पुब्बेनिवासानुस्सतिञाणकथावण्णना

४०२. पुब्बेनिवासं अनुस्सरति, तस्स वा अनुस्सरणं पुब्बेनिवासानुस्सति, तं निस्सयादिपच्चयभूतं पटिच्च उप्पज्जनतो ‘‘पुब्बेनिवासानुस्सतिम्हि यं ञाणं, तदत्थाया’’ति सङ्खेपेन वुत्तमत्थं विवरन्तो पुब्बेनिवासं ताव दस्सेत्वा तत्थ सतिञाणानि दस्सेतुं ‘‘पुब्बेनिवासो’’तिआदिमाह. तत्थ ‘‘पुब्बे’’ति इदं पदं ‘‘एकम्पि जाति’’न्तिआदिवचनतो अतीतभवविसयं इधाधिप्पेतन्ति आह ‘‘अतीतजातीसू’’ति निवास-सद्दो कम्मसाधनो, खन्धविनिमुत्तो च निवसितधम्मो नत्थीति आह ‘‘निवुत्थक्खन्धा’’ति. निवुत्थता चेत्थ ससन्ताने पवत्तता, तथाभूता च ते अनु अनु भूता जाता पवत्ता तत्थ उप्पज्जित्वा विगताव होन्तीति आह ‘‘निवुत्थाति अज्झावुत्था अनुभूता अत्तनो सन्ताने उप्पज्जित्वा निरुद्धा’’ति. एवं ससन्ततिपरियापन्नधम्मवसेन निवास-सद्दस्स अत्थं वत्वा इदानि अविसेसेन वत्तुं ‘‘निवुत्थधम्मा वा निवुत्था’’ति वत्वा तं विवरितुं ‘‘गोचरनिवासेना’’तिआदि वुत्तं. गोचरभूतापि हि गोचरासेवनाय आसेविता आरम्मणकरणवसेन अनुभूता निवुत्था नाम होन्तीति. ते पन दुविधा सपरविञ्ञाणगोचरतायाति उभयेपि ते दस्सेतुं ‘‘अत्तनो’’तिआदि वुत्तं.

तत्थ ‘‘अत्तनो विञ्ञाणेन विञ्ञाता’’ति वत्वा ‘‘परिच्छिन्ना’’ति वचनं ये ते गोचरनिवासेन निवुत्थधम्मा, ते न केवलं विञ्ञाणेन विञ्ञाणमत्ता, अथ खो यथा पुब्बे जातिनामगोत्तवण्णलिङ्गाहारादिविसेसेहि परिच्छेदकारिकाय पञ्ञाय परिच्छिज्ज गहिता, तथेवेतं ञाणं परिच्छिज्ज गण्हातीति इमस्स अत्थस्स दीपनत्थं वुत्तं. परविञ्ञाणविञ्ञातापि वा निवुत्थाति सम्बन्धो. न केवलं अत्तनोव विञ्ञाणेन, अथ खो परेसं विञ्ञाणेन विञ्ञातापि वाति अत्थो. इधापि ‘‘परिच्छिन्ना’’ति पदं आनेत्वा सम्बन्धितब्बं ‘‘परेसम्पि वा विञ्ञाणेन विञ्ञाता परिच्छिन्ना’’ति. तस्स च गहणे पयोजनं वुत्तनयेनेव वत्तब्बं. ते च खो यस्मा अभीतासु एव जातीसु अञ्ञेहि विञ्ञाता परिच्छिन्ना, ते च परिनिब्बुतापि होन्ति. ये हि ते विञ्ञाता, तेसं तदा वत्तमानसन्तानानुसारेन तेसम्पि अतीते पवत्ति ञायतीति सिखाप्पत्तं पुब्बेनिवासानुस्सतिञाणस्स विसयभूतं पुब्बेनिवासं दस्सेतुं ‘‘छिन्नवटुमकानुस्सरणादीसू’’ति वुत्तं. छिन्नवटुमका सम्मासम्बुद्धा, तेसं अनुस्सरणा छिन्नवटुमकानुस्सरणं. आदि-सद्देन पच्चेकसम्बुद्धबुद्धसावकानुस्सरणानि गय्हन्तीति वदन्ति. छिन्नवटुमका पन सब्बेव अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बुता. तेसं अनुस्सरणं नाम तेसं पटिपत्तिया अनुस्सरणं, सा पन पटिपत्ति सङ्खेपतो छळारम्मणग्गहणलक्खणाति तानि इध परविञ्ञाणविञ्ञातग्गहणेन गहितानि, ते पनेते सम्मासम्बुद्धानंयेव विसया, न अञ्ञेसन्ति आह ‘‘ते बुद्धानंयेव लब्भन्ती’’ति. न हि अतीते बुद्धा भगवन्तो एवं विपस्सिंसु, एवं मग्गं भावेसुं, एवं फलनिब्बानानि सच्छाकंसु, एवं वेनेय्ये विनेसुन्ति एत्थ सब्बदा अञ्ञेसं ञाणस्स गति अत्थीति. याय सतिया पुब्बेनिवासं अनुस्सरति, सा पुब्बेनिवासानुस्सतीति आनेत्वा सम्बन्धितब्बं.

