय्याति. इतोपि न रूपं मिद्धं आरुप्पेसु उप्पज्जनतो. वुत्तम्पि चेतं ‘‘नीवरणं धम्मं पटिच्च नीवरणो धम्मो उप्पज्जति नपुरेजातपच्चया’’ति (पट्ठा. ३.८.८) इमस्स विभङ्गे ‘‘आरुप्पे कामच्छन्दनीवरणं पटिच्च थिनमिद्धनीवरणं उद्धच्चनीवरणं अविज्जानीवरणं उप्पज्जती’’ति वित्थारो. तस्मा ‘‘न मिद्धं रूप’’न्ति यं अट्ठकथासु पटिक्खित्तं, तं सुपटिक्खित्तमेव.

इतरेसूति बलरूपादीसु. कम्मसमुट्ठानस्सापि रोगस्स विसभागपच्चयसमुप्पन्नो धातुक्खोभो आसन्नकारणं, पगेव इतरस्स. सो च अत्थतो रूपधम्मानं विकारावत्थाठितिभङ्गक्खणेसु एव सियाति वुत्तं ‘‘रोगरूपं जरताअनिच्चतागहणेन गहितमेवा’’ति. उपचयसन्ततिगहणेन गहितमेवाति तब्बिनिमुत्तस्स रूपुप्पादस्स अभावतो. उपादावत्थाय च अञ्ञा जाति नाम नत्थेव. सम्भवो कामधातुयं एकच्चियसत्तानं इन्द्रियपरिपाकपच्चयो आपोधातुया पवत्तिआकारविसेसोति आह ‘‘सम्भवरूपं आपोधातुग्गहणेन गहितमेवा’’ति. कायबलं नाम अत्थतो वायोधातुया पवत्तिआकारविसेसो तस्सा विप्फारभावतो. यतो नं ‘‘पाणबल’’न्ति वदन्ति, तेनाह ‘‘बलरूपं वायोधातुग्गहणेन गहितमेवा’’ति. कस्मा पन नेसं अयथाक्कमतो पटिक्खेपो कतोति? विसुं नत्थीति कत्वा अनुपलब्भमानत्ता अनादरदस्सनत्थं, मिद्धपटिक्खेपो वा महापञ्होति पठमं कतो. तदनुसारेन पटिलोमनयेन इतरेसम्पि अभावो वुत्तोति वेदितब्बं.

‘‘इती’’ति इदं ‘‘अट्ठवीसतिविध’’न्ति इमिना सम्बन्धितब्बं, इमिना वुत्तक्कमेन अट्ठवीसतिविधं होतीति. सो च खो पाळियं आगतनयेनेवाति अनूनता वेदितब्बा. अनधिकभावो पन दस्सितो एव.

४४७. सम्पयुत्तधम्मरासि हिनोति एतेन पतिट्ठहतीहि हेतु, मूलट्ठेन लोभादिको, अलोभादिको च, तादिसो हेतु न होतीति नहेतु. नास्स हेतु अत्थीति अहेतुकं, सहेतुकपटियोगिभावतो हेतुना सह न उप्पज्जतीति अत्थो. अहेतुकमेव हेतुना विप्पयुत्तताय हेतुविप्पयुत्तं. धम्मनानत्ताभावेपि हि सद्दत्थनानत्तेन वेनेय्यवसेन दुकन्तरदेसना होतीति दुकपदवसेन चेतं वुत्तं. पच्चयाधीनवुत्तिताय सह पच्चयेनाति सप्पच्चयं. अत्तनो पच्चयेहि लोके नियुत्तं, विदितन्ति वा लोकियं. आ भवग्गं, आ गोत्रभुं वा सवन्तीति आसवा, सह आसवेहीति सासवं, आसवेहि आलम्बितब्बन्ति अत्थो. आदिसद्देन संयोजनीयं ओघनीयं योगनीयं नीवरणीयं संकिलेसिकं परामट्ठं अचेतसिकं चित्तविप्पयुत्तं नरूपावचरं नअरूपावचरं नअपरियापन्नं अनियतं अनिय्यानिकं अनिच्चन्ति एवमादीनं सङ्गहो दट्ठब्बो.

आहितो अहं मानो एत्थाति अत्ता, अत्तभावो. तं अत्तानं अधिकिच्च उद्दिस्स पवत्ता अज्झत्ता, इन्द्रियबद्धधम्मा, तेसु भवं अज्झत्तिकं, चक्खादि. अट्ठकथायं पन वुत्तनयेन अज्झत्तमेव अज्झत्तिकं यथा वेनयिकोति (अ. नि. ८.११; पारा. ८) इममत्थं सन्धाय वुत्तं ‘‘अत्तभावं अधिकिच्च पवत्तत्ता अज्झत्तिक’’न्ति. सेसं तेवीसतिविधं. ‘‘ततो बाहिरत्ता’’ति इदं अज्झत्तिकलक्खणाभावतो वुत्तं. घट्टनवसेनाति विसयी, विसयो च हुत्वा सङ्घट्टनवसेन. सेसं सोळसविधं. विपरीतत्ताति घट्टनवसेन अगहेतब्बतो. दुप्पटिविज्झसभावत्ताति सुखुमभावेन दुविञ्ञेय्यसभावत्ता. ञाणस्स आसन्ने न होतीति दूरे. तेरस हदयवत्थुपरियोसानानि. सभावेनेवाति ‘‘रूपस्स परिच्छेदो, रूपस्स विकारो, रूपस्स उपचयो’’तिआदिना अग्गहेत्वा अत्तनो सभावेनेव कक्खळत्तादिना ञाणेन परिच्छिज्ज गहेतब्बतो. सेसं दसविधं. तब्बिपरीततायाति सभावेन अपरिग्गहितब्बतो. सोतादीनम्पि चक्खुनो विय पसन्नसभावत्ता एव यथासकं विसयग्गहणपच्चयताति दस्सेन्तो आह ‘‘चक्खादि…पे… पसादरूप’’न्ति. विपरीतत्ताति तब्बिधुरसभावत्ता. अधिपतियट्ठेनाति एत्थ चक्खादीनं ताव पञ्चन्नं चक्खुविञ्ञाणादीसु आधिपतेय्यं तेसं पटुमन्दभावानुवत्तनतो, इत्थिपुरिसिन्द्रियद्वयस्स सकिच्चे जीवितिन्द्रियस्स सहजरूपानुपालने. तदुभयं हेट्ठा वुत्तमेव. उपादिन्नत्ताति गहितत्ता. कम्मनिब्बत्तञ्हि ‘‘ममेतं फलं’’न्ति कम्मुना गहितं विय होति अपटिक्खेपतो.

४४८. सनिदस्सनकम्मजादीनं तिकानन्ति सनिदस्सनत्तिकस्स, कम्मजादित्तिकानञ्च. ओळारिकेति द्वादसविधे ओळारिकरूपे. रूपन्ति रूपायतनं. दट्ठब्बभावसङ्खातेन सह निदस्सनेनाति सनिदस्सनं, पटिहननभावसङ्खातेन सह पटिघेनाति सप्पटिघं, सनिदस्सनञ्च तं सप्पटिघञ्चाति सनिदस्सनसप्पटिघं. तत्थ यस्स दट्ठब्बभावो अत्थि, तं सनिदस्सनं. चक्खुविञ्ञाणगोचरभावोव दट्ठब्बभावो. तस्स रूपायतनतो अनञ्ञत्तेपि अञ्ञेहि धम्मेहि रूपायतनं विसेसेतुं अञ्ञं विय कत्वा वुत्तं ‘‘सह निदस्सनेन सनिदस्सन’’न्ति. धम्मभावसामञ्ञेन हि एकीभूतेसु धम्मेसु यो नानत्तकरो विसेसो, सो अञ्ञो विय कत्वा उपचरितुं युत्तो. एवं हि अत्थविसेसावबोधो होतीति. यो सयं, निस्सयवसेन च सम्पत्तानं, असम्पत्तानञ्च पटिमुखभावो अञ्ञमञ्ञं पतनं, सो पटिहननभावो, येन ब्यापारादिविकारपच्चयन्तरसहितेसु चक्खादीनं विसयेसु विकारुप्पत्ति. सेसं एकादसविधं ओळारिकरूपं. तञ्हि सनिदस्सनत्ताभावतो अनिदस्सनं, वुत्तनयेनेव सप्पटिघं. उभयपटिक्खेपेन अनिदस्सनअप्पटिघं. कम्मतो जातन्ति एत्थ यं एकन्तकम्मसमुट्ठानं अट्ठिन्द्रियानि, हदयञ्चाति नवविधं रूपं, यञ्च नवविधे चतुसमुट्ठाने कम्मसमुट्ठानं नवविधमेव रूपन्ति एवं अट्ठारसविधम्पि कम्मतो उप्पज्जनतो कम्मजं. यञ्हि जातञ्च यञ्च जायति यञ्च जायिस्सति, तं सब्बम्पि ‘‘कम्मज’’न्ति वुच्चति यथा दुद्धन्ति. तदञ्ञपच्चयजातन्ति कम्मतो अञ्ञपच्चयतो जातं उतुचित्ताहारजं. नकुतोचिजातन्ति लक्खणरूपमाह. विञ्ञत्तिद्वयं, सद्दो, आकासधातु, लहुतादित्तयं चित्तसमुट्ठानानि अविनिब्भोगरूपानीति एतं पञ्चदसविधं रूपं चित्तजं. आकासधातु, लहुतादित्तयं, आहारसमुट्ठानानि अविनिब्भोगरूपानीति एतं द्वादसविधं रूपं आहारजं. एत्थ सद्दं पक्खिपित्वा तेरसविधं रूपं उतुतो समुट्ठितं उतुजं. सेसं कम्मजतिके वुत्तनयानुसारेनेव वेदितब्बं.

४४९. दिट्ठादिचतुक्कवसेन, रूपरूपादिचतुक्कवसेन, वत्थादिचतुक्कवसेनाति पाटेक्कं चतुक्कसद्दो योजेतब्बो. यं रूपायतनं अदक्खि यं पस्सति यं दक्खिस्सति यं पस्सेय्य, तं सब्बं दिट्ठं नाम दिट्ठसभावानातिवत्तनतो यथा दुद्धन्ति. एस नयो सेसेसुपि. दस्सनविसयत्ताति चक्खुविञ्ञाणविञ्ञेय्यत्ता. सवनविसयत्ताति सोतविञ्ञाणविञ्ञेय्यत्ता. गन्धरसफोट्ठब्बत्तयन्ति गन्धो रसो फोट्ठब्बन्ति एतं तयं. मुतं नाम मुत्वा पत्वा गहेतब्बतो. तेनाह ‘‘सम्पत्तग्गाहकइन्द्रियविसयत्ता’’ति.

