९. ब्रह्मविहारनिद्देसो
मेत्ताभावनाकथा
२४०. अनुस्सतिकम्मट्ठानानन्तरं उद्दिट्ठेसु पन मेत्ता, करुणा, मुदिता, उपेक्खाति इमेसु चतूसु ब्रह्मविहारेसु मेत्तं भावेतुकामेन ताव आदिकम्मिकेन योगावचरेन उपच्छिन्नपलिबोधेन गहितकम्मट्ठानेन भत्तकिच्चं कत्वा भत्तसम्मदं पटिविनोदेत्वा विवित्ते पदेसे सुपञ्ञत्ते आसने सुखनिसिन्नेन आदितो ताव दोसे आदीनवो, खन्तियञ्च आनिसंसो पच्चवेक्खितब्बो.
कस्मा? इमाय हि भावनाय दोसो पहातब्बो, खन्ति अधिगन्तब्बा. न च सक्का किञ्चि अदिट्ठादीनवं पहातुं, अविदितानिसंसं वा अधिगन्तुं. तस्मा ‘‘दुट्ठो खो, आवुसो, दोसेन अभिभूतो परियादिण्णचित्तो पाणम्पि हनती’’तिआदीनं (अ. नि. ३.७२) वसेन दोसे आदीनवो दट्ठब्बो.
‘‘खन्ती परमं तपो तितिक्खा, निब्बानं परमं वदन्ति बुद्धा’’; (दी. नि. २.९०; ध. प. १८४);
‘‘खन्तिबलं बलानीकं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं’’. (ध. प. ३९९; सु. नि. ६२८);
‘‘खन्ता भिय्यो न विज्जती’’तिआदीनं (सं. नि. १.२५०) वसेन खन्तियं आनिसंसो वेदितब्बो.
अथेवं दिट्ठादीनवतो दोसतो चित्तं विवेचनत्थाय, विदितानिसंसाय च खन्तिया संयोजनत्थाय मेत्ताभावना आरभितब्बा. आरभन्तेन च आदितोव पुग्गलभेदो जानितब्बो ‘‘इमेसु पुग्गलेसु मेत्ता पठमं न भावेतब्बा, इमेसु नेव भावेतब्बा’’ति.
अयञ्हि मेत्ता अप्पियपुग्गले, अतिप्पियसहायके, मज्झत्ते, वेरीपुग्गलेति इमेसु चतूसु पठमं न भावेतब्बा. लिङ्गविसभागे ओधिसो न भावेतब्बा. कालकते न भावेतब्बाव. किंकारणा अप्पियादीसु पठमं न भावेतब्बा? अप्पियं हि पियट्ठाने ठपेन्तो किलमति. अतिप्पियसहायकं मज्झत्तट्ठाने ठपेन्तो किलमति, अप्पमत्तकेपि चस्स दुक्खे उप्पन्ने आरोदनाकारप्पत्तो विय होति. मज्झत्तं गरुट्ठाने च पियट्ठाने च ठपेन्तो किलमति. वेरिमनुस्सरतो कोधो उप्पज्जति, तस्मा अप्पियादीसु पठमं न भावेतब्बा.
लिङ्गविसभागे पन तमेव आरब्भ ओधिसो भावेन्तस्स रागो उप्पज्जति. अञ्ञतरो किर अमच्चपुत्तो कुलूपकत्थेरं पुच्छि ‘‘भन्ते, कस्स मेत्ता भावेतब्बा’’ति? थेरो ‘‘पियपुग्गले’’ति आह. तस्स अत्तनो भरिया पिया होति. सो तस्सा मेत्तं भावेन्तो सब्बरत्तिं भित्तियुद्धमकासि. तस्मा लिङ्गविसभागे ओधिसो न भावेतब्बा.