अनेकविधन्ति नानाभवयोनिगतिविञ्ञाणट्ठितिसत्तावासादिवसेन बहुविधं. पकारेहीति नामगोत्तादिआकारेहि सद्धिं, सहयोगे चेतं करणवचनं. पवत्तितं देसनावसेन. तेनाह ‘‘संवण्णित’’न्ति, वित्थारितन्ति अत्थो. ‘‘निवास’’न्ति अन्तोगधभेदसामञ्ञवचनमेतन्ति ते भेदे ब्यापनिच्छावसेन सङ्गहेत्वा दस्सेन्तो ‘‘तत्थ तत्थ निवुत्थसन्तान’’न्ति आह. सावकस्सेवेतं अनुस्सरणं, न सत्थुनोति वुत्तं ‘‘खन्धपटिपाटिवसेन चुतिपटिसन्धिवसेन वा’’ति. खन्धपटिपाटि खन्धानं अनुक्कमो. सा च खो चुतितो पट्ठाय उप्पटिपाटिवसेन. केचि पनेत्थ ‘‘इरियापथपटिपाटि खन्धपटिपाटी’’ति वदन्ति. अनुगन्त्वा अनुगन्त्वाति ञाणगतिया अनुगन्त्वा अनुगन्त्वा. तित्थियाति अञ्ञतित्थिया, ते पन कम्मवादिनो किरियवादिनो तापसादयो. ठपेत्वा अग्गसावकमहासावके इतरे सत्थु सावका पकतिसावका.

यस्मा तित्थियानं ब्रह्मजालादीसु चत्तालीसाय एव संवट्टविवट्टानं अनुस्सरणं आगतं, तस्मा ‘‘न ततो पर’’न्ति वत्वा तं कारणं वदन्तो ‘‘दुब्बलपञ्ञत्ता’’तिआदिमाह, तेन विपस्सनाभियोगो पुब्बेनिवासानुस्सतिञाणस्स विसेसकारणन्ति दस्सेति. बलवपञ्ञत्ताति एत्थ नामरूपपरिच्छेदादियेव पञ्ञाय बलवकारणं दट्ठब्बं. तञ्हेत्थ नेसं साधारणकारणं. एत्तकोति कप्पानं लक्खं, तदधिकं एकं, द्वे च असङ्ख्येय्यानीति कालवसेन एवंपरिमाणो यथाक्कमं तेसं महासावकअग्गसावकपच्चेकबुद्धानं पुञ्ञञाणाभिनीहारो सावकपच्चेकबोधिपारमिता समिता. यदि बोधिसम्भारसम्भरणकालपरिच्छिन्नो तेसं तेसं अरियानं अभिञ्ञाञाणविभागो, एवं सन्ते बुद्धानम्पि विसयपरिच्छेदता आपन्नाति आह ‘‘बुद्धानं पन परिच्छेदो नाम नत्थी’’ति. ‘‘यावतकं ञेय्यं, तावतकं ञाण’’न्ति (महानि. १५६; चूळनि. मोघराजमाणवपुच्छानिद्देस ८५; पटि. म. ३.५) वचनतो सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स विय बुद्धानं अभिञ्ञाञाणानम्पि विसये परिच्छेदो नाम नत्थि. तत्थ यं यं ञातुं इच्छन्ति, तं तं जानन्ति एव. अथ वा सतिपि कालपरिच्छेदे कारणूपायकोसल्लपरिग्गहादिना सातिसयत्ता महाबोधिसम्भारानं पञ्ञापारमिताय पवत्तिआनुभावस्स परिच्छेदो नाम नत्थि, कुतो तन्निब्बत्तानं अभिञ्ञाञाणानन्ति आह ‘‘बुद्धानं पन परिच्छेदो नाम नत्थी’’ति. अतीते एत्तकानि कप्पानं असङ्ख्येय्यानीति एवं कालपरिच्छेदो नाम नत्थि, अनागते अनागतंसञाणस्स विय.

एवं छन्नं जनानं पुब्बेनिवासानुस्सरणं कालविभागतो दस्सेत्वा इदानि आरम्मणग्गहणतो आनुभावविसेसतो, पवत्तिआकारतो च दस्सेतुं ‘‘तित्थिया चा’’तिआदि वुत्तं. चुतिपटिसन्धिवसेनाति अत्तनो, परस्स वा तस्मिं तस्मिं अत्तभावे चुतिं दिस्वा अन्तरा किञ्चि अनामसित्वा पटिसन्धिया एव गहणवसेन. वुत्तमेवत्थं ब्यतिरेकतो, अन्वयतो च विभावेतुं ‘‘तेसञ्ही’’तिआदि वुत्तं. पकतिसावका चुतिपटिसन्धिवसेनपि सङ्कमन्तीति अयमत्थो हेट्ठा वुत्तनयेन ‘‘बलवपञ्ञत्ता’’ति हेतुना विभावेतब्बो, चुतिपटिसन्धिवसेन सङ्कमनं वेमज्झदस्सने पयोजनाभावतो. ञाणबलदस्सनत्थं पनेत्थ वुत्तं.

