समाधिआनिसंसकथावण्णना

३६२. दिट्ठधम्मो वुच्चति पच्चक्खभूतो अत्तभावो, तत्थ सुखविहारो दिट्ठधम्मसुखविहारो. कामं ‘‘समापज्जित्वा’’ति एतेन अप्पनासमाधियेव विभावितो, ‘‘एकग्गचित्ता’’ति पन पदेन उपचारसमाधिनोपि गहणं होतीति ततो निवत्तनत्थं ‘‘अप्पनासमाधिभावना’’ति वुत्तं. न खो पनेतेति एते बाहिरकभाविता झानधम्मा चित्तेकग्गतामत्तकरा. अरियस्स विनये बुद्धस्स भगवतो सासने ‘‘सल्लेखा’’ति न वुच्चन्ति किलेसानं सल्लेखनपटिपदा न होतीति कत्वा, सासने पन अविहिंसादयोपि सल्लेखाव लोकुत्तरपादकत्ता.

सम्बाधेति तण्हासंकिलेसादिना संकिलिट्ठताय परमसम्बाधे अतिविय सङ्कटट्ठानभूते संसारप्पवत्ते. ओकासाधिगमनयेनाति अत्थपटिलाभयोग्गस्स नवमखणसङ्खातस्स ओकासस्स अधिगमनयेन. तस्स हि दुल्लभताय अप्पनाधिगमम्पि अनधिगमयमानो संवेगबहुलो पुग्गलो उपचारसमाधिम्हियेव ठत्वा विपस्सनाय कम्मं करोति ‘‘सीघं संसारदुक्खं समतिक्कमिस्सामी’’ति.

अभिञ्ञापादकन्ति इद्धिविधादिअभिञ्ञाञाणपादकभूतं अधिट्ठानभूतं. होतीति वुत्तनयाति एत्थ इति-सद्दो पकारत्थो, तेन ‘‘इमिना पकारेन वुत्तनया’’ति सेसाभिञ्ञानम्पि वुत्तप्पकारं सङ्गण्हाति. सति सति आयतनेति पुरिमभवसिद्धे अभिञ्ञाधिगमस्स कारणे विज्जमाने. अभिञ्ञाधिगमस्स हि अधिकारो इच्छितब्बो, यो ‘‘पुब्बहेतू’’ति वुच्चति. न समापत्तीसु वसीभावो. तेनाह भगवा ‘‘सति सति आयतने’’ति (म. नि. ३.१५८; अ. नि. ३.१०२). अभिञ्ञासच्छिकरणीयस्साति वक्खमानविभागाय अभिविसिट्ठाय पञ्ञाय सच्छिकातब्बस्स. धम्मस्साति भावेतब्बस्स चेव विभावेतब्बस्स च धम्मस्स. अभिञ्ञासच्छिकिरियाय चित्तं अभिनिन्नामेतीति योजना. तत्र तत्रेवाति तस्मिं तस्मिंयेव सच्छिकातब्बधम्मे. सक्खिभावाय पच्चक्खकारिताय भब्बो सक्खिभब्बो, तस्स भावो सक्खिभब्बता, तं सक्खिभब्बतं.

तं तं भवगमिकम्मं आरब्भ भवपत्थनाय अनुप्पन्नायपि कम्मस्स कतूपचितभावेनेव भवपत्थनाकिच्चं सिज्झतीति दस्सेन्तो आह ‘‘अपत्थयमाना वा’’ति. सह ब्येति पवत्ततीति सहब्यो, सहायो, इध पन एकभवूपगो अधिप्पेतो, तस्स भावो सहब्यता, तं सहब्यतं.

किं पन अप्पनासमाधिभावनायेव भवविसेसानिसंसा, उदाहु इतरापीति चोदनं मनसि कत्वा आह ‘‘उपचारसमाधिभावनापी’’तिआदि.

निब्बानन्ति तिस्सन्नं दुक्खतानं निब्बुतिं. रूपधम्मे परियापन्ना विज्जमानापि सङ्खारदुक्खता चित्तस्स अभावेन असन्तसमाव. तेनाह ‘‘सुखं विहरिस्सामा’’ति. सोळसहि ञाणचरियाहीति अनिच्चानुपस्सनादुक्खअनत्तनिब्बिदाविरागनिरोधपटिनिस्सग्गविवट्टानुपस्सनाति इमाहि अट्ठहि, अट्ठहि च अरियमग्गफलञाणेहीति एवं सोळसहि. नवहि समाधिचरियाहीति पञ्चन्नं रूपज्झानानं, चतुन्नं अरूपज्झानानञ्च वसेन एवं नवहि. केचि पन ‘‘चत्तारो रूपज्झानसमाधी, चत्तारो अरूपज्झानसमाधी, उभयेसं उपचारसमाधिं एकं कत्वा एवं नवा’’ति वदन्ति.

समाधिभावनायोगेति समाधिभावनाय अनुयोगे अनुयुञ्जने, समाधिभावनासङ्खाते वा योगे. योगोति भावना वुच्चति. यथाह ‘‘योगा वे जायती भूरी’’ति (ध. प. २८२).

३६३. समाधिपीति पि-सद्देन सीलं सम्पिण्डेति.

समाधिनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

इति एकादसमपरिच्छेदवण्णना.

पठमो भागो निट्ठितो.