किमिदं फोट्ठब्बं नामाति? पथवीतेजोवायोधातुत्तयं. कस्मा पनेत्थ आपोधातु अग्गहिता, ननु सीतता फुसित्वा गय्हति, सा च आपोधातूति? सच्चं गय्हति, न पन सा आपोधातु. किञ्चरहीति? तेजोधातु एव. मन्दे हि उण्हभावे सीतबुद्धि. न हि सीतं नाम कोचि गुणो अत्थि, केवलं पन उण्हभावस्स मन्दताय सीतताभिमानो. कथमेतं विञ्ञातब्बन्ति चे? अनवट्ठितत्ता सीतबुद्धिया यथा पारापारे. तथा हि घम्मकाले आतपे ठितानं छायं पविट्ठानं सीतबुद्धि होति, तत्थेव पन पथवीगब्भतो उट्ठितानं उण्हबुद्धि. यदि हि सीतता आपोधातु सिया, एकस्मिं कलापे उण्हभावेन सद्धिं उपलब्भेय्य, न च उपलब्भति. तस्मा विञ्ञायति न आपोधातु सीतताति. इदञ्च भूतानं अविनिब्भोगवुत्तितं इच्छन्तानं उत्तरं, अनिच्छन्तानम्पि पन चतुन्नं भूतानं एकस्मिं कलापे किच्चदस्सनेन सभागवुत्तिताय साधिताय उत्तरमेव. ये पन ‘‘वायोधातुया लक्खणं सीतता’’ति वदन्ति, तेसम्पि इदमेव उत्तरं. यदि हि वायोधातु सीतता सिया, एकस्मिं कलापे उण्हभावेन सद्धिं सीतता उपलब्भेय्य, न च उपलब्भति. तस्मा विञ्ञायति न वायोधातु सीतताति. येसं पन द्रवता आपोधातु, सा च फुसित्वा गय्हतीति दस्सनं. ते वत्तब्बा ‘‘द्रवभावोपि फुसीयतीति आयस्मन्तानं अधिमानमत्तं सण्ठानं विया’’ति. वुत्तञ्हेतं पुरातनेहि –

‘‘द्रवता सहवुत्तीनि, तीणि भूतानि सम्फुसं;

‘द्रवतं सम्फुसामी’ति, लोकोयमभिमञ्ञति.

‘‘फुसं भूतानि सण्ठानं, मनसा गण्हते यथा;

‘पच्चक्खतो फुसामी’ति, ञातब्बा द्रवता तथा’’ति.

सेसन्ति यथावुत्तं रूपादिसत्तविधं रूपं ठपेत्वा अवसिट्ठं एकवीसतिविधं रूपं. विञ्ञाणस्सेवाति मनोविञ्ञाणस्सेव. अवधारणेन रूपायतनादीनम्पि मनोविञ्ञाणविञ्ञेय्यत्ते नियमाभावतो न विञ्ञातरूपताति सङ्कराभावं दस्सेति.

निप्फन्नरूपं पनेत्थ रूपरूपं नामाति यदेत्थ अट्ठवीसतिविधे रूपे ‘‘निप्फन्न’’न्ति वुत्तं रूपं, तदेव रूपलक्खणयोगतो रूपं. रुप्पनं रूपं, तं एतस्स अत्थीति यथा अरिससोति, रूपगुणयोगतो वा यथा नीलगुणयोगतो नीलं वत्थन्ति. स्वायं रूपसद्दो रुळ्हिया अतंसभावेपि पवत्ततीति अपरेन रूपसद्देन विसेसेत्वा वुत्तं ‘‘रूपरूप’’न्ति यथा तिलतेलं, दुक्खदुक्खन्ति (विसुद्धि. २.५३९) च, रुप्पनसभावं रूपन्ति अत्थो. यदि एवं, आकासधातुआदीनं कथं रूपभावोति? निप्फन्नरूपस्स परिच्छेदविकारलक्खणभावतो तग्गतिकमेवाति ‘‘रूप’’न्त्वेव वुच्चति.

वसन्ति एत्थ चित्तचेतसिका पवत्तन्तीति वत्थु, चित्ततंसम्पयुत्तानं आधारभूतं रूपं. तं पन छब्बिधं. तत्थ हदयरूपं वत्थु एव मनोधातुमनोविञ्ञाणधातूनं निस्सयभावतो. न द्वारं अञ्ञनिस्सयानं चक्खादि विय. यथा हि चक्खादीनि सम्पटिच्छनादीनं पवत्तिया द्वारं होन्ति, न एवं हदयवत्थु. तेन वुत्तं ‘‘यं पनेत्थ हदयरूपं नाम, तं वत्थु, न द्वार’’न्ति. विञ्ञत्तिद्वयं द्वारं कम्मद्वारभावतो. तन्निस्सितस्स चित्तुप्पादस्स अभावतो न वत्थु. पसादरूपं वत्थु चेव अत्तसन्निस्सितस्स चक्खुविञ्ञाणादिकस्स, द्वारञ्च अञ्ञनिस्सितस्स सम्पटिच्छनादिकस्स. सेसं एकवीसतिविधं रूपं वुत्तविपरियायतो नेव वत्थु न च द्वारं.

४५०. एकतो एव जातं एकजं. ननु च एकतो एव पच्चयतो पच्चयुप्पन्नस्स उप्पत्ति नत्थीति? सच्चं नत्थि, रूपजनकपच्चयेसु एकतोति अयमेत्थ अधिप्पायो. न हि रूपुप्पत्ति रूपजनकतो अञ्ञं पच्चयं अपेक्खति. द्विजन्तिआदीसुपि एसेव नयो. इमेसन्ति इमेसं पभेदानं वसेन. कम्मजमेवाति कम्मतो एव जातं. चित्तजमेवाति एत्थापि एसेव नयो. चित्ततो च उतुतो च जातन्ति कालेन चित्ततो, कालेन उतुतोति एवं चित्ततो च उतुतो च जातं दट्ठब्बं. तं द्विजं द्वीहि जातन्ति. परतो द्वीसुपि एसेव नयो. सद्दायतनमेवाति एत्थ यं चित्तजं सद्दायतनं, तं सविञ्ञत्तिकमेवाति एके. अविञ्ञत्तिकोपि अत्थि वितक्कविप्फारसद्दोति पोराणा.

वितक्कविप्फारसद्दो न सोतविञ्ञेय्योति हि एवं पवत्तमहाअट्ठकथावादं निस्साय चित्तसमुट्ठानस्स सद्दस्स विञ्ञत्तिया विनापि उप्पत्ति इच्छितब्बा. न हि विञ्ञत्ति ‘‘कायवाचाय विञ्ञत्ती’’ति वचनतो असोतविञ्ञेय्येन सद्देन सह उप्पज्जति, एवं सन्ते चित्तजेनापि सद्दनवकेन भवितब्बं. सो च वादो ‘‘सद्दो च होति, न सोतविञ्ञेय्यो चा’’ति विरुद्धमेवेतन्ति मञ्ञमानेहि सङ्गहकारेहि पटिक्खित्तो. अपरे पन महाअट्ठकथावादं अप्पटिक्खिपित्वा तस्स अधिप्पायं वण्णेन्ति. कथं? ‘‘जिव्हातालुचलनादिकं वितक्कसमुट्ठितं विञ्ञत्तिसहजमेव सुखुमसद्दं दिब्बसोतेन सुत्वा आदिसती’’ति सुत्ते, पट्ठाने च ओळारिकं सद्दं सन्धाय सोतविञ्ञाणस्स आरम्मणपच्चयभावो वुत्तोति इमिना अधिप्पायेन वितक्कविप्फारसद्दस्स असोतविञ्ञेय्यता वुत्ताति. तं चतुजं. अवसेसन्ति अविनिब्भोगरूपेन सद्धिं आकासधातुमाह.

लक्खणरूपं पन नकुतोचिजातन्ति कुतोचिपि पच्चयतो न जातं, नापि सयमेव जातं पच्चयेहि विना सयमेव जातस्स सब्बेन सब्बं अभावतो. कथं पनेतं विञ्ञातब्बं लक्खणरूपं न जायतीति? लक्खणाभावतो. उप्पत्तिमन्तानं हि रूपायतनादीनं जातिआदीनि लक्खणानि विज्जन्ति, न एवं जातिआदीनं. तस्मा विञ्ञातब्बमेतं जातिआदीनि न जायन्तीति. सिया पनेतं ‘‘जातिआदीनं जातिआदीनि लक्खणानि विज्जन्ती’’ति? तं न, कस्मा? तथा सति अनवट्ठानापत्तितो. यदि हि जातिआदीनि जातिआदिमन्तानि सियुं, तानिपि जातिआदिमन्तानि, तानिपि जातिआदिमन्तानीति अनवट्ठानमेव आपज्जति. तस्मा सुट्ठु वुत्तं ‘‘जातिआदीनि न जायन्ती’’ति. तेनाह ‘‘न हि उप्पादस्स उप्पादो अत्थि, उप्पन्नस्स च परिपाकभेदमत्तं इतरद्वय’’न्ति, जरामरणन्ति अत्थो.

तत्थ ‘‘उप्पादो नत्थी’’ति एतेन उप्पादस्स जरामरणाभावमाह. असति उप्पादे कुतो जरामरणन्ति मत्तग्गहणेन जरामरणस्स उप्पादाभावम्पि. यदि एवं जातिया कुतोचि जाततावचनं कथन्ति आह ‘‘यम्पी’’तिआदि. तत्थ किच्चानुभावक्खणे दिट्ठत्ताति ये ते चित्तादयो रूपायतनादीनं रूपानं जनकपच्चया, तेसं तदुप्पादनं पति अनुपरतब्यापारानं यो सो पच्चयभावूपलक्खणीयो किच्चानुभावक्खणो, तदा जायमानानं रूपायतनादीनं धम्मानं विकारभावेन उपलब्भमानतं सन्धाय वेनेय्यपुग्गलवसेन जातिया कुतोचि पच्चयतो जातत्तं पाळियं अनुञ्ञातं यथा तं चित्तसमुट्ठानतादि विञ्ञत्तिआदीनं. अयञ्हेत्थ सङ्खेपत्थो – येहि पच्चयधम्मेहि रूपादयो उप्पज्जेय्युं, तेसं पच्चयभावूपगमनक्खणे उपलब्भमाना रूपादयो ततो पुरे, पच्छा च अनुपलब्भमाना ततो उप्पज्जन्तीति विञ्ञायन्ति, एवं जातिपि वेदितब्बा. यदि एवं निप्परियायतो जातिया कुतोचि जातता सिद्धा, अथ कस्मा वेनेय्यपुग्गलवसेनाति वुत्तन्ति? नयिदमेवं जायमानधम्मविकारभावेन उपलब्भमानत्ता. यदि हि धम्मो विय उपलब्भेय्य जाति, निप्परियायोव तस्सा कुतोचि जातभावो, न एवमुपलब्भति, अथ खो विकारभावेन. तस्मा वुत्तं ‘‘वेनेय्यपुग्गलवसेना’’ति.