तं तं पाकटमेवाति यथा नाम सरदसमये ठितमज्झन्हिकवेलायं चतुरतनिके गेहे चक्खुमतो पुरिसस्स रूपगतं सुपाकटमेव होतीति लोकसिद्धमेतं, सिया पन तस्स सुखुमतरतिरोहितादिभेदस्स रूपगतस्स अगोचरता. नत्थेव बुद्धानं ञातुं इच्छितस्स ञेय्यस्स अगोचरता, अथ खो तं ञाणालोकेन ओभासितं हत्थतले आमलकं विय सुपाकटं सुविभूतमेव होति तथा ञेय्यावरणस्स सुपहीनत्ता. पेय्यालपाळिं विय सङ्खिपित्वाति यथा पेय्यालपाळिं पठन्ता ‘‘पठमं झानं…पे… पञ्चमं झान’’न्ति आदिपरियोसानमेव गण्हन्ता सङ्खिपित्वा सज्झायन्ति, न अनुपदं, एवं अनेकापि कप्पकोटियो सङ्खिपित्वा. यं यं इच्छन्तीति यस्मिं कप्पे, यस्मिं भवे यं यं जानितुं इच्छन्ति, तत्थ तत्थेव ञातुं इच्छिते एव ञाणेन ओक्कमन्ता. सीहोक्कन्तवसेन सीहगतिपतनवसेन ञाणगतिया गच्छन्ति. सतधा भिन्नस्स वाळस्स कोटिया कोटिपटिपादनवसेन कतवालवेधपरिचयस्स. सरभङ्गसदिसस्साति सरभङ्गबोधिसत्तसदिसस्स (जा. २.१७.५० आदयो). लक्खट्ठानस्स अप्पत्तवसेन न सज्जति. अतिक्कमनपस्सगमनवसेन न विरज्झति.

खज्जुपनकप्पभासदिसं हुत्वा उपट्ठातीति ञाणस्स अतिविय अप्पानुभावताय खज्जोतोभाससमं हुत्वा पुब्बेनिवासानुस्सतिञाणं उपट्ठाति. एस नयो सेसेसुपि. दीपप्पभासदिसन्ति पाकतिकदीपालोकसदिसं. उक्कापभा महाउम्मुकालोको. ओसधितारकप्पभाति उस्सन्ना पभा एताय धीयतीति ओसधि, ओसधीनं वा अनुबलप्पदायिकत्ता ओसधीति एवं लद्धनामाय तारकाय पभा. सरदसूरियमण्डलसदिसं सविसये सब्बसो अन्धकारविधमनतो.

यट्ठिकोटिगमनं विय खन्धपटिपाटिया अमुञ्चनतो. कुन्नदीनं अतिक्कमनाय एकेनेव रुक्खदण्डेन कतसङ्कमो दण्डकसेतु. चतूहि, पञ्चहि वा जनेहि गन्तुं सक्कुणेय्यो फलके अत्थरित्वा आणियो कोट्टेत्वा कतसङ्कमो जङ्घसेतु. जङ्घसत्थस्स गमनयोग्गो सङ्कमो जङ्घसेतु जङ्घमग्गो विय. सकटस्स गमनयोग्गो सङ्कमो सकटसेतु सकटमग्गो विय. महता जङ्घसत्थेन गन्तब्बमग्गो महाजङ्घमग्गो. बहूहि वीसाय वा तिंसाय वा सकटेहि एकज्झं गन्तब्बमग्गो महासकटमग्गो.

इमस्मिं पन अधिकारेति ‘‘चित्तं पञ्ञञ्च भावय’’न्ति (सं. नि. १.२३, १९२; पेटको. २२; मि. प. २.१.९) चित्तसीसेन सावकस्स निद्दिट्ठसमाधिभावनाधिकारे.

४०३. तस्माति यस्मा सावकानं पुब्बेनिवासानुस्सरणं इधाधिप्पेतं, तस्मा. एवन्ति यथा ते अनुस्सरन्ति, एवं अनुस्सरितुकामेन. हेट्ठा तीसु झानेसु यथारहं पीतिसुखेहि कायचित्तानं सम्पीननाय ‘‘चत्तारि झानानि समापज्जित्वा’’ति वुत्तं, अञ्ञथा पादकज्झानमेव समापज्जितब्बं सिया. याय निसज्जाय निसिन्नस्स अनुस्सरणारम्भो, सा इध सब्बपच्छिमा निसज्जा. ततो आसनपञ्ञापनन्ति ततो निसज्जाय पुरिमकं आसनपञ्ञापनं आवज्जितब्बन्ति सम्बन्धो. एस नयो सेसेसुपि. भोजनकालोतिआदीसु कालसीसेन तस्मिं तस्मिं काले कतकिच्चमाह. चेतियङ्गणबोधियङ्गणवन्दनकालोति चेतियङ्गणबोधियङ्गणेसु चेतियबोधीनं वन्दनकालो. सकलं रत्तिन्दिवन्ति अच्चन्तसंयोगे उपयोगवचनं.