कालकते पन भावेन्तो नेव अप्पनं, न उपचारं पापुणाति. अञ्ञतरो किर दहरभिक्खु आचरियं आरब्भ मेत्तं आरभि. तस्स मेत्ता नप्पवत्तति. सो महाथेरस्स सन्तिकं गन्त्वा ‘‘भन्ते, पगुणाव मे मेत्ताझानसमापत्ति, न च नं समापज्जितुं सक्कोमि, किं नु खो कारण’’न्ति आह. थेरो ‘‘निमित्तं, आवुसो, गवेसाही’’ति आह. सो गवेसन्तो आचरियस्स मतभावं ञत्वा अञ्ञं आरब्भ मेत्तायन्तो समापत्तिं अप्पेसि. तस्मा कालकते न भावेतब्बाव.
२४१. सब्बपठमं पन ‘‘अहं सुखितो होमि निद्दुक्खो’’ति वा, ‘‘अवेरो अब्यापज्जो अनीघो सुखी अत्तानं परिहरामी’’ति वा एवं पुनप्पुनं अत्तनियेव भावेतब्बा.
एवं सन्ते यं विभङ्गे (विभ. ६४३) वुत्तं –
‘‘कथञ्च भिक्खु मेत्तासहगतेन चेतसा एकं दिसं फरित्वा विहरति? सेय्यथापि नाम एकं पुग्गलं पियं मनापं दिस्वा मेत्तायेय्य, एवमेव सब्बे सत्ते मेत्ताय फरती’’ति.
‘‘यञ्च पटिसम्भिदायं (पटि. म. २.२२) –
‘‘कतमेहि पञ्चहाकारेहि अनोधिसोफरणा मेत्ता चेतोविमुत्ति भावेतब्बा, सब्बे सत्ता अवेरा होन्तु’’ अब्यापज्जा अनीघा सुखी अत्तानं परिहरन्तु. सब्बे पाणा… सब्बे भूता… सब्बे पुग्गला… सब्बे अत्तभावपरियापन्ना अवेरा अब्यापज्जा अनीघा सुखी अत्तानं परिहरन्तू’’तिआदि –
वुत्तं. यञ्च मेत्तसुत्ते (खु. पा. ९.३; सु. नि. १४५) –
‘‘सुखिनोव खेमिनो होन्तु,
सब्बसत्ता भवन्तु सुखितत्ता’’तिआदि. –
वुत्तं, तं विरुज्झति. न हि तत्थ अत्तनि भावना वुत्ताति चे. तञ्च न विरुज्झति. कस्मा? तञ्हि अप्पनावसेन वुत्तं. इदं सक्खिभाववसेन.
सचेपि हि वस्ससतं वस्ससहस्सं वा ‘‘अहं सुखितो होमी’’तिआदिना नयेन अत्तनि मेत्तं भावेति, नेवस्स अप्पना उप्पज्जति. ‘‘अहं सुखितो होमी’’ति भावयतो पन यथा अहं सुखकामो दुक्खपटिक्कूलो जीवितुकामो अमरितुकामो च, एवं अञ्ञेपि सत्ताति अत्तानं सक्खिं कत्वा अञ्ञसत्तेसु हितसुखकामता उप्पज्जति. भगवतापि –
‘‘सब्बा दिसा अनुपरिगम्म चेतसा,
नेवज्झगा पियतरमत्तना क्वचि;
एवं पियो पुथु अत्ता परेसं,
तस्मा न हिंसे परमत्तकामो’’ति. (सं. नि. १.११९; उदा. ४१); –
वदता अयं नयो दस्सितो.
२४२. तस्मा सक्खिभावत्थं पठमं अत्तानं मेत्ताय फरित्वा तदनन्तरं सुखप्पवत्तनत्थं य्वायं पियो मनापो गरु भावनीयो आचरियो वा आचरियमत्तो वा उपज्झायो वा उपज्झायमत्तो वा तस्स दानपियवचनादीनि पियमनापत्तकारणानि सीलसुतादीनि गरुभावनीयत्तकारणानि च अनुस्सरित्वा ‘‘एस सप्पुरिसो सुखी होतु निद्दुक्खो’’तिआदिना नयेन मेत्ता भावेतब्बा.