तदा किर सोतूनं एवं चित्तं उप्पन्नं ‘‘अयं जाति सब्बेसं धम्मानं पभवो, सयञ्च न कुतोचि जायति यथा तं पकतिवादीनं पकती’’ति, तं नेसं मिच्छागाहं विधमेन्तो सत्था ‘‘उपचयो सन्तती’’ति द्विधा भिन्दित्वा कुतोचि पच्चयतो जातञ्च कत्वा देसेसि, न पन जरामरणं पच्चयधम्मानं किच्चानुभावक्खणे अदस्सनतो. यदि एवं कथं ‘‘जरामरणं पटिच्चसमुप्पन्न’’न्ति (सं. नि. २.२०) वुत्तं? यस्मा पटिच्चसमुप्पन्नानं धम्मानं परिपाकभङ्गताय तेसु सन्तेसु होन्ति, न असन्तेसु. न हि अजातं परिपच्चति, भिज्जति वा, तस्मा तं जातिपच्चयतं सन्धाय ‘‘जरामरणं पटिच्चसमुप्पन्न’’न्ति (सं. नि. २.२०) परियायेन सुत्तेसु वुत्तं. यो पनेत्थ कामभवादीसु कम्मादिना पच्चयेन योनिविभागतो पटिसन्धियं, पवत्तियञ्च रूपधम्मानं पवत्तिभेदो वत्तब्बो, सो परतो पटिच्चसमुप्पादकथायं आवि भविस्सतीति न वुत्तोति दट्ठब्बो.

इति रूपक्खन्धे वित्थारकथामुखवण्णना.

विञ्ञाणक्खन्धकथावण्णना

४५१. यं किञ्चीति अनवसेसपरियादानदीपकेन पदद्वयेन वेदयितस्स बहुभेदतं दस्सेन्तो वुच्चमानं रासट्ठं उल्लिङ्गेति. वेदयितं आरम्मणरसानुभवनं लक्खणं एतस्साति वेदयितलक्खणं. सब्बं तं धम्मजातन्ति अधिप्पायो, पुब्बे वा रूपक्खन्धकथायं वुत्तं अधिकारतो आनेत्वा सम्बन्धितब्बं. एकतो कत्वाति अतीतादिभेदभिन्नं सब्बं तं बुद्धिया एकतो कत्वा. एवञ्हि रासट्ठस्स सम्भवो. नीलादिभेदस्स आरम्मणस्स सञ्जाननं, ‘‘नीलं पीतं दीघं रस्स’’न्ति (ध. स. ६१५) च आदिना सञ्ञुप्पादवसेन जाननं गहणं लक्खणं एतस्साति सञ्जाननलक्खणं. अभिसङ्खरणं आयूहनं ब्यापारापत्ति, अभिसन्दहनं वा, उभयथापि चेतनापधानताय सङ्खारक्खन्धस्स एवं वुत्तं ‘‘अभिसङ्खरणलक्खण’’न्ति. तथा हि सुत्तन्तभाजनीये सङ्खारक्खन्धं विभजन्तेन भगवता ‘‘चक्खुसम्फस्सजा चेतना’’तिआदिना (विभ. २१) चेतनाव विभत्ता. मिनितब्बवत्थुं नाळिया मिनमानो पुरिसो विय येन सञ्जाननाकारविसिट्ठेन आकारेन विसयं गण्हाति, तं आरम्मणूपलद्धिसङ्खातं विजाननं लक्खणं एतस्साति विजाननलक्खणं. इतरे वेदनाक्खन्धादयो सुविञ्ञेय्या होन्तीति विञ्ञाणेन एकुप्पादादिभावतो, समानजातिआदिविभागतो च.

अत्तना ‘‘विजाननलक्खण’’न्ति वुत्तमत्थं सुत्तेन समत्थेतुं ‘‘यं किञ्ची’’तिआदि वुत्तं. यथापच्चयं पवत्तिमत्तमेतं, यदिदं सभावधम्मोति दस्सेतुं ‘‘विजाननलक्खण’’न्ति भावसाधनवसेन वुत्तं. धम्मसभावा विनिमुत्तो कोचि कत्ता नाम नत्थीति तस्सेव कत्तुभावं दस्सेतुं ‘‘विजानाती’’ति वुत्तं. यं विजाननट्ठेन विञ्ञाणं, तदेव चिन्तनादिअत्थेन चित्तं, मननट्ठेन मनोति परियायतोपि नं बोधेति. एत्तावता च खन्धतो, भेदतो, परियायतो च विञ्ञाणं विभावितं होति.

जायन्ति एत्थ विसदिसापि सदिसाकाराति जाति, समानाकारो. सा पनायं जाति कामं अनेकविधा नानप्पकारा, तं इधाधिप्पेतमेव पन दस्सेन्तो ‘‘कुसलं, अकुसलं, अब्याकतञ्चा’’ति आह. तत्थ कुसलट्ठेन कुसलं. कोयं कुसलट्ठो नाम? आरोग्यट्ठो अनवज्जट्ठो सुखविपाकट्ठो. आरोग्यट्ठेनापि हि कुसलं वुच्चति ‘‘कच्चि नु भोतो कुसल’’न्तिआदीसु (जा. १.१५.१४६; २.२०.१२९). अनवज्जट्ठेनापि ‘‘कतमो पन, भन्ते, कुसलो कायसमाचारो? यो खो, महाराज, अनवज्जो कायसमाचारो’’तिआदीसु (म. नि. २.३६१). सुखविपाकट्ठेनापि ‘‘कुसलानं, भिक्खवे, धम्मानं समादानहेतू’’तिआदीसु (दी. नि. ३.८०). कुसलचित्तञ्हि रागादीनं चेतसिकरोगानं अवज्जसभावानं पटिपक्खभावतो, सुखविपाकविपच्चनतो च अरोगं, अनवज्जं, सुखविपाकञ्चाति.

सद्दत्थतो पन कुच्छिते पापधम्मे सलयति चलयति कम्मेति विद्धंसेतीति कुसलं. कुच्छितेन वा आकारेन सयन्तीति कुसा, पापधम्मा, ते कुसे लुनाति छिन्दतीति कुसलं. कुच्छितानं वा सानतो तनुकरणतो ञाणं कुसं नाम, तेन लातब्बं गहेतब्बं पवत्तेतब्बन्ति कुसलं. यथा वा कुसो उभयभागगतं हत्थपदेसं लुनाति, एवमिदं उप्पन्नानुप्पन्नवसेन उभयभागगतं संकिलेसपक्खं लुनाति छिन्दति, तस्मा कुसो विय लुनातीति कुसलं. कुच्छितानं वा सावज्जधम्मानं सलनतो संवरणतो कुसलं. कुसलधम्मवसेन हि अकुसला पवत्तिनिवारणेन, अप्पवत्तिभावापादनेन च मनच्छट्ठेसु द्वारेसु अप्पवत्तिया संवुता पिहिता होन्ति. कुच्छिते वा पापधम्मे सलयति कम्पेति अपनेतीति कुसलं. कुच्छितानं वा पाणातिपातादीनं पापधम्मानं सानतो निसानतो तेजनतो कुसा, दोसलोभादयो. दोसादीनञ्हि वसेन चेतनाय तिक्खभावप्पत्तिया पाणातिपातादीनं महासावज्जता, ते कुसे लुनाति छिन्दतीति कुसलं. कुच्छितानं वा सानतो अन्तकरणतो विनासनतो कुसानि, पुञ्ञकिरियवसेन पवत्तानि सद्धादीनि इन्द्रियानि, तेहि लातब्बं पवत्तेतब्बन्ति कुसलं. ‘‘कु’’ इति वा भूमि वुच्चति, अधिट्ठानभावेन तंसदिसस्स अत्तनो निस्सयभूतस्स रूपारूपप्पबन्धस्स सम्पति, आयतिञ्च अनुदहनेन विनासनतो कुं सियन्तीति कुसा, रागादयो, ते विय अत्तनो निस्सयस्स लवनतो छिन्दनतो कुसलं. पयोगसम्पादिता हि कुसलधम्मा अच्चन्तमेव रूपारूपधम्मे अप्पवत्तिकरणेन समुच्छिन्दन्तीति.

न कुसलन्ति अकुसलं, कुसलपटिपक्खन्ति अत्थो. न कुसलन्ति हि कुसलपटिक्खेपेन अकुसलपदस्स अवयवभेदेन अत्थे वुच्चमाने यथा यं धम्मजातं न अरोगं, न अनवज्जं, न सुखविपाकं, न च कोसल्लसम्भूतं, तं अकुसलन्ति अयमत्थो दस्सितो होति, एवं यं न कुच्छितानं सलनसभावं, न कुसानं लवनसभावं, न कुसेन कुसेहि वा पवत्तेतब्बं, न च कुसो विय लवनकं, तं अकुसलं नामाति अयम्पि अत्थो दस्सितो होति. एत्थ च यस्मा कुसलं अकुसलस्स उजुविपच्चनीकभूतं, यतो चेतसिकरोगपटिपक्खादिभावतो अरोगादिपरियायेनपि बोधितं, तस्मा अकुसलं पन कुसलस्स उजुविपच्चनीकभूतन्ति वुत्तं ‘‘कुसलपटिपक्खन्ति अत्थो’’ति. तं पन यथाक्कमं पहायकपहातब्बभावेनेवाति दट्ठब्बं.

न ब्याकतन्ति अब्याकतं, कुसलाकुसलभावेन अकथितन्ति अत्थो. तत्थ कुसलभावो अनवज्जसुखविपाकट्ठो. अकुसलभावो सावज्जदुक्खविपाकट्ठो, तदुभयभावेन अवुत्तन्ति वुत्तं होति. एतेनेव अरोगसरोगादिभावेन च अवुत्तता वण्णिताति दट्ठब्बा. एत्थ च ‘‘कुसलं अकुसल’’न्ति च वत्वा ‘‘अब्याकत’’न्ति वुत्तत्ता कुसलाकुसलभावेनेव अवुत्तता विञ्ञायति, न पकारन्तरेन. अवुत्तता चेत्थ न तथा अवत्तब्बतामत्तेन, अथ खो तदुभयविनिमुत्तसभावताय तेसं धम्मानन्ति दट्ठब्बं. तथा हेतं ‘‘अविपाकलक्खण’’न्ति वुच्चति.