किञ्चि किच्चं. एत्तकेनाति पादकज्झानसमापज्जनेन. पादकज्झानञ्हि सत्थकस्स विय निसानसिला सतिपञ्ञानम्पि निसितभावावहं. यं तस्स, ता तं समापज्जनेन परमनेपक्कप्पत्ता होन्ति. तेनाह ‘‘दीपे जलिते विय पाकटं होती’’ति, अन्धकारट्ठानेति अधिप्पायो. पुरिमभवेति इमस्स भवस्स अनन्तरे पुरिमस्मिं भवे. पवत्तितनामरूपन्ति अत्तनो पच्चयेहि पवत्तितनामरूपं. तञ्च खो पठमं रूपं आवज्जित्वा नामं आवज्जितब्बं. पठमं नामं आवज्जित्वा पच्छा रूपन्ति अपरे. पहोतीति सक्कोति. पण्डितो नाम इमिस्सा अभिञ्ञाभावनाय कताधिकारो.

‘‘अञ्ञं उप्पन्न’’न्ति इदं अञ्ञस्मा कम्मभवा अञ्ञो उपपत्तिभवो उप्पन्नोति कत्वा वुत्तं अद्धापच्चुप्पन्नन्तरभावतो. अञ्ञथा एकभवेपि अञ्ञमञ्ञमेव नामरूपं उप्पज्जति, निरुद्धञ्च अप्पटिसन्धिकं. तेनेवाह –

‘‘ये निरुद्धा मरन्तस्स, तिट्ठमानस्स वा इध;

सब्बेपि सदिसा खन्धा, गता अप्पटिसन्धिका’’ति. (महानि. ३९);

तं ठानन्ति तं निक्खेपट्ठानं. आहुन्दरिकन्ति समन्ततो, उपरि च घनसञ्छन्नं सम्बाधट्ठानं. अन्धतममिवाति अन्धकारतिमिसा विय.

कूटागारकण्णिकत्थायाति कूटागारस्स कूटत्थाय. कूटागारस्स कण्णिका विय पुब्बेनिवासानुस्सतिञाणं, महारुक्खो विय पुरिमभवे चुतिक्खणे पवत्तनामरूपं, साखापलासा विय तेन सम्बन्धं इमस्मिं भवे पटिसन्धिचित्तं, फरसुधारा विय परिकम्मभावना, कम्मारसाला विय पादकज्झानन्ति एवं उपमासंसन्दनं वेदितब्बं. कट्ठफालकोपमापि ‘‘यथा नाम बलवा पुरिसो ओदनपचनादिअत्थं महन्तं दारुं फालेन्तो तस्स तचफेग्गुमत्तफालने फरसुधाराय विपन्नाय महन्तं दारुं फालेतुं असक्कोन्तो धुरनिक्खेपं अकत्वा’’तिआदिना वुत्तनयानुसारेन वेदितब्बा. तथा केसोहारकूपमा.

पुब्बेनिवासञाणं नाम न होति अतीतासु जातीसु निवुत्थधम्मारम्मणत्ताभावा. तन्ति पच्छिमनिसज्जतो पभुति याव पटिसन्धि पवत्तं ञाणं पुब्बेनिवासानुस्सतिञाणस्स परिकम्मभावेन पवत्तसमाधिना सम्पयुत्तञाणं परिकम्मसमाधिञाणं. तं रूपावचरं सन्धाय न युज्जतीति तं तेसं वचनं अतीतंसञाणं चे, रूपावचरं अधिप्पेतं न युज्जति परिकम्मसमाधिञाणस्स कामावचरभावतो. न हि अनन्तरचुतिचित्तस्स ओरतो पवत्तिक्खन्धे आरब्भ रूपावचरं चित्तं उप्पज्जतीति पाळियं, अट्ठकथायं वा आगतं अत्थि. येसं जवनानं पुरिमानीति योजना. यदा पन अप्पनाचित्तं होति, तदास्साति सम्बन्धो. इदं पुब्बेनिवासानुस्सतिञाणं नामाति कामं अनन्तरस्स भवस्स चुतिक्खणे पवत्तितनामरूपं आरम्मणं कत्वा पवत्तञाणं दस्सितं, तं पन निदस्सनमत्तं दट्ठब्बं ञाणसामञ्ञस्स जोतितभावतो. यथेव हि ततो नामरूपतो पभुति सब्बे अतीता खन्धा, खन्धपटिबद्धा च सब्बो पुब्बेनिवासो, एवं तस्स पटिविज्झनवसेन पवत्तञाणं पुब्बेनिवासानुस्सतिञाणं. तेनाह ‘‘तेन ञाणेन सम्पयुत्ताय सतिया अनेकविहितं पुब्बेनिवासं अनुस्सरती’’ति.

४०४. एकम्पि जातिन्ति एकम्पि भवं. सो हि एककम्मनिब्बत्तो आदाननिक्खेपपरिच्छिन्नो अन्तोगधधम्मप्पभेदो खन्धप्पबन्धो इध जातीति अधिप्पेतो. तेनाह ‘‘एकम्पि…पे… खन्धसन्तान’’न्ति. परिहायमानोति खीयमानो विनस्समानो. कप्पोति असङ्ख्येय्यकप्पो. सो पन अत्थतो कालो, तदा पवत्तमानसङ्खारवसेनस्स परिहानि वेदितब्बा. वड्ढमानो विवट्टकप्पोति एत्थापि एसेव नयो. यो पन ‘‘कालं खेपेती’’ति, ‘‘कालो घसति भूतानि, सब्बानेव सहत्तना’’ति (जा. १.२.१९०) च आदीसु कालस्सापि खयो वुच्चति, सो इध नाधिप्पेतो अनिट्ठप्पसङ्गतो. संवट्टनं विनस्सनं संवट्टो, संवट्टतो उद्धं तथा ठायी संवट्टट्ठायी. तंमूलकत्ताति तंपुब्बकत्ता. विवट्टनं निब्बत्तनं, वड्ढनं वा विवट्टो.