एवरूपे च पुग्गले कामं अप्पना सम्पज्जति, इमिना पन भिक्खुना तावतकेनेव तुट्ठिं अनापज्जित्वा सीमासम्भेदं कत्तुकामेन तदनन्तरं अतिप्पियसहायके, अतिप्पियसहायकतो मज्झत्ते, मज्झत्ततो वेरीपुग्गले मेत्ता भावेतब्बा. भावेन्तेन च एकेकस्मिं कोट्ठासे मुदुं कम्मनियं चित्तं कत्वा तदनन्तरे तदनन्तरे उपसंहरितब्बं.
यस्स पन वेरीपुग्गलो वा नत्थि, महापुरिसजातिकत्ता वा अनत्थं करोन्तेपि परे वेरीसञ्ञाव नुप्पज्जति, तेन ‘‘मज्झत्ते मे मेत्तचित्तं कम्मनियं जातं, इदानि नं वेरिम्हि उपसंहरामी’’ति ब्यापारोव न कातब्बो. यस्स पन अत्थि, तं सन्धाय वुत्तं ‘‘मज्झत्ततो वेरीपुग्गले मेत्ता भावेतब्बा’’ति.
२४३. सचे पनस्स वेरिम्हि चित्तमुपसंहरतो तेन कतापराधानुस्सरणेन पटिघमुप्पज्जति, अथानेन पुरिमपुग्गलेसु यत्थ कत्थचि पुनप्पुनं मेत्तं समापज्जित्वा वुट्ठहित्वा पुनप्पुनं तं पुग्गलं मेत्तायन्तेन पटिघं विनोदेतब्बं. सचे एवम्पि वायमतो न निब्बाति, अथ –
ककचूपमओवाद-आदीनं अनुसारतो;
पटिघस्स पहानाय, घटितब्बं पुनप्पुनं.
तञ्च खो इमिना आकारेन अत्तानं ओवदन्तेनेव ‘‘अरे कुज्झनपुरिस, ननु वुत्तं भगवता –
‘उभतोदण्डकेन चेपि, भिक्खवे, ककचेन चोरा ओचरका अङ्गमङ्गानि ओकन्तेय्युं, तत्रापि यो मनो पदोसेय्य. न मे सो तेन सासनकरो’ति (म. नि. १.२३२) च,
‘तस्सेव तेन पापियो, यो कुद्धं पटिकुज्झति;
कुद्धमप्पटिकुज्झन्तो, सङ्गामं जेति दुज्जयं.
‘‘‘उभिन्नमत्थं चरति, अत्तनो च परस्स च;
परं सङ्कुपितं ञत्वा, यो सतो उपसम्मती’ति च. (सं. नि. १.१८८); –
‘‘‘सत्तिमे, भिक्खवे, धम्मा सपत्तकन्ता सपत्तकरणा कोधनं आगच्छन्ति इत्थिं वा पुरिसं वा. कतमे सत्त? इध, भिक्खवे, सपत्तो सपत्तस्स एवं इच्छति अहो वतायं दुब्बण्णो अस्साति. तं किस्सहेतु? न, भिक्खवे, सपत्तो सपत्तस्स वण्णवताय नन्दति. कोधनायं, भिक्खवे, पुरिसपुग्गलो कोधाभिभूतो कोधपरेतो किञ्चापि सो होति सुन्हातो सुविलित्तो कप्पितकेसमस्सु ओदातवत्थवसनो, अथ खो सो दुब्बण्णोव होति कोधाभिभूतो. अयं, भिक्खवे, पठमो धम्मो सपत्तकन्तो सपत्तकरणो कोधनं आगच्छति इत्थिं वा पुरिसं वा. पुन चपरं, भिक्खवे, सपत्तो सपत्तस्स एवं इच्छति अहोवतायं दुक्खं सयेय्याति…पे… न पचुरत्थो अस्साति…पे… न भोगवा अस्साति…पे… न यसवा अस्साति…पे… न मित्तवा