४५२. भूमिभेदतोति भवन्ति एत्थ धम्माति भूमि, ठानं, अवत्था च. अवत्थापि हि अवत्थावन्तानं पवत्तिट्ठानं विय गय्हति, एवं नेसं सुखग्गहणं होतीति. तत्थ लोकिया भूमि ठानवसेनेव वेदितब्बा, लोकुत्तरा अवत्थावसेन. लोकिया वा ठानावत्थावसेन, लोकुत्तरा अवत्थावसेनेव. कामावचरन्ति एत्थ वत्थुकामो किलेसकामोति द्वे कामा. तेसु वत्थुकामो विसेसतो पञ्च कामगुणा कामीयन्तीति, किलेसकामो तण्हा कामेतीति. ते द्वेपि सहिता हुत्वा यत्थ अवचरन्ति, तं कामावचरं. किं पन तन्ति? एकादसविधो कामभवो. इदं येभुय्येन तत्थ अवचरति पवत्ततीति कामावचरं एकस्स अवचरसद्दस्स लोपं कत्वा. एवं रूपारूपावचरानिपि वेदितब्बानि रूपतण्हा रूपं, अरूपतण्हा अरूपन्ति कत्वा. अथ वा कामतण्हा कामो उत्तरपदलोपेन, अवचरति एत्थाति अवचरं, कामस्स अवचरं कामावचरं. एवं रूपावचरारूपावचरानिपि वेदितब्बानि. लोकतो उत्तरतीति लोकुत्तरं कुसलस्स अधिप्पेतत्ता. इतरं पन लोकतो उत्तिण्णन्ति लोकुत्तरं.

सोमनस्सुपेक्खाञाणसङ्खारभेदतोति एत्थ सोमनस्सुपेक्खाभेदो ताव युत्तो तेसं भिन्नसभावत्ता, ञाणसङ्खारभेदो पन कथन्ति? नायं दोसो ञाणसङ्खारकतो भेदोञाणसङ्खारभेदो, सो च तेसं भावाभावकतोति कत्वा. सोभनं मनो, सुन्दरं वा मनो एतस्साति सुमनो, सुमनस्स भावो सोमनस्सं, मानसिकसुखा वेदना रुळ्हिया, सोमनस्सेन उप्पादतो पट्ठाय याव भङ्गा सहगतं पवत्तं संसट्ठं, सम्पयुत्तन्ति अत्थो. सोमनस्ससहगतता चस्स आरम्मणवसेन वेदितब्बा. इट्ठारम्मणे हि चित्तं सोमनस्ससहगतं होति. ननु च इट्ठारम्मणं लोभस्स वत्थु, कथं तत्थ कुसलं होतीति? नयिदमेकन्तिकं इट्ठेपि आभोगादिवसेन कुसलस्स उप्पज्जनतो. यस्स हि चतुसम्पत्तिचक्कसमायोगादिवसेन योनिसोव आभोगो होति, कुसलमेव च मया कत्तब्बन्ति कुसलकरणे चित्तं नियमितं, अकुसलप्पवत्तितो च निवत्तेत्वा कुसलकरणे एव परिणामितं, अभिण्हकरणवसेन च समुदाचरितं, तस्स इट्ठेपि आरम्मणे अलोभादिसम्पयुत्तमेव चित्तं होति, न लोभादिसम्पयुत्तं.

ञाणेन समं पकारेहि युत्तन्ति ञाणसम्पयुत्तं. एकुप्पादादयो एव चेत्थ पकाराति वेदितब्बा. तत्थ कम्मूपपत्तिइन्द्रियपरिपाककिलेसदूरीभावा ञाणसम्पयुत्तताय कारणं. यो हि परेसं धम्मं देसेति, अनवज्जानि सिप्पायतनकम्मायतनविज्जट्ठानानि सिक्खापेतीति एवमादिकं पञ्ञासंवत्तनियं करोति, तस्स कम्मूपनिस्सयवसेन कुसलचित्तं उप्पज्जमानं ञाणसम्पयुत्तं होति. तथा अब्यापज्जे लोके उप्पन्नस्स उपपत्तिं निस्साय ञाणसम्पयुत्तं होति. वुत्तञ्हेतं ‘‘तस्स तत्थ सुखिनो धम्मपदा प्लवन्ति, दन्धो, भिक्खवे, सतुप्पादो, अथ खो सो सत्तो खिप्पंयेव विसेसभागी (अ. नि. ४.१९१) होती’’ति. तथा पञ्ञादसकपत्तस्स इन्द्रियपरिपाकं निस्साय कुसलं उप्पज्जमानं ञाणसम्पयुत्तं होति. येन पन किलेसा विक्खम्भिता, तस्स किलेसदूरीभावं निस्साय ञाणसम्पयुत्तं होति. वुत्तम्पि चेतं ‘‘योगा वे जायते भूरि, अयोगा भूरिसङ्खयो’’ति (ध. प. २८२). अत्तनो वा परस्स वा समुस्साहजनितं चित्तपयोगसङ्खातं सङ्खरणं सङ्खारो, सो एतस्स नत्थीति असङ्खारं. तेन पन सह सङ्खारेन पवत्ततीति ससङ्खारं. ञाणेन विप्पयुत्तं विरहितन्ति ञाणविप्पयुत्तं. विप्पयोगोति चेत्थ ञाणस्स अभावो अप्पवत्तियेवाति दट्ठब्बं. उपेक्खतीति उपेक्खा, वेदयमानापि आरम्मणं अज्झुपेक्खति मज्झत्तताकारसण्ठितत्ताति अत्थो. अथ वा उपेता सुखदुक्खानं अविरुद्धा इक्खा अनुभवनन्ति उपेक्खा. अथ वा इट्ठे च अनिट्ठे च आरम्मणे पक्खपाताभावेन उपपत्तितो युत्तितो इक्खति अनुभवतीति उपेक्खा, ताय सहगतन्ति उपेक्खासहगतं. सेसं सब्बं हेट्ठा वुत्तनयमेव.

एवं अट्ठ कामावचरकुसलचित्तानि उद्दिसित्वा इदानि तेसं पवत्तिआकारं दस्सेतुं ‘‘यदा ही’’तिआदि आरद्धं. तत्थ पटिग्गाहकादिसम्पत्तिन्ति एत्थ आदि-सद्देन देसकालकल्याणमित्तादिसम्पत्तिं सङ्गण्हाति. अञ्ञं वा सोमनस्सहेतुन्ति एत्थ अञ्ञग्गहणेन सद्धाबहुलता, विसुद्धदिट्ठिता, कुसलकिरियाय आनिसंसदस्साविता, सोमनस्सपटिसन्धिकता, एकादस पीतिसम्बोज्झङ्गट्ठानिया धम्माति एवमादीनं सङ्गहो. आदिनयप्पवत्तन्ति एत्थ आदि-सद्देन न केवलं ‘‘अत्थि यिट्ठ’’न्तिआदीनं (म. नि. १.४४१; २.९५) नवन्नंयेव सम्मादिट्ठिवत्थूनं गहणं, अथ खो धम्मविचयसम्बोज्झङ्गट्ठानियादीनम्पि सङ्गहो वेदितब्बो. पुरक्खत्वाति पुब्बङ्गमं कत्वा. तञ्च खो सहजातपुब्बङ्गमवसेन ‘‘मनोपुब्बङ्गमा धम्मा’’तिआदीसु (ध. प. १-२) विय सम्पयोगस्स अधिप्पेतत्ता. असंसीदन्तोति सिलोकमच्छरियादिवसेन पुञ्ञकिरियायं संसीदं सङ्कोचं अनापज्जन्तो, तेन मुत्तचागतादिं दस्सेति. अनुस्साहितोति केनचिपि न उस्साहितो. सरसतो हि पुञ्ञपटिपत्तिदस्सनमिदं. परेहीति पन पाकटुस्साहनदस्सनं.

दानादीनीति दानं सीलं याव दिट्ठिजुकम्मन्ति इमानि दानादीनि दस पुञ्ञानि, दानादीनीति वा दानसीलभावनामयानि इतरेसम्पि सत्तन्नं एत्थेवन्तोगधत्ता. यत्थ सयं उप्पज्जन्ति, तं सन्तानं पुनन्ति, पुज्जं भवफलं निब्बत्तेन्तीति वा पुञ्ञानि. अस्स पुञ्ञचेतनासमङ्गिनो. अमुत्तचागता देय्यधम्मे सापेक्खचित्तता. आदि-सद्देन सीलसमादानादीसु अनधिमुत्ततादिं सङ्गण्हाति. तदेवाति सोमनस्ससहगतादिना सदिसताय वुत्तं. सदिसम्पि हि ‘‘तदेवा’’ति वोहरीयति यथा ‘‘सा एव तित्तिरी, तानियेव ओसधानी’’ति. इमस्मिञ्हि अत्थेति लीनस्स चित्तस्स उस्साहनपयोगसङ्खाते अत्थे. एतन्ति ‘‘सङ्खारो’’ति एतं पदं. पुब्बपयोगस्साति पुञ्ञकिरियायं सङ्कोचे जायमाने ततो विवेचेत्वा समुस्साहनवसेन पवत्तस्स चित्तपयोगस्स, पुब्बग्गहणञ्चेत्थ तथापवत्तपुब्बाभिसङ्खारवसेन सो सङ्खारो होतीति कत्वा वुत्तं, न तस्स सङ्खारस्स पुब्बकालिकत्ता. ‘‘अत्थि दिन्न’’न्तिआदि (म. नि. १.४४१; २.९५) नयप्पवत्ताय सम्मादिट्ठिया असम्भवदस्सनत्थं बाल-ग्गहणं. संसीदनुस्साहनाभावदस्सनत्थं सहसा-गहणं. सोमनस्सरहिता होन्ति पुञ्ञं करोन्ताति अधिप्पायो. सोमनस्सहेतूनं अभावं आगम्माति इदं निदस्सनमत्तं दट्ठब्बं. मज्झत्तारम्मणतथारूपचेतोसङ्खारादयोपि हि उपेक्खासहगतताय कारणं होन्तियेवाति.