तेजोसंवट्टो आपोसंवट्टो वायोसंवट्टोति एवं संवट्टसीमानुक्कमेन संवट्टेसु वत्तब्बेसु तथा अवत्वा ‘‘आपोसंवट्टोतेजोसंवट्टो वायोसंवट्टो’’ति वचनं संवट्टकमहाभूतदेसनानुपुब्बियाति केचि. संवट्टानुपुब्बियाति अपरे. आपेन संवट्टो आपोसंवट्टो. संवट्टसीमाति संवट्टमरियादा.

संवट्टतीति विनस्सति. सदाति सब्बकालं, तीसुपि संवट्टकालेसूति अत्थो.

‘‘एकं बुद्धखेत्त’’न्ति इध यं सन्धाय वुत्तं, तं नियमेत्वा दस्सेतुं ‘‘बुद्धखेत्तं नाम तिविध’’न्तिआदि वुत्तं. यत्तके ठाने तथागतस्स पटिसन्धिञाणानुभावो पुञ्ञफलसमुत्तेजितो सरसेनेव पथवी विजम्भति, तं सब्बम्पि बुद्धङ्कुरस्स निब्बत्तनखेत्तं नामाति आह ‘‘जातिखेत्तं दससहस्सचक्कवाळपरियन्त’’न्ति. आनुभावो वत्ततीति इध इद्धिमा चेतोवसिप्पत्तो आणाखेत्तपरियापन्ने यत्थ कत्थचि चक्कवाळे ठत्वा अत्तनो अत्थाय परित्तं कत्वा तत्थेव अञ्ञं चक्कवाळं गतोपि कतपरित्तो एव होति. अथ वा तत्थ एकचक्कवाळे ठत्वा सब्बसत्तानं अत्थाय परित्ते कते आणाखेत्ते सब्बसत्तानं अभिसम्भुणात्वेव परित्तानुभावो तत्थ देवताहि परित्ताणाय सम्पटिच्छितब्बतो. यं विसयखेत्तं सन्धाय एकस्मिंयेव खणे सरेन अभिविञ्ञापनं, अत्तनो रूपदस्सनञ्च पटिजानन्तेन भगवता ‘‘यावता वा पन आकङ्खेय्या’’ति (अ. नि. ३.८१) वुत्तं. यत्थाति यस्मिं अनन्तापरिमाणे विसयखेत्ते. यं यं तथागतो आकङ्खति, तं तं जानाति आकङ्खामत्तपटिबद्धवुत्तिताय बुद्धञाणस्स. सण्ठहन्तन्ति विवट्टमानं जायमानं.

४०५. गोखायितकमत्तेसूति गोहि खादितब्बप्पमाणेसु. यन्ति यस्मिं समये. पुप्फफलूपजीविनियो च देवता ब्रह्मलोके निब्बत्तन्तीति सम्बन्धो.

एतेसन्ति ‘‘वस्सूपजीविनो’’तिआदिना वुत्तसत्तानं. तत्थाति ब्रह्मलोके. सो च खो परित्ताभादिब्रह्मलोको वेदितब्बो. ‘‘पटिलद्धज्झानवसेना’’ति वत्वा झानप्पटिलाभस्स सम्भवं दस्सेतुं ‘‘तदा ही’’तिआदि वुत्तं. लोकं ब्यूहेन्ति सम्पिण्डेन्तीति लोकब्यूहा. ते किर दिस्वा मनुस्सा तत्थ तत्थ ठितापि निसिन्नापि संवेगजाता, सम्भमप्पत्ता च हुत्वा तेसं आसन्ने ठाने सन्निपतन्ति. सिखाबन्धस्स मुत्तताय मुत्तसिरा. इतो चितो च विधूयमानकेसताय विकिण्णकेसा. लोकविनासभयेन सोकवन्तचित्तताय अतिविय विरूपवेसधारिनो. मारिसाति देवानं पियसमुदाचारो. कथं पनेते कप्पवुट्ठानं जानन्तीति? धम्मताय सञ्चोदिताति आचरिया. तादिसनिमित्तदस्सनेनाति एके. ब्रह्मदेवताहि उय्योजिताति अपरे.

मेत्तादीनीति मेत्तामनसिकारादीनि कामावचरपुञ्ञानि. देवलोकेति कामदेवलोके. देवानं किर सुखसम्फस्सवातग्गहणपरिचयेन वायोकसिणे झानानि सुखेनेव इज्झन्ति. तेन वुत्तं ‘‘वायोकसिणे परिकम्मं कत्वा झानं पटिलभन्ती’’ति. तदञ्ञे पनाति आपायिके सन्धायाह. तत्थाति देवलोके.