अस्साति…पे… न कायस्स भेदा परं मरणा सुगतिं सग्गं लोकं उपपज्जेय्याति. तं किस्स हेतु? न, भिक्खवे, सपत्तो सपत्तस्स सुगतिगमनेन नन्दति. कोधनायं, भिक्खवे, पुरिसपुग्गलो कोधाभिभूतो कोधपरेतो कायेन दुच्चरितं चरति, वाचाय मनसा दुच्चरितं चरति. सो कायेन वाचाय मनसा दुच्चरितं चरित्वा कायस्स भेदा परं मरणा अपायं दुग्गतिं विनिपातं निरयं उपपज्जति कोधाभिभूतो’ति (अ. नि. ७.६४) च,
‘‘‘सेय्यथापि, भिक्खवे, छवालातं उभतोपदित्तं मज्झे गूथगतं नेव गामे कट्ठत्थं फरति, न अरञ्ञे कट्ठत्थं फरति. तथूपमाहं, भिक्खवे, इमं पुग्गलं वदामी’ति च,
‘‘सो दानि त्वं एवं कुज्झन्तो न चेव भगवतो सासनकरो भविस्ससि, पटिकुज्झन्तो च कुद्धपुरिसतोपि पापियो हुत्वा न दुज्जयं सङ्गामं जेस्ससि, सपत्तकरणे च धम्मे अत्ताव अत्तनो करिस्ससि, छवालातूपमो च भविस्ससी’’ति.
२४४. तस्सेवं घटयतो वायमतो सचे तं पटिघं वूपसम्मति, इच्चेतं कुसलं. नो चे वूपसम्मति, अथ यो यो धम्मो तस्स पुग्गलस्स वूपसन्तो होति परिसुद्धो, अनुस्सरियमानो पसादं आवहति, तं तं अनुस्सरित्वा आघातो पटिविनेतब्बो.
एकच्चस्स हि कायसमाचारोव उपसन्तो होति. उपसन्तभावो चस्स बहुं वत्तपटिपत्तिं करोन्तस्स सब्बजनेन ञायति. वचीसमाचारमनोसमाचारा पन अवूपसन्ता होन्ति. तस्स ते अचिन्तेत्वा कायसमाचारवूपसमोयेव अनुस्सरितब्बो.
एकच्चस्स वचीसमाचारोव उपसन्तो होति. उपसन्तभावो चस्स सब्बजनेन ञायति. सो हि पकतिया च पटिसन्थारकुसलो होति सखिलो सुखसम्भासो सम्मोदको उत्तानमुखो पुब्बभासी मधुरेन सरेन धम्मं ओसारेति, परिमण्डलेहि पदब्यञ्जनेहि धम्मकथं कथेति. कायसमाचारमनोसमाचारा पन अवूपसन्ता होन्ति, तस्स ते अचिन्तेत्वा वचीसमाचारवूपसमोयेव अनुस्सरितब्बो.
एकच्चस्स मनोसमाचारोव उपसन्तो होति, उपसन्तभावो चस्स चेतियवन्दनादीसु सब्बजनस्स पाकटो होति. यो हि अवूपसन्तचित्तो होति, सो चेतियं वा बोधिं वा थेरे वा वन्दमानो न सक्कच्चं वन्दति, धम्मस्सवनमण्डपे विक्खित्तचित्तो वा पचलायन्तो वा निसीदति. उपसन्तचित्तो पन ओकप्पेत्वा वन्दति, ओहितसोतो अट्ठिंकत्वा कायेन वा वाचाय वा चित्तप्पसादं करोन्तो धम्मं सुणाति. इति एकच्चस्स मनोसमाचारोव उपसन्तो होति, कायवचीसमाचारा अवूपसन्ता होन्ति, तस्स ते अचिन्तेत्वा मनोसमाचारवूपसमोयेव अनुस्सरितब्बो.