एवन्तिआदि निगमनं. तयिदं अट्ठविधम्पि कामावचरं कुसलचित्तं रूपारम्मणं याव धम्मारम्मणन्ति छसु आरम्मणेसु यं वा तं वा आलम्बित्वा उपेक्खासहगताहेतुककिरियामनोविञ्ञाणधातानन्तरं कायद्वारादीहि तीहि द्वारेहि कायकम्मादिवसेन उप्पज्जतीति वेदितब्बं. तत्थ ञाणसम्पयुत्तानि चत्तारि यदा तिहेतुकपटिसन्धिं उप्पादेन्ति, तदा सोळस विपाकचित्तानि फलन्ति. यदा पन दुहेतुकं, तदा द्वादस तिहेतुकवज्जानि. अहेतुकं पन पटिसन्धिं तिहेतुकानि न उप्पादेन्तेव, दुहेतुकानि पन दुहेतुकपटिसन्धिदानकाले द्वादस, अहेतुकपटिसन्धिं दानकाले अट्ठ फलन्ति. तिहेतुका पन पटिसन्धि दुहेतुकेहि न होतियेव. ‘‘अट्ठ फलन्ती’’ति चेतं पटिसन्धिं जनककम्मवसेन वुत्तं. अञ्ञेन पन कम्मुना ‘‘सहेतुकं भवङ्गं अहेतुकस्स भवङ्गस्स अनन्तरपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा. ३.१.१०२) वचनतो सहेतुकम्पि विपाकचित्तं अहेतुकपटिसन्धिकस्स होतियेव. इमस्मिं च पक्खे बलवता पच्चयेन उप्पन्नं असङ्खारं, दुब्बलेन ससङ्खारन्ति वेदितब्बं. ये पन आगमनतो च विपाकस्स असङ्खारससङ्खारभावं इच्छन्ति, तेसं मतेन द्वादस, अट्ठ च फलन्तीति योजेतब्बं. एवं तिधा फलं ददन्तञ्चेतं कामावचरसुगतियं उपपत्तिं, सुगतिदुग्गतीसु भोगसम्पदञ्च करोति. नागसुपण्णादीनम्पि हि यं देवभोगसम्पत्तिसदिसं भोगजातं उप्पज्जति, तम्पि कामावचरकुसलस्सेव फलं. न हि अकुसलस्स इट्ठं फलं अत्थीति.

रूपावचरं पनाति पन-सद्दो विसेसत्थजोतको. तेन यथा कामावचरं किलेसानं तदङ्गप्पहानमत्तकरं, न एवमिदं, इदं पन विक्खम्भनप्पहानकरं. यथा वा तं वेदनाञाणसङ्खारभेदतो अट्ठधा भिज्जति, न एवमिदं, इदं पन ततो अञ्ञथा वाति वक्खमानं विसेसं जोतेति. तं पनेतं सवत्थुकं, सासवं, विनीवरणञ्च रूपावचरन्ति दट्ठब्बं. ‘‘सवत्थुकं एवा’’ति हि इमिना अरूपावचरं निवत्तेति, ‘‘सासव’’न्ति इमिना पठममग्गचित्तं, ‘‘विनीवरण’’न्ति इमिना पटिघसहितद्वयं. कत्थचि पञ्च झानङ्गानि, कत्थचि चत्तारि, कत्थचि तीणि, कत्थचि द्वे, कत्थचि अपरानि द्वेति एवं झानङ्गयोगभेदतो पञ्चविधन्ति सङ्खेपतो वुत्तमत्थं विवरितुं ‘‘सेय्यथिद’’न्तिआदि आरद्धं. तत्थ यं वत्तब्बं, तं हेट्ठा झानकथायं (विसुद्धि. १.७९ आदयो) वुत्तमेव. तयिदं भावनामयमेव हुत्वा वुत्तनयेन पथवीकसिणादिकं आलम्बित्वा यथारहं ञाणसम्पयुत्तकुसलानन्तरं उप्पज्जति, हीनादिभेदभिन्नं पनेतं यथाक्कमं ब्रह्मपारिसज्जादीसु सोळससुपि ब्रह्मलोकेसु उपपत्तिनिप्फादकन्ति दट्ठब्बं.

रूपसञ्ञासमतिक्कमादिना समधिगन्तब्बं अरूपावचरं. चतुन्नं अरूपानन्ति उपेक्खासमाधिसङ्खातेहि चतूहि अरूपज्झानेहि. करणे हि एतं सामिवचनं. अरूपानं वा यो आरम्मणादिकतो सम्पयुत्तधम्मेहि योगो योगभेदो, तस्स वसेन. वुत्तप्पकारेनाति हेट्ठा आरुप्पकथायं (विसुद्धि. १.२७५ आदयो) वुत्तप्पकारेन. पठमन्ति पठमं अरूपावचरकुसलचित्तं. दुतियततियचतुत्थानीति एत्थापि एसेव नयो. तानिमानि भावनामयानेव हुत्वा यथानुपुब्बं कसिणुग्घाटिमाकासं, पठमारुप्पविञ्ञाणं, नत्थिभावं, आकिञ्चञ्ञायतनन्ति इमानि आलम्बित्वा उपेक्खासहगतञाणसम्पयुत्तकुसलानन्तरं उप्पज्जित्वा चतूसु अरूपीब्रह्मलोकेसु पटिसन्धिपवत्तिविपाकदायीनि. सेसं पनेत्थ यं वत्तब्बं, तं हेट्ठा वुत्तमेव. छविसुद्धिपरम्पराय समधिगन्तब्बं लोकुत्तरं. तत्थ वत्तब्बं परतो आगमिस्सति. चतुमग्गसम्पयोगतोति सोतापत्तिमग्गो याव अरहत्तमग्गोति इमेहि चतूहि अरियमग्गेहि सम्पयोगतो. चतुब्बिधम्पि चेतं भावनामयमेव हुत्वा निब्बानं आलम्बित्वा सुञ्ञतो विमोक्खो, अनिमित्तो विमोक्खो, अप्पणिहितो विमोक्खोति नामेन उप्पज्जति, सत्तभवादिभवूपपत्तिनिवत्तकन्ति दट्ठब्बं. एकवीसतिविधं होति नातिसङ्खेपवित्थारनयेनाति अधिप्पायो.

४५३. कामावचरमेवाति एत्थ निकायन्तरिया रूपारूपावचरम्पि अकुसलं इच्छन्तीति तेसं मतिनिसेधनत्थं कामावचरग्गहणं. महग्गतभूमियं उप्पज्जन्तम्पि तत्थ रूपधातुयं पवत्तिविपाकं देन्तम्पि एकन्तेन कामावचरमेवाति दस्सनत्थं अवधारणं. यदि एवं, कस्मा कामावचरमेवाति? तत्थ कारणं वुत्तमेव. कथं वुत्तं? ‘‘कामतण्हा कामो उत्तरपदलोपतो, अवचरति एत्थाति अवचरं, कामस्स अवचरं कामावचर’’न्ति. एत्थ हि कामतण्हाविसयता ‘‘कामावचरभावस्स कारणं’’ वुत्ता यथा रूपारूपतण्हाविसयता ‘‘रूपारूपावचरभावस्स’’. एकंसेन चेतं एवं इच्छितब्बं. अञ्ञथा ब्यापिलक्खणं न सिया. यदि हि आलम्बितब्बधम्मवसेन भूमिववत्थानं करेय्य, एवं सति अनारम्मणानं सङ्गहो न सिया. अथ विपाकदानवसेन, एवम्पि अविपाकानं सङ्गहो न सिया. तस्मा आलम्बणधम्मवसेन परियापन्नानं सा कातब्बा, अपरियापन्नानं पन लोकतो उत्तिण्णताय लोकुत्तरता, उत्तरितराभावतो अनुत्तरता च वेदितब्बा.

परियापन्नाति च परिच्छेदकारिकाय तण्हाय परिच्छिज्ज आपन्ना, गहिताति अत्थो. ननु चेत्थ कामतण्हा कतमा? कामावचरधम्मारम्मणा तण्हा, कामावचरधम्मा कतमे? कामतण्हाविसयाति इतरेतरसन्निस्सयतादोसोति? नयिदमेवं अवीचिआदिएकआदसोकासनिन्नताय कञ्चि तण्हं कामतण्हाभावेन गहेत्वा तंसभावाय तण्हाय विसयभावेन कामावचरधम्मानं उपलक्खितब्बत्ता. निक्खेपकण्डेपि (ध. स. ९८५ आदयो) ‘‘एत्थावचरा’’ति वचनं अवीचिपरनिम्मितपरिच्छिन्नोकासाय कामतण्हाय विसयभावं सन्धाय वुत्तन्ति गहेतब्बं. तदोकासता च तण्हाय तन्निन्नताय वेदितब्बा.

मूलतो तिविधन्ति तीणि अकुसलमूलानि लोभादीनि, तेसं वसेन तंसहितम्पि तिविधन्ति अत्थो. तानि हि सुप्पतिट्ठितभावकारणत्ता मूलमिवाति मूलानि, लोभो मूलं एतस्साति लोभमूलं. असाधारणेन निद्देसो यथा भेरिसद्दो, यवङ्कुरोति. तथा दोसमूलं. मोहो एव मूलं इमस्स, नाञ्ञन्ति मोहमूलं.

सोमनस्सुपेक्खादिट्ठिगतसङ्खारभेदतोति सोमनस्सुपेक्खाभेदतो दिट्ठिगतभेदतो सङ्खारभेदतोति पच्चेकं भेदसद्दो योजेतब्बो. यदेत्थ वत्तब्बं, तं हेट्ठा वुत्तनयमेव. दिट्ठिगतसम्पयुत्तन्ति दिट्ठियेव दिट्ठिगतं ‘‘गूथगतं, मुत्तगत’’न्ति (म. नि. २.११९; अ. नि. ९.११) यथा. अथ वा विपरियेसग्गाहताय दिट्ठिया गतमेव, न एत्थ गन्तब्बवत्थु तथा सभावन्ति दिट्ठिगतं. तयिदं ‘‘इदमेव सच्चं, मोघमञ्ञ’’न्ति (म. नि. २.१८७, २०२, २०३, ४२७; ३.२७-२९) अभिनिवेसभावतो लोभेनेव सद्धिं पवत्तति, न दोसेन.

यदाहीतिआदि लोभमूलचित्तानं पवत्तिआकारदस्सनं. मिच्छादिट्ठिन्ति उच्छेददिट्ठिआदिमिच्छादिट्ठिं. ताय हि विपल्लत्थचित्ता सत्ता ‘‘एतावको जीवविसयो याव इन्द्रियगोचरो’’ति परलोकं पटिक्खिपित्वा ‘‘नत्थि कामेसु आदीनवो’’ति यथा तथा कामेसु पातब्यतं आपज्जन्ति. आदि-सद्देन ‘‘एस पन्थो पगेव विहितो देवयाने, येन यन्ति पुत्तवन्तो विसोका. तं पस्सन्ति पसवो, पक्खिनो च, तेन ते मातरिपि मिथुनं चरन्ती’’तिआदिना नयेन पुत्तमुखदस्सनं सग्गमोक्खमग्गोति एवमादिकं मिच्छादिट्ठिं सङ्गण्हाति.