दुतियो सूरियोति दुतियं सूरियमण्डलं. सत्तसूरियन्ति सत्तसूरियपातुभावसुत्तं. पकतिसूरियेति कप्पवुट्ठानकालतो पुब्बे उप्पन्नसूरियविमाने. कप्पवुट्ठानकाले पन यथा अञ्ञे कामावचरदेवा, एवं सूरियदेवपुत्तोपि झानं निब्बत्तेत्वा ब्रह्मलोकं उपपज्जति, सूरियमण्डलं पन पभस्सरतरञ्चेव तेजवन्ततरञ्च हुत्वा पवत्तति. तं अन्तरधायित्वा अञ्ञमेव उप्पज्जतीति अपरे. गङ्गा यमुना सरभू अचिरवती महीति इमा पञ्च महानदियो.

पभवाति उप्पत्तिट्ठानभूता. हंसपातनोति मन्दाकिनिमाह.

न सण्ठातीति न तिट्ठति.

परियादिन्नसिनेहन्ति परिक्खीणसिनेहं. याय आपोधातुया तत्थ तत्थ पथवीधातु आबन्धत्ता सम्पिण्डता हुत्वा तिट्ठति, सा छसूरियपातुभावेन परिक्खयं गच्छति. यथा चिदन्ति यथा च इदं चक्कवाळं. एवं कोटिसतसहस्सचक्कवाळानिपीति विपत्तिमहामेघुप्पत्तितो पट्ठाय इध वुत्तं सब्बं कप्पवुट्ठानं, तं तत्थ अतिदिसति.

पलुज्जित्वाति छिज्जित्वा. सङ्खारगतन्ति भूतुपादायप्पभेदं सङ्खारजातं. सब्बसङ्खारपरिक्खयाति झापेतब्बसङ्खारपरिक्खया. सयम्पि सङ्खारगतं समानं इन्धनाभावतो छारिकम्पि असेसेत्वा निड्डहित्वा वूपसमतीति आह ‘‘सप्पि…पे… निब्बायती’’ति.

४०६. दीघस्स अद्धुनोति संवट्टट्ठायीअसङ्ख्येय्यकप्पसङ्खातस्स दीघस्स कालस्स अच्चयेन. तालक्खन्धादीति आदि-सद्देन साकसालादिरुक्खे सङ्गण्हाति. घनं करोतीति विसरितुं अदत्वा पिण्डितं करोति. तेनाह ‘‘परिवटुम’’न्ति, वट्टभावेन परिच्छिन्नं. तन्ति उदकं. अस्साति वातस्स. विवरं देतीति यथा घनं करोति सम्पिण्डेति, एवं तत्थ अन्तरं देति. परिक्खयमानन्ति पुब्बे याव ब्रह्मलोका एकोघभूतेन वातेन परिसोसियमानताय परिक्खयं गच्छन्तं. ब्रह्मलोको पातुभवतीति योजना. ब्रह्मलोकोति च पठमज्झानभूमिमाह. उपरि चतुकामावचरदेवलोकट्ठानेति यामदेवलोकादीनं चतुन्नं पतिट्ठानट्ठाने. चातुमहाराजिकतावतिंसभवनानं पन पतिट्ठानट्ठानानि पथवीसम्बन्धताय न ताव पातुभवन्ति.

रुन्धन्तीति यथा हेट्ठा न भस्सति, एवं निरोधेन्ति.

‘‘पठमतराभिनिब्बत्ता’’ति इदं आयुक्खयस्स सम्भवदस्सनं, तेन द्विन्नं, चतुन्नं, अट्ठन्नं वा कप्पानं आदिम्हि निब्बत्ताति दस्सेति. ततोति आभस्सरब्रह्मलोकतो. परित्ताभअप्पमाणाभापि हि आभस्सरग्गहणेनेव सङ्गहं गच्छन्ति. ‘‘ते होन्ति सयंपभा अन्तलिक्खचरा’’ति इदं उपचारज्झानपुञ्ञस्स महानुभावताय वुत्तं. आलुप्पकारकन्ति आलोपं कत्वा कत्वाति वदन्ति, आलुप्पनं विलोपं कत्वाति अत्थो.

हट्ठतुट्ठाति अतिविय हट्ठा उप्पिलावितचित्ता. नामं करोन्तीति तथा वोहरन्ति.

सिनेरुचक्कवाळहिमवन्तपब्बताति एत्थ दीपसमुद्दापीति वत्तब्बं. तथा हि वक्खति ‘‘निन्ननिन्नट्ठाने समुद्दा, समसमट्ठाने दीपा’’ति. थूपथूपाति उन्नतुन्नता.

अतिमञ्ञन्तीति अतिक्कमित्वा मञ्ञन्ति, हीळेन्तीति अत्थो. तेनेव नयेनाति ‘‘एकच्चे वण्णवन्तो होन्ती’’तिआदिना (दी. नि. ३.१२३) वुत्तेन नयेनेव. पदालताति एवंनामिका लताजाति. तस्सा किर पारासवजाति गळोचीति वदन्ति. अकट्ठे एव भूमिप्पदेसे पच्चनको अकट्ठपाको. अकणोति कुण्डकरहितो.