एकच्चस्स पन इमेसु तीसु धम्मेसु एकोपि अवूपसन्तो होति, तस्मिं पुग्गले ‘‘किञ्चापि एस इदानि मनुस्सलोके चरति, अथ खो कतिपाहस्स अच्चयेन अट्ठमहानिरयसोळसउस्सदनिरयपरिपूरको भविस्सती’’ति कारुञ्ञं उपट्ठपेतब्बं. कारुञ्ञम्पि हि पटिच्च आघातो वूपसम्मति.
एकच्चस्स तयोपिमे धम्मा वूपसन्ता होन्ति, तस्स यं यं इच्छति, तं तं अनुस्सरितब्बं. तादिसे हि पुग्गले न दुक्करा होति मेत्ताभावनाति.
इमस्स च अत्थस्स आविभावत्थं – ‘‘पञ्चिमे, आवुसो, आघातपटिविनया. यत्थ भिक्खुनो उप्पन्नो आघातो सब्बसो पटिविनोदेतब्बो’’ति (अ. नि. ५.१६२) इदं पञ्चकनिपाते आघातपटिविनयसुत्तं वित्थारेतब्बं.
२४५. सचे पनस्स एवम्पि वायमतो आघातो उप्पज्जतियेव, अथानेन एवं अत्ता ओवदितब्बो –
‘‘अत्तनो विसये दुक्खं, कतं ते यदि वेरिना;
किं तस्साविसये दुक्खं, सचित्ते कत्तुमिच्छसि.
‘‘बहूपकारं हित्वान, ञातिवग्गं रुदम्मुखं;
महानत्थकरं कोधं, सपत्तं न जहासि किं.
‘‘यानि रक्खसि सीलानि, तेसं मूलनिकन्तनं;
कोधं नामुपळालेसि, को तया सदिसो जळो.
‘‘कतं अनरियं कम्मं, परेन इति कुज्झसि;
किं नु त्वं तादिसंयेव, यो सयं कत्तुमिच्छसि.
‘‘दोसेतुकामो यदि तं, अमनापं परो करि;
दोसुप्पादेन तस्सेव, किं पूरेसि मनोरथं.
‘‘दुक्खं तस्स च नाम त्वं, कुद्धो काहसि वा नवा;
अत्तानं पनिदानेव, कोधदुक्खेन बाधसि.
‘‘कोधं वा अहितं मग्गं, आरूळ्हा यदि वेरिनो;
कस्मा तुवम्पि कुज्झन्तो, तेसंयेवानुसिक्खसि.
‘‘यं दोसं तव निस्साय, सत्तुना अप्पियं कतं;
तमेव दोसं छिन्दस्सु, किमट्ठाने विहञ्ञसि.
‘‘खणिकत्ता च धम्मानं, येहि खन्धेहि ते कतं;
अमनापं निरुद्धा ते, कस्स दानीध कुज्झसि.
‘‘दुक्खं करोति यो यस्स, तं विना कस्स सो करे;
सयम्पि दुक्खहेतुत्त, मिति किं तस्स कुज्झसी’’ति.