कामे वाति एत्थ वा-सद्दो अनियमत्थो, तेन ब्राह्मणानं सुवण्णहरणमेव अदिन्नादाने सावज्जं, इतरं अनवज्जं. गरूनं, गुन्नं, अत्तनो, जीवितस्स, विवाहस्स च अत्थाय मुसावादो अनवज्जो, इतरो सावज्जो. गरुआदीनं अत्थाय पेसुञ्ञहरणं अनवज्जं, इतरं सावज्जं. भारतयुद्धसीताहरणादिकथा पापवूपसमाय होतीति एवमादिके मिच्छागाहे सङ्गण्हाति. दिट्ठमङ्गलादीनीति दिट्ठसुतमुतमङ्गलानि. सभावतिक्खेनाति लोभस्स, मिच्छाभिनिवेसस्स वा वसेन सरसेनेव तिखिणेन कुरूरेन. मन्देनाति दन्धेन अतिखिणेन. तादिसं पन अत्तनो, परस्स वा समुस्साहनेन पवत्ततीति आह ‘‘समुस्साहितेना’’ति. परभण्डं वा हरतीति वा-सद्देन तथापवत्तनकमुसावादादीनम्पि सङ्गहो दट्ठब्बो. कामानं वा अनुभुय्यमानानं. वा-सद्देन परसन्तकस्स वा अयथाधिप्पेतताय यं लद्धं, तं गहेतब्बन्ति गहणादिकं सङ्गण्हाति.

दुविधमेव होति सम्पयुत्तधम्मवसेन भेदाभावतो. यदि एवं, कस्मा ‘‘दोमनस्ससहगतं पटिघसम्पयुत्त’’न्ति वुत्तन्ति? असाधारणधम्मेहि तस्स चित्तस्स उपलक्खणत्थं. पाणातिपातादीसूति पाणातिपातनादीसु. आदि-सद्देन अदिन्नादानमुसावादपेसुञ्ञफरुससम्फप्पलापब्यापादे सङ्गण्हाति. सभावतिक्खं हुत्वा पवत्तमानं चित्तं असङ्खारमेव होति, इतरं ससङ्खारन्ति अधिप्पायेनाह ‘‘तिक्खमन्दप्पवत्तिकाले’’ति. मन्दं पन हुत्वा पवत्तमानं एकंसेन ससङ्खारमेवाति न सक्का विञ्ञातुं. यं ससङ्खारेन सप्पयोगेन पवत्तति, तं मन्दमेव होतीति कत्वा तथावुत्तन्ति दट्ठब्बं.

मोहेकहेतुकं चित्तं मूलन्तरविरहतो अतिमूळ्हं, विचिकिच्छुद्धच्चयोगतो चञ्चलञ्चाति उपेक्खासहगतमेव होति, न तस्स कदाचिपि सभावतिक्खता अत्थि. आरम्मणे हि संसप्पनवसेन, विक्खिपनवसेन च पवत्तमानस्स चित्तद्वयस्स कीदिसे किच्चे सभावतिक्खताय, उस्साहेतब्बताय वा भवितब्बं, तस्मा न तत्थ सङ्खारभेदो अत्थि. अञ्ञेसु अकुसलचित्तेसु लब्भमानम्पि उद्धच्चं विसेसतो एत्थेव बलवं, ततो एव सम्पयुत्तधम्मेसु पधानं हुत्वा पवत्ततीति इदमेव उद्धच्चेन विसेसेत्वा वुत्तं ‘‘उद्धच्चसम्पयुत्त’’न्ति. तथा हि पाळियं (ध. स. ४२७) इध सरूपतो उद्धच्चं आगतं, एवं असाधारणपधानधम्मवसेन मोहमूलं ‘‘विचिकिच्छासम्पयुत्तं, उद्धच्चसम्पयुत्त’’न्ति दुविधं वुत्तन्ति दट्ठब्बं. असन्निट्ठानं संसयो. विक्खेपो अवूपसमो, भन्तताति अत्थो.

तयिदं द्वादसविधम्पि अकुसलचित्तं छसु आरम्मणेसु यं वा तं वा आलम्बित्वा उपेक्खासहगताहेतुककिरियामनोविञ्ञाणधातानन्तरं कायद्वारादीहि तीहि द्वारेहि कायकम्मादिवसेन यथारहं पाणातिपातादिकम्मपथवसेन चेव कम्मवसेन च उप्पज्जतीति वेदितब्बं.

तत्थ ठपेत्वा उद्धच्चसहगतं सेसं एकादसविधम्पि चतूसुपि अपायेसु पटिसन्धिं देति, पवत्तिविपाकं सुगतियम्पि. उद्धच्चसहगतं पन पवत्तिविपाकमेवाति. एत्थाह – किं पन कारणं सब्बदुब्बलं विचिकिच्छासम्पयुत्तं पटिसन्धिं देति, अधिमोक्खसब्भावतो ततो बलवन्तम्पि उद्धच्चसहगतं न देतीति? दस्सनेन पहातब्बेसु अवुत्तत्ता. इदं हि पटिसन्धिं देन्तं अपायेसु ददेय्य, अपायगमनीयञ्च दस्सनपहातब्बन्ति तत्थ वुच्चेय्य, न च वुत्तं. तस्मा पटिसन्धिं न देति, पवत्तिविपाकदानं पनस्स न सक्का पटिक्खिपितुं. पटिसम्भिदाविभङ्गे ‘‘उद्धच्चसहगते ञाणं धम्मपटिसम्भिदा, तस्स विपाके ञाणं अत्थपटिसम्भिदा’’ति (विभ. ७३० अत्थतो समानं) वचनतो.

अपरे पनाहु – पुथुज्जनस्स उप्पज्जमानं उद्धच्चसहगतं दस्सनप्पहातब्बसहायसब्भावतो उभयविपाकम्पि देति, न सेक्खस्स तदभावतोति. इदमेत्थ विचारेतब्बं, यस्स विपाकदानं वुत्तं, किं तं भावनाय पहातब्बं, उदाहु नोति? किञ्चेत्थ – यदि ताव भावनाय पहातब्बं, पट्ठाने भावनाय पहातब्बस्स नानाक्खणिककम्मपच्चयभावो वत्तब्बो सिया. अथ न भावनाय पहातब्बं, दस्सनेनपहातब्बत्तिके ‘‘नेवदस्सनेननभावनायपहातब्ब’’मिच्चस्स विभङ्गे वत्तब्बं सिया. यदि तब्बिरुद्धसभावताय तत्थ न वुच्चेय्य, एवम्पि तस्मिं तिके तस्स नवत्तब्बता आपज्जतीति? नापज्जति, किं कारणं? चित्तुप्पादकण्डे (ध. स. ३६५ आदयो) आगतानं द्वादसन्नं अकुसलचित्तुप्पादानं द्वीहि पदेहि सङ्गहितत्ता विभजित्वा दस्सेतब्बस्स नियोगतो कस्सचि चित्तुप्पादस्स अभावा, यथा उप्पन्नत्तिके अतीतादीनं नवत्तब्बता न वुत्ता, एवमेतस्सापि. अथ वा भावनाय पहातुं असक्कुणेय्यस्सापि तस्स पुथुज्जने वत्तमानस्स भावनाय पहातब्बसभावसामञ्ञतो, सावज्जतो च भावनाय पहातब्बपरियायो विज्जतीति नत्थि नवत्तब्बतापसङ्गदोसो. निप्परियायेन च न भावनाय पहातब्बन्ति तस्स वसेन नानाक्खणिककम्मपच्चयभावोपि न वुत्तो. दस्सनपहातब्बपच्चयस्सापि उद्धच्चसहगतस्स सहायवेकल्लमत्तमेव दस्सनेन कतं, न कोचिपि भावो अनुप्पादधम्मतं तस्स आपादितोति एकन्तेन भावनाय पहातब्बता वुत्ता. अथ वा अपायगमनीयभावापेक्खं दस्सनप्पहातब्बवचनन्ति तदभावतो तं विभजनं वुत्तन्ति.

४५४. ‘‘विञ्ञाण’’न्ति पदं अपेक्खित्वा ‘‘अब्याकतं विपाक’’न्ति आदिको नपुंसकनिद्देसो, ततो एव अधिकताब्याकतापेक्खाय दुविधन्ति वुत्तं. अञ्ञथा रूपनिब्बानानम्पि अब्याकतभावतो तं चतुब्बिधन्ति वत्तब्बं सिया. विपाकस्स कामावचरादिभावो कुसले वुत्तनयेनेव वेदितब्बो. अहेतुकता सहेतुकता विय सम्पयुत्तहेतुवसेन, न निब्बत्तकहेतुवसेन. विपाकस्स हि सहेतुकता सहेतुककम्मवसेन सिज्झमानापि सम्पयुत्तहेतुवसेनेव वुच्चति, अञ्ञथा अहेतुकानम्पि सहेतुकता आपज्जेय्याति. कस्मा पन सहेतुकस्स अहेतुको विपाको होतीति? तत्थ कारणं वुत्तमेव. किञ्च आरम्मणाभिनिपातमत्तेसु पञ्चसु विञ्ञाणेसु यथा अलोभादिसम्पयोगो न सम्भवति, एवं मन्दतरमन्दकिच्चेसु सम्पटिच्छनसन्तीरणेसूति हेतूनं उप्पत्तिया असम्भवतोपि नेसं अहेतुकता दट्ठब्बा.

मनोविञ्ञाणतो उप्पज्जनविसिट्ठमननकिच्चानं अभावतो मनोमत्ता धातु मनोधातु.