सुमनसङ्खातजातिपुप्फसदिसो सुमनजातिपुप्फसदिसो. यो यो रसो एतस्साति यंयंरसो, ओदनो, तं यंयंरसं, यादिसरसवन्तन्ति अत्थो. रसपथवी, भूमिपप्पटको, पदालता च परिभुत्ता सुधाहारो विय खुद्दं विनोदेत्वा रसहरणीहि रसमेव ब्रूहेन्ता तिट्ठन्ति, न वत्थुनो सुखुमभावेन निस्सन्दा, सुखुमभावेनेव गहणिन्धनमेव च होन्ति. ओदनो पन परिभुत्तो रसं वड्ढेन्तोपि वत्थुनो ओळारिकभावेन निस्सन्दं विस्सज्जेन्तो पस्सावं, कसटञ्च उप्पादेतीति आह ‘‘ततो पभुति मुत्तकरीसं सञ्जायती’’ति. पुरिमत्तभावेसु पवत्तउपचारज्झानानुभावेन याव सत्तसन्ताने कामरागविक्खम्भनवेगो न समितो, न ताव बलवकामरागूपनिस्सयानि इत्थिपुरिसिन्द्रियानि पातुरहेसुं. यदा पनस्स विच्छिन्नताय बलवकामरागो लद्धावसरो अहोसि, तदा तदुपनिस्सयानि तानि सत्तानं अत्तभावेसु सञ्जायिंसु. तेन वुत्तं ‘‘पुरिसस्स…पे… पातुभवती’’ति. तेनेवाह ‘‘तत्र सुद’’न्तिआदि.

अलसजातिकस्साति सज्जुकमेव तण्डुलं अग्गहेत्वा परदिवसस्सत्थाय गहणेन अलसपकतिकस्स.

अनुत्थुनन्तीति अनुसोचन्ति. सम्मन्नेय्यामाति समनुजानेय्याम. नोति अम्हेसु. सम्माति सम्मदेव यथारहं. खीयितब्बन्ति खीयनारहं निन्दनीयं. गरहितब्बन्ति हीळेतब्बं.

अयमेव भगवा पटिबलो पग्गहनिग्गहं कातुन्ति योजना. रञ्जेतीति सङ्गहवत्थूहि सम्मदेव रमेति पीणेति.

विवट्टट्ठायीअसङ्ख्येय्यं चतुसट्ठिअन्तरकप्पसङ्गहं. वीसतिअन्तरकप्पसङ्गहन्ति केचि. सेसासङ्ख्येय्यानि कालतो तेन समप्पमाणानेव.

४०७. महाधाराहीति तालसालक्खन्धप्पमाणाहि महतीहि खारुदकधाराहि. समन्ततोति सब्बसो. पथवितोति पथविया हेट्ठिमन्ततो पभुति. तेन हि खारुदकेन फुट्ठफुट्ठा पथवीपब्बतादयो उदके पक्खित्तलोणसक्खरा विय विलीयन्तेव, तस्मा पथवीसन्धारुदकेन सद्धिं एकूदकमेव तं होतीति केचि. अपरे ‘‘पथवीसन्धारकं उदकक्खन्धञ्च उदकसन्धारकं वायुक्खन्धञ्च अनवसेसतो विनासेत्वा सब्बत्थ सयमेव एकोघभूतं तिट्ठती’’ति वदन्ति, तं युत्तं. तयोपि ब्रह्मलोकेति परित्ताभअप्पमाणाभआभस्सरब्रह्मलोके, तयिदं ‘‘अयं पन विसेसो’’ति आरद्धत्ता वुत्तं, अञ्ञथा ‘‘छपि ब्रह्मलोके’’ति वत्तब्बं सिया. सुभकिण्हेति उक्कट्ठनिद्देसेन ततियज्झानभूमिया उपलक्खणं. परित्तासुभअप्पमाणासुभेपि हि आहच्च उदकं तिट्ठति. हेट्ठा ‘‘आभस्सरे आहच्च तिट्ठती’’ति एत्थापि एसेव नयो. तन्ति तं कप्पविनासकउदकं. उदकानुगतन्ति उदकेन अनुगतं फुट्ठं. अभिभवित्वाति विलीयापेत्वा.

इदमेकं असङ्ख्येय्यन्ति इदं संवट्टसङ्खातं कप्पस्स एकं असङ्ख्येय्यं.

४०८. थूलरजे अपगते एव पथवीनिस्सितं सण्हरजं अपगच्छतीति वुत्तं ‘‘ततो सण्हरज’’न्ति. समुट्ठापेतीति सम्बन्धो. ‘‘विसमट्ठाने ठितमहारुक्खे’’ति इदं पठमं समुट्ठापेतब्बतं सन्धाय वुत्तं.

चक्कवाळपब्बतम्पि सिनेरुपब्बतम्पीति महापथविया विपरिवत्तनेनेव विपरिवत्तितं चक्कवाळपब्बतम्पि सिनेरुपब्बतम्पि वातो उक्खिपित्वा आकासे खिपति. ते चक्कवाळपब्बतादयो. अभिहन्त्वाति घट्टेत्वा. अञ्ञमञ्ञन्ति एकिस्सा लोकधातुया चक्कवाळहिमवन्तसिनेरुं अञ्ञिस्सा लोकधातुया चक्कवाळादीहीति एवं अञ्ञमञ्ञं समागमवसेन घट्टेत्वा. सब्बसङ्खारगतन्ति पथवीसन्धारकउदकं, तंसन्धारकवातन्ति सब्बं सङ्खारगतं विनासेत्वा सयम्पि विनस्सति अवट्ठानस्स कारणाभावतो.