२४६. सचे पनस्स एवं अत्तानं ओवदतोपि पटिघं नेव वूपसम्मति, अथानेन अत्तनो च परस्स च कम्मस्सकता पच्चवेक्खितब्बा. तत्थ अत्तनो ताव एवं पच्चवेक्खितब्बा ‘‘अम्भो त्वं तस्स कुद्धो किं करिस्ससि? ननु तवेव चेतं दोसनिदानं कम्मं अनत्थाय संवत्तिस्सति? कम्मस्सको हि त्वं कम्मदायादो कम्मयोनि कम्मबन्धु कम्मपटिसरणो, यं कम्मं करिस्ससि, तस्स दायादो भविस्ससि, इदञ्च ते कम्मं नेव सम्मासम्बोधिं, न पच्चेकबोधिं, न सावकभूमिं, न ब्रह्मत्तसक्कत्तचक्कवत्तिपदेसराजादिसम्पत्तीनं अञ्ञतरं सम्पत्तिं साधेतुं समत्थं, अथ खो सासनतो चावेत्वा विघासादादिभावस्स चेव नेरयिकादिदुक्खविसेसानञ्च ते संवत्तनिकमिदं कम्मं. सो त्वं इदं करोन्तो उभोहि हत्थेहि वीतच्चिते वा अङ्गारे, गूथं वा गहेत्वा परं पहरितुकामो पुरिसो विय अत्तानमेव पठमं दहसि चेव दुग्गन्धञ्च करोसी’’ति.
एवं अत्तनो कम्मस्सकतं पच्चवेक्खित्वा परस्सपि एवं पच्चवेक्खितब्बा ‘‘एसोपि तव कुज्झित्वा किं करिस्सति? ननु एतस्सेवेतं अनत्थाय संवत्तिस्सति? कम्मस्सको हि अयमायस्मा कम्मदायादो…पे… यं कम्मं करिस्सति, तस्स दायादो भविस्सति. इदञ्चस्स कम्मं नेव सम्मासम्बोधिं, न पच्चेकबोधिं, न सावकभूमिं, न ब्रह्मत्तसक्कत्तचक्कवत्तिपदेसराजादिसम्पत्तीनं अञ्ञतरं सम्पत्तिं साधेतुं समत्थं, अथ खो सासनतो चावेत्वा विघासादादिभावस्स चेव नेरयिकादिदुक्खविसेसानञ्चस्स संवत्तनिकमिदं कम्मं. स्वायं इदं करोन्तो पटिवाते ठत्वा परं रजेन ओकिरितुकामो पुरिसो विय अत्तानंयेव ओकिरति. वुत्तञ्हेतं भगवता –
‘‘‘यो अप्पदुट्ठस्स नरस्स दुस्सति,
सुद्धस्स पोसस्स अनङ्गणस्स;
तमेव बालं पच्चेति पापं,
सुखुमो रजो पटिवातंव खित्तो’’’ति. (ध. प. १२५; सु. नि. ६६७);
२४७. सचे पनस्स एवं कम्मस्सकतम्पि पच्चवेक्खतो नेव वूपसम्मति, अथानेन सत्थु पुब्बचरियगुणा अनुस्सरितब्बा.
तत्रायं पच्चवेक्खणानयो – अम्भो पब्बजित, ननु ते सत्था पुब्बेव सम्बोधा अनभिसम्बुद्धो बोधिसत्तोपि समानो चत्तारि असङ्ख्येय्यानि कप्पसतसहस्सञ्च पारमियो पूरयमानो तत्थ तत्थ वधकेसुपि पच्चत्थिकेसु चित्तं नप्पदूसेसि. सेय्यथिदं, सीलवजातके ताव अत्तनो देविया पदुट्ठेन पापअमच्चेन आनीतस्स पटिरञ्ञो तियोजनसतं रज्जं गण्हन्तस्स निसेधनत्थाय उट्ठितानं अमच्चानं आवुधम्पि छुपितुं न अदासि. पुन सद्धिं अमच्चसहस्सेन आमकसुसाने गलप्पमाणं भूमिं खणित्वा निखञ्ञमानो चित्तप्पदोसमत्तम्पि अकत्वा कुणपखादनत्थं आगतानं सिङ्गालानं पंसुवियूहनं निस्साय पुरिसकारं कत्वा पटिलद्धजीवितो यक्खानुभावेन अत्तनो सिरिगब्भं ओरुय्ह सिरिसयने सयितं पच्चत्थिकं दिस्वा कोपं अकत्वाव अञ्ञमञ्ञं सपथं कत्वा तं मित्तट्ठाने ठपयित्वा आह –
‘‘आसीसेथेव पुरिसो, न निब्बिन्देय्य पण्डितो;
पस्सामि वोहमत्तानं, यथा इच्छिं तथा अहू’’ति. (जा. १.१.५१);
खन्तिवादीजातके दुम्मेधेन कासिरञ्ञा ‘‘किंवादी त्वं समणा’’ति पुट्ठो ‘‘खन्तिवादी नामाह’’न्ति वुत्ते सकण्टकाहि कसाहि ताळेत्वा हत्थपादेसु छिज्जमानेसु कोपमत्तम्पि नाकासि.