चक्खुसन्निस्सितं हुत्वा रूपस्स विजाननं लक्खणं एतस्साति चक्खुसन्निस्सितरूपविजाननलक्खणं. तत्थ चक्खुसन्निस्सितवचनेन रूपारम्मणं अञ्ञं विञ्ञाणं निवत्तेति. विजाननग्गहणेन चक्खुसन्निस्सिते फस्सादिके निवत्तेति. चक्खुरूपग्गहणेन निस्सयतो, आरम्मणतो च विञ्ञाणं विभावेति उभयाधीनवुत्तिकत्ता. यदि हि चक्खु नाम न सिया, अन्धापि रूपं पस्सेय्युं, न च पस्सन्ति. यदि च नीलादिरूपं नाम न सिया, देसादिनियमेन न भवितब्बं, अत्थेव च नियमो, एकन्तसारम्मणता च चित्तस्स वुत्ताति ‘‘आरम्मणेन विना नीलादिआभासं चित्तं पवत्तती’’ति एवं पवत्तो वादो मिच्छावादोति वेदितब्बं. तेनाह भगवा ‘‘चक्खुञ्च पटिच्च रूपे च उप्पज्जति चक्खुविञ्ञाण’’न्तिआदि (म. नि. १.२०४, ४००; ३.४२१, ४२५; सं. नि. २.४४; ४.६०; कथा. ४६५).

कस्मा पनेत्थ वचनभेदो कतोति? एकम्पि चक्खु विञ्ञाणस्स पच्चयो होति, रूपं पन अनेकमेव संहतन्ति इमस्स विसेसस्स दस्सनत्थं. किं पन कारणं एकम्पि चक्खु विञ्ञाणस्स पच्चयो होति, रूपं पन अनेकमेवाति? पच्चयभावविसेसतो. चक्खु हि चक्खुविञ्ञाणस्स निस्सयपुरेजातइन्द्रियविप्पयुत्तपच्चयेहि पच्चयो होन्तं अत्थिभावेनेव होति, तस्मिं सति तस्स भावतो, असति अभावतो. यतो तं अत्थिअविगतपच्चयेहिस्स पच्चयो होतीति वुच्चति, तंनिस्सयता चस्स न एकदेसेन अल्लीयनवसेन इच्छितब्बा अरूपभावतो, अथ खो गरुराजादीसु सिस्सराजपुरिसादीनं विय तप्पटिबद्धवुत्तिताय. इतरे पन पच्चया तेन तेन विसेसेन वेदितब्बा. स्वायं पच्चयभावो न एकस्मिं न सम्भवतीति एकम्पि चक्खु विञ्ञाणस्स पच्चयो होतीति ‘‘चक्खुञ्च पटिच्चा’’ति एकवचनेन निद्देसो कतो.

रूपं पन यदिपि चक्खु विय पुरेजातअत्थिअविगतपच्चयेहि पच्चयो होति पुरेतरं हुत्वा विज्जमानक्खणेयेव उपकारकत्ता, तथापि अनेकमेव संहतं हुत्वा पच्चयो होति आरम्मणभावतो. यञ्हि पच्चयधम्मं सभावभूतं, परिकप्पिताकारमत्तं वा विञ्ञाणं विभावेन्तं पवत्तति, तदञ्ञेसञ्च सतिपि पच्चयभावे सो तस्स सारम्मणसभावताय यं किञ्चि अनालम्बित्वा पवत्तितुं असमत्थस्स ओलुब्भ पवत्तिकारणताय आलम्बनीयतो आरम्मणं नाम. तस्स यस्मा यथा तथा सभावूपलद्धिवसेन आरम्मणपच्चयलाभो, तस्मा चक्खुविञ्ञाणं रूपं आरब्भ पवत्तमानं तस्स सभावं विभावेन्तमेव पवत्तति. सा चस्स इन्द्रियाधीनवुत्तिकस्स आरम्मणसभावूपलद्धि, न एकद्विकलापगतवण्णवसेन होति, नापि कतिपयकलापगतवण्णवसेन, अथ खो आभोगानुरूपं आपाथगतवण्णवसेनाति अनेकमेव रूपं संहच्चकारिताय विञ्ञाणस्स पच्चयो होतीति दस्सेन्तो भगवा ‘‘रूपे चा’’ति बहुवचनेन निद्दिसि.

यं पन ‘‘रूपायतनं चक्खुविञ्ञाणधातुया तंसम्पयुत्तकानञ्च धम्मानं आरम्मणपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा. १.१.२) वुत्तं, तं कथन्ति? तम्पि यादिसं रूपायतनं चक्खुविञ्ञाणस्स आरम्मणपच्चयेन पच्चयो होति, तादिसमेव सन्धाय वुत्तं. कीदिसं पन तन्ति? समुदितन्ति पाकटोयमत्थो. एवञ्च कत्वा यदेके वदन्ति ‘‘आयतनसल्लक्खणवसेन चक्खुविञ्ञाणादयो सल्लक्खणारम्मणा, न दब्बसल्लक्खणवसेना’’ति, तम्पि युत्तमेव होति. न चेत्थ समुदायारम्मणता आसङ्कितब्बा समुदायाभोगस्सेवाभावतो. समुदिता पन वण्णधम्मा आरम्मणपच्चया होन्ति. कथं पन पच्चेकं असमत्था समुदिता आरम्मणा पच्चया होन्ति, न हि पच्चेकं दट्ठुं असक्कोन्ता अन्धा समुदिता पस्सन्तीति? नयिदमेकन्तिकं विसुं विसुं असमत्थानं सिविकावहनादीसु समत्थताय दस्सनतो. केसादीनञ्च यस्मिं ठाने ठितानं पच्चेकं वण्णं गहेतुं न सक्का, तस्मिंयेव ठाने समुदितानं वण्णं गहेतुं सक्काति भिय्योपि तेसं संहच्चकारिता परिब्यत्ता. एतेन चक्खुविञ्ञाणस्स परमाणुरूपं आरम्मणं, उदाहु तंसमुदायोतिआदिका चोदना पटिक्खित्ताति वेदितब्बा. ‘‘सोतञ्च पटिच्च सद्दे चा’’तिआदीसुपि (म. नि. १.२०४, ४००; ३.४२१, ४२५, ४२६) एसेव नयो. एवं उभयाधीनवुत्तिकताय चक्खुविञ्ञाणस्स निस्सयतो, आरम्मणतो च विभावनं कतं, एवं सोतविञ्ञाणादीसुपि यथारहं वत्तब्बं.

रूपमत्तारम्मणरसन्ति रूपायतनमत्तस्सेव आरम्मणकरणरसं. मत्तसद्देन यथा आरम्मणन्तरं निवत्तेति, एवं रूपायतनेपि लब्भमाने एकच्चे विसेसे निवत्तेति. न हि चक्खुविञ्ञाणं वण्णमत्ततो अञ्ञं किञ्चि विसेसं तत्थ गहेतुं सक्कोति. तेनाह भगवा ‘‘पञ्चहि विञ्ञाणेहि न किञ्चि धम्मं पटिविजानाति अञ्ञत्र अभिनिपातमत्ता’’ति. चक्खुविञ्ञाणं उप्पज्जमानं रूपारम्मणे एव उप्पज्जनतो तदभिमुखभावेन गय्हतीति वुत्तं ‘‘रूपाभिमुखभावपच्चुपट्ठान’’न्ति. अत्तनो अनन्तरं उप्पज्जमानानं अरूपधम्मानं समनन्तरविगता अरूपधम्मा पवत्तिओकासदानेन अनन्तरसमनन्तरनत्थिविगतपच्चयेहि उपकारका निस्सयारम्मणधम्मा विय आसन्नकारणन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘रूपारम्मणाय किरियमनोधातुया अपगमपदट्ठान’’न्ति. सोतविञ्ञाणादीसुपि वुत्तनयेनेव अत्थो वेदितब्बो.

चक्खुविञ्ञाणादिगहितं रूपादिआरम्मणं तदनन्तरमेव अपरिपतन्तं कत्वा सम्पटिच्छन्ती गण्हन्ती विय होतीति वुत्तं ‘‘रूपादिसम्पटिच्छनरसा’’ति. तथाभावेन सम्पटिच्छनभावेन पच्चुपतिट्ठतीति तथाभावपच्चुपट्ठाना.

छसु आरम्मणेसु कदाचि पञ्चन्नं, ततो वा कतिपयानं विजाननसभावापि छळारम्मणविजाननलक्खणा वुत्ता तंसभावानतिवत्तनतो, छस्वेव वा इतरेसं आरम्मणानं अन्तोगधत्ता. सन्तीरणादिकिच्चाति सन्तीरणतदारम्मणकिच्चा वा, सन्तीरणतदारम्मणपटिसन्धिभवङ्गचुतिकिच्चा वाति अधिप्पायो. ‘‘हदयवत्थुपदट्ठाना’’ति इदं इमासं द्विन्नं मनोविञ्ञाणधातूनं एकन्तेनेव हदयवत्थुसन्निस्सयताय वुत्तं. हेट्ठा वुत्तनयेन पन तंतंअनन्तरातीतविञ्ञाणापगमपदट्ठानातिपि वत्तुं वट्टतियेव. तस्सा भेदोति तस्सा विपाकमनोविञ्ञाणधातुया ‘‘दुविधा’’ति वुत्ताय दुविधतासङ्खातो भेदो. एकन्तमिट्ठारम्मणेति एकन्तेनेव इट्ठे आरम्मणे, अतिविय इट्ठारम्मणेति अत्थो. पञ्चद्वारे चेव जवनावसाने चाति एत्थ पञ्चद्वारे सम्पटिच्छनवोट्ठब्बनानं अन्तराळं ठानं, इतरत्र जवनभवङ्गानन्ति एवं द्विठाना होति. इतरायपि सन्तीरणतदारम्मणकाले यथावुत्तमेव ठानं, पटिसन्धिआदिकाले पन चुतिभवङ्गानं अन्तराळं पटिसन्धिया, पटिसन्धिआवज्जनानं तदारम्मणावज्जनानं जवनावज्जनानं वोट्ठब्बनावज्जनानञ्च अन्तराळं भवङ्गस्स, तदारम्मणपटिसन्धीनं जवनपटिसन्धीनं वा अन्तराळं चुतिया ठानन्ति वेदितब्बं.

छसूति एत्थ पुब्बे वुत्तनयेनेव विभागो वेदितब्बो. कायस्स निस्सयभूतानं नातिइट्ठफोट्ठब्बभूतानं पटिघट्टनानिघंसस्स बलवभावतो कायविञ्ञाणं सुखसम्पयुत्तं. उपादारूपानंयेव घट्टना दुब्बलाति चक्खुविञ्ञाणादीनि उपेक्खासहगतानि. तेनाह ‘‘सेसं उपेक्खायुत्त’’न्ति. सेसं छब्बिधम्पि.