४०९. यदिपि सङ्खारानं अहेतुको सरसनिरोधो विनासकाभावतो, सन्ताननिरोधो पन हेतुविरहितो नत्थि यथा तं सत्तकायेसूति. भाजनलोकस्सापि सहेतुकेन विनासेन भवितब्बन्ति हेतुं पुच्छति ‘‘किं कारणा एवं लोको विनस्सती’’ति. इतरो यथा तत्थ निब्बत्तनकसत्तानं पुञ्ञबलेन पठमं लोको विवट्टति, एवं तेसं पापबलेन संवट्टतीति दस्सेन्तो ‘‘अकुसलमूलकारणा’’ति आह. यथा हि रागदोसमोहानं अधिकभावेन यथाक्कमं रोगन्तरकप्पो, सत्थन्तरकप्पो, दुब्भिक्खन्तरकप्पोति इमे तिविधा अन्तरकप्पा विवट्टट्ठायिम्हि असङ्ख्येय्यकप्पे जायन्ति, एवमेते यथावुत्ता तयो संवट्टा रागादीनं अधिकभावेनेव होन्तीति दस्सेन्तो ‘‘अकुसलमूलेसु ही’’तिआदिमाह. उस्सन्नतरेति अतिविय उस्सन्ने. दोसे उस्सन्नतरे अधिकतरदोसेन विय तिक्खतरेन खारुदकेन विनासो युत्तोति वुत्तं ‘‘दोसे उस्सन्नतरे उदकेन विनस्सती’’ति. पाकटसत्तुसदिसस्स दोसस्स अग्गिसदिसता, अपाकटसत्तुसदिसस्स रागस्स खारुदकसदिसता च युत्ताति अधिप्पायेन ‘‘दोसे उस्सन्नतरे अग्गिना, रागे उस्सन्नतरे उदकेना’’ति केचिवादस्स अधिप्पायो वेदितब्बो. रागो सत्तानं बहुलं पवत्ततीति रागवसेन बहुसो लोकविनासो.

४१०. एवं पसङ्गेन संवट्टादिके पकासेत्वा इदानि यथाधिकतं नेसं अनुस्सरणाकारं दस्सेतुं ‘‘पुब्बेनिवासं अनुस्सरन्तोपी’’तिआदि आरद्धं.

‘‘अमुम्हि संवट्टकप्पे’’ति इदं संवट्टकप्पस्स आदितो पाळियं (दी. नि. १.२४४) गहितत्ता वुत्तं. तत्थापि हि इमस्स कतिपयं कालं भवादीसु संसरणं उपलब्भतीति. संवट्टकप्पे वा वट्टमानेसु भवादीसु इमस्स उपपत्ति अहोसि, तंदस्सनमेतं दट्ठब्बं. अथ वा अमुम्हि संवट्टकप्पेति एत्थ वा-सद्दो लुत्तनिद्दिट्ठो दट्ठब्बो, तेन च अनियमत्थेन इतरासङ्ख्येय्यानम्पि सङ्गहो सिद्धो होति. भवे वातिआदीसु कामादिभवे वा अण्डजादियोनिया वा देवादि गतिया वा नानत्तकायनानत्तसञ्ञीआदिविञ्ञाणट्ठितिया वा सत्तावासे वा खत्तियादि सत्तनिकाये वा. आसिन्ति अहोसिं. वण्णसम्पत्तिं वाति वा-सद्देन वण्णविपत्तिं वाति दस्सेति.

सालिमंसोदनाहारो वा गिहिकाले. पवत्तफलभोजनो वा तापसादिकाले. सामिसा गेहस्सिता सोमनस्सादयो. निरामिसा नेक्खम्मस्सिता. आदि-सद्देन विवेकजसमाधिजसुखादीनं सङ्गहो.

‘‘अमुत्रासि’’न्तिआदिना सब्बं यावदिच्छकं अनुस्सरणं दस्सेत्वा इदानि अञ्ञथा अत्थं दस्सेतुं ‘‘अपिचा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ अमुत्रासिन्ति सामञ्ञनिद्देसोयं, ब्यापनिच्छालोपो वा, अमुत्र अमुत्रासिन्ति वुत्तं होति. अनुपुब्बेन आरोहन्तस्स यावदिच्छकं अनुस्सरणन्ति एत्थ आरोहन्तस्साति पटिलोमतो ञाणेन पुब्बेनिवासं आरोहन्तस्स. पच्चवेक्खणन्ति अनुस्सरितानुस्सरितस्स पच्चवेक्खणं, न अनुस्सरणं. इतीति वुत्तत्थनिदस्सनं. तञ्च खो यथारहतो, न यथानुपुब्बतोति दस्सेन्तो ‘‘नामगोत्तवसेना’’तिआदिमाह. वण्णादीहीति वण्णाहारवेदयितायुपरिच्छेदेहि. ओदातोतीति एत्थ इति-सद्दो आदिअत्थो, पकारत्थो वा, तेन एवमादि एवंपकारनानत्ततोति दस्सितं होति.

पुब्बेनिवासानुस्सतिञाणकथावण्णना निट्ठिता.