अनच्छरियञ्चेतं, यं महल्लको पब्बज्जूपगतो एवं करेय्य. चूळधम्मपालजातके पन उत्तानसेय्यकोपि समानो –
‘‘चन्दनरसानुलित्ता, बाहा छिज्जन्ति धम्मपालस्स;
दायादस्स पथब्या, पाणा मे देव रुज्झन्ती’’ति. (जा. १.५.४९);
एवं विप्पलपमानाय मातुया पितरा महापतापेन नाम रञ्ञा वंसकळीरेसु विय चतूसु हत्थपादेसु छेदापितेसु तावतापि सन्तुट्ठिं अनापज्जित्वा सीसमस्स छिन्दथाति आणत्ते ‘‘अयं दानि ते चित्तपरिग्गण्हनकालो, इदानि अम्भो धम्मपाल, सीसच्छेदाणापके पितरि, सीसच्छेदके पुरिसे, परिदेवमानाय मातरि, अत्तनि चाति इमेसु चतूसु समचित्तो होही’’ति दळ्हं समादानमधिट्ठाय पदुट्ठाकारमत्तम्पि नाकासि.
इदञ्चापि अनच्छरियमेव, यं मनुस्सभूतो एवमकासि. तिरच्छानभूतोपि पन छद्दन्तो नाम वारणो हुत्वा विसप्पितेन सल्लेन नाभियं विद्धोपि ताव अनत्थकारिम्हि लुद्दके चित्तं नप्पदूसेसि. यथाह –
‘‘समप्पितो पुथुसल्लेन नागो,
अदुट्ठचित्तो लुद्दकं अज्झभासि;
किमत्थयं किस्स वा सम्म हेतु,
ममं वधी कस्स वायं पयोगो’’ति. (जा. १.१६.१२४);
एवं वत्वा च कासिरञ्ञो महेसिया तव दन्तानमत्थाय पेसितोम्हि भदन्तेति वुत्ते तस्सा मनोरथं पूरेन्तो छब्बण्णरस्मिनिच्छरणसमुज्जलितचारुसोभे अत्तनो दन्ते छेत्वा अदासि.
महाकपि हुत्वा अत्तनायेव पब्बतपपाततो उद्धरितेन पुरिसेन –
‘‘भक्खो अयं मनुस्सानं, यथेवञ्ञे वने मिगा;
यंनूनिमं वधित्वान, छातो खादेय्य वानरं.
‘‘आहितोव गमिस्सामि, मंसमादाय सम्बलं;
कन्तारं नित्थरिस्सामि, पाथेय्यं मे भविस्सती’’ति. (जा. १.१६.२०५-२०६); –
एवं चिन्तेत्वा सिलं उक्खिपित्वा मत्थके सम्पदालिते अस्सुपुण्णेहि नेत्तेहि तं पुरिसं उदिक्खमानो –
‘‘मा अय्योसि मे भदन्ते, त्वं नामेतादिसं करि;
त्वं खोसि नाम दीघावु, अञ्ञं वारेतुमरहसी’’ति. (जा. १.१६.२०९); –
वत्वा तस्मिं पुरिसे चित्तं अप्पदूसेत्वा अत्तनो च दुक्खं अचिन्तेत्वा तमेव पुरिसं खेमन्तभूमिं सम्पापेसि.