अलोभादोसामोहा चेव अलोभादोसा च अलोभादयो, तेहि अलोभादीहि विपाकहेतूहि सम्पयुत्तं अलोभादिविपाकहेतुसम्पयुत्तं. कामावचरकुसलं विय सोमनस्सादिभेदतोति यथा कामावचरं कुसलं सोमनस्सुपेक्खाञाणसङ्खारभेदतो अट्ठविधं, एवमिदम्पीति अट्ठविधताय सदिसतं दस्सेति. कामावचरभावतो हीनादितो, योनीसु उप्पत्तितो च सदिसमेव, सम्पयुत्तधम्मतो पन आरम्मणतो, पवत्तिआकारतो च विसदिसं. तथा हि कुसलं कम्मद्वारवसेन पवत्तति, न इदं, विपाकानं अविञ्ञत्तिजनकत्ता. उप्पत्तिद्वारवसेन पन इमस्सापि अत्थेव पवत्तिभेदो पञ्चद्वारमनोद्वारेसु महाविपाकानं तदारम्मणवसेन पवत्तिसम्भवतो. यथा पन कुसलं गतिवसेन पञ्चविधं, विञ्ञाणट्ठितिवसेन सत्तविधञ्च, न एवमिदं तदेकदेसे एव उप्पज्जनतो. तत्थ आरम्मणतो, एकच्चपवत्तिआकारतो च विसदिसतं दस्सेतुं ‘‘यथा पना’’तिआदि वुत्तं. छसु आरम्मणेसूति परित्तादिअतीतादिअज्झत्तादिप्पभेदेसु छसु आरम्मणेसु.

आगमनादिवसेनाति आगमनपच्चयवसेन. तत्थ एकच्चानं आचरियानं मतेन मुखे चलिते आदासतले मुखनिमित्तं चलनं विय असङ्खारस्स कुसलस्स विपाको असङ्खारो, ससङ्खारस्स कुसलस्स विपाको ससङ्खारोति एवं आगमनवसेन. एकच्चानं पन आचरियानं मतेन बलवन्तेहि विभूतेहि पच्चयेहि कम्मादीहि उप्पन्नो असङ्खारो, दुब्बलेहि ससङ्खारोति एवं पच्चयवसेन. सम्पयुत्तधम्मानन्ति पाळियं सरूपतो आगतसम्पयुत्तधम्मानं. तेसं हि वसेन कुसलतो विपाकस्स विसेसाभावो. निरुस्साहन्ति एत्थ उस्साहो नाम अनुपच्छिन्नाविज्जातण्हामानसन्ताने विपाकुप्पादनसमत्थतासङ्खातो ब्यापारो, सो विपाकेसु नत्थीति तं निरुस्साहं. कुसलेसु पन अभिञ्ञावसपवत्तेसुपि अत्थेवाति तं सउस्साहं.

लोभादीनं एकन्तसावज्जताय अयोनिसोमनसिकारहेतुकानं नत्थि विपाकभावो, अलोभादीनम्पि एकन्तअनवज्जसभावानं कारणस्स तब्बिधुरताय नत्थेव अकुसलविपाकभावोति आह ‘‘अकुसलविपाकं अहेतुकमेवा’’ति. यथा अतिइट्ठे, इट्ठमज्झत्ते च आरम्मणे वेदनाभेदसब्भावतो कुसलविपाकमनोविञ्ञाणधातु दुविधा होति सोमनस्ससहगता, उपेक्खासहगताति, न एवं अतिअनिट्ठे, अनिट्ठमज्झत्ते च आरम्मणे वेदनाभेदो अत्थीति अकुसलविपाकमनोविञ्ञाणधातु एकमेवाति ‘‘सत्तविध’’न्ति वुत्तं. सति हि तत्थ वेदनाभेदे अतिअनिट्ठे दोमनस्सेन भवितब्बं, न च पटिघेन विना दोमनस्सं उप्पज्जतीति.

कायविञ्ञाणस्स दुक्खसहगतता कुसलविपाके वुत्तविपरियायेन वेदितब्बा. उपेक्खा हीनाति एकन्तनिहीनस्स अकुसलस्स विपाकभावतो उपेक्खापि समाना हीना एव दुक्खसभावत्ता. तेनाह ‘‘दुक्खं विय नातितिखिणा’’ति. यथा दुक्खं अतिविय तिखिणं कटुकं, न एवमयं, तथापि दुक्खसभावेनेव पवत्तति. न हि अकुसलस्स विपाको अदुक्खो होति. उपेक्खाभावो चस्स बलवता बाधियमानस्स पटिप्पहरितुं असक्कोन्तस्स दुब्बलस्स पुरिसस्स तेन करियमानबाधाय उपेक्खना वियाति दट्ठब्बो. इतरेसूति कुसलविपाकेसु.

रूपावचरन्ति रूपावचरविपाकविञ्ञाणं. विपाककथा हेसाति. कुसलं वियाति रूपावचरकुसलं विय. न हि रूपावचरविपाको तदञ्ञकुसलसदिसो. अपिच सम्बन्धिसद्दा एते, यदिदं ‘‘कुसलं, विपाको’’ति च. तस्मा यथा ‘‘मातरं पयिरुपासती’’ति वुत्ते अत्तनो मातरन्ति अवुत्तम्पि सिद्धमेवेतं, एवं इधापीति अत्तनो कुसलं वियाति अत्थो. कुसलसदिसता चेत्थ धम्मतो, आरम्मणतो च वेदितब्बा. तथा हि ये फस्सादयो कुसले लब्भन्ति, ते विपाकेपि लब्भन्ति. यस्मिं च आरम्मणे कुसलं पवत्तति, तत्थेव अयं विपाकोपि पवत्तति. यं पनेत्थ पञ्चमज्झानचित्तं अभिञ्ञाप्पत्तं, तस्स विपाको एव नत्थि. कस्मा नत्थि? असम्भवतो, आनिसंसभूतत्ता च. तञ्हि विपाकं देन्तं रूपावचरमेव ददेय्य. न हि अञ्ञभूमिकं कम्मं अञ्ञभूमिकं विपाकं देति. कम्मनिमित्तारम्मणता च रूपावचरविपाकस्स वुत्ताति न तं अञ्ञं आरब्भ पवत्तति. परित्तारम्मणादिआरम्मणञ्च तं न होतीति अयमसम्भवो. झानस्स आनिसंसभूतञ्च दानादीनं तस्मिं अत्तभावे पच्चयलाभो वियाति.

पवत्तितो पन विपाकस्स, कुसलस्स च अत्थेव भेदोति तं दस्सेतुं ‘‘कुसलं पना’’तिआदि वुत्तं. कुसलं विय कसिणुग्घाटिमाकासादिआरम्मणभेदतो चतुब्बिधं. पवत्तिभेदो वुत्तनयोव जवनवसेन, पटिसन्धिआदिवसेन च पवत्तनतो.

चतुमग्गयुत्तचित्तफलत्ताति चतूहि अरियमग्गेहि सम्पयुत्तकुसलचित्तस्स फलत्ता, चतुब्बिधसामञ्ञफलसम्पयुत्तभावतोति अत्थो. मग्गवीथियं द्विक्खत्तुं, तिक्खत्तुं वा फलसमापत्तियं अपरिच्छिन्नपरिमाणं पवत्तमानम्पि द्वीसु ठानेसु पवत्तिया ‘‘द्विधा पवत्तती’’ति वुत्तं. सब्बम्पीति तेवीसतिविधं कामावचरविपाकं, पञ्चविधं रूपावचरविपाकं, चतुब्बिधं अरूपावचरविपाकं, चतुब्बिधमेव लोकुत्तरविपाकन्ति सब्बम्पि विपाकविञ्ञाणं नातिसङ्खेपवित्थारनयेन छत्तिंसविधं होति.

भूमिभेदतो तिविधं लोकुत्तरस्स अभावतो. लोकुत्तरञ्हि किरियचित्तं नत्थि एकन्तेन अनन्तरविपाकदायिभावतो. वुत्तञ्हि ‘‘समाधिमानन्तरिकञ्ञमाहू’’ति (खु. पा. ६.५; सु. नि. २२८). होतु ताव सेक्खानं उप्पज्जमानं अनुत्तरं कुसलं पुग्गलन्तरभावूपनयनतो सफलं, अरहतो पन उप्पज्जमानं पुग्गलन्तरभावूपनयनतो निप्फलं, तस्स किरियभावो कस्मा न इच्छितोति? इच्छितब्बो सिया. यदि तस्स पुनप्पुनं उप्पत्ति सिया, सकिंयेव पन लोकुत्तरकुसलं पवत्तति. यदि हि पुनप्पुनं पवत्तेय्य, मग्गचित्तं अरहतोपि पवत्ततीति लोकुत्तरकिरियचित्तं सिया, न चेतं अत्थि पयोजनाभावतो. तस्मा नत्थि लोकुत्तरकिरियविञ्ञाणं. किरियविञ्ञाणन्ति च किरियामत्तं विञ्ञाणं, कुसलाकुसलं विय किञ्चि विपाकं अनुप्पादेत्वा किरियामत्तमेव हुत्वा पवत्तनकविञ्ञाणन्ति अत्थो. कस्मा पनेतं विपाकं न उप्पादेतीति? वुच्चते – एत्थ हि यदेतं आवज्जनद्वयं, तं अनुपच्छिन्नभवमूलेपि सन्ताने पवत्तं अनासेवनताय दुब्बलभावतो अबीजसामत्थियं विय पुप्फं अफलमेव होति. यं पन उच्छिन्नभवमूलायं सन्ततियं पवत्तं अट्ठारसविधं विञ्ञाणं, तं समुच्छिन्नमूलाय लताय पुप्फं विय फलदायि न होतीति वेदितब्बं. अञ्ञस्स असम्भवतो किरियहेतुना नाम अलोभादिनाव भवितब्बन्ति आह ‘‘अलोभादिकिरियहेतुविरहित’’न्ति.

चक्खुविञ्ञाणादीनं पुरेचरा हुत्वा रूपादिआरम्मणानं विजाननलक्खणा चक्खुविञ्ञाणादिपुरेचररूपादिविजाननलक्खणा. अयं पन मनोविञ्ञाणतो उप्पन्नापि विसिट्ठमननकिच्चाभावेन मनोमत्ता धातूति मनोधातु. तथा हेसा मनोविञ्ञाणस्स पच्चयो न होति. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन धातुनिद्देसे (विसुद्धि. २.५१७) आगमिस्सति. आवज्जनरसाति आभोगरसा, चित्तसन्तानस्स वा पुरिमाकारतो अञ्ञथा ओणोजनरसा. भवङ्गविच्छेदपदट्ठानाति भवङ्गसन्तानविच्छेदपदट्ठाना. अपुब्बारम्मणा सकिदेव पवत्तमाना सब्बथा विसयरसं अनुभवितुं न सक्कोतीति इट्ठादीसु सब्बत्थ उपेक्खायुत्ताव होति.