भूरिदत्तो नाम नागराजा हुत्वा उपोसथङ्गानि अधिट्ठाय वम्मिकमुद्धनि सयमानो कप्पुट्ठानग्गिसदिसेन ओसधेन सकलसरीरे सिञ्चियमानोपि पेळाय पक्खिपित्वा सकलजम्बुदीपे कीळापियमानोपि तस्मिं ब्राह्मणे मनोपदोसमत्तम्पि न अकासि. यथाह –
‘‘पेळाय पक्खिपन्तेपि, मद्दन्तेपि च पाणिना;
अलम्पाने न कुप्पामि, सीलखण्डभया ममा’’ति. (चरिया. २.१६);
चम्पेय्योपि नागराजा हुत्वा अहितुण्डिकेन विहेठियमानो मनोपदोसमत्तम्पि नुप्पादेसि. यथाह –
‘‘तदापि मं धम्मचारिं, उपवुत्थउपोसथं;
अहितुण्डिको गहेत्वान, राजद्वारम्हि कीळति.
‘‘यं सो वण्णं चिन्तयति, नीलं पीतं व लोहितं;
तस्स चित्तानुवत्तन्तो, होमि चिन्तितसन्निभो.
‘‘थलं करेय्यं उदकं, उदकम्पि थलं करे;
यदिहं तस्स कुप्पेय्यं, खणेन छारिकं करे.
‘‘यदि चित्तवसी हेस्सं, परिहायिस्सामि सीलतो;
सीलेन परिहीनस्स, उत्तमत्थो न सिज्झती’’ति. (चरिया. २.२१-२४);
सङ्खपालनागराजा हुत्वा तिखिणाहि सत्तीहि अट्ठसु ठानेसु ओविज्झित्वा पहारमुखेहि सकण्टका लतायो पवेसेत्वा नासाय दळ्हं रज्जुं पक्खिपित्वा सोळसहि भोजपुत्तेहि काजेनादाय वय्हमानो धरणीतले घंसियमानसरीरो महन्तं दुक्खं पच्चनुभोन्तो कुज्झित्वा ओलोकितमत्तेनेव सब्बे भोजपुत्ते भस्मं कातुं समत्थोपि समानो चक्खुं उम्मीलेत्वा पदुट्ठाकारमत्तम्पि न अकासि.
यथाह –
‘‘चातुद्दसिं पञ्चदसिञ्चळार,
उपोसथं निच्चमुपावसामि;
अथागमुं सोळस भोजपुत्ता,
रज्जुं गहेत्वान दळ्हञ्च पासं.
‘‘भेत्वान नासं अतिकस्स रज्जुं,
नयिंसु मं सम्परिगय्ह लुद्दा;
एतादिसं दुक्खमहं तितिक्खं,
उपोसथं अप्पटिकोपयन्तो’’ति. (जा. २.१७.१८०-१८१);
न केवलञ्च एतानेव, अञ्ञानिपि मातुपोसकजातकादीसु अनेकानि अच्छरियानि अकासि. तस्स ते इदानि सब्बञ्ञुतं पत्तं सदेवलोके केनचि अप्पटिसमखन्तिगुणं तं भगवन्तं सत्थारं अपदिसतो पटिघचित्तं नाम उप्पादेतुं अतिविय अयुत्तं अप्पतिरूपन्ति.
२४८. सचे पनस्स एवं सत्थु पुब्बचरितगुणं पच्चवेक्खतोपि दीघरत्तं किलेसानं दासब्यं उपगतस्स नेव तं पटिघं वूपसम्मति, अथानेन अनमतग्गियानि पच्चवेक्खितब्बानि. तत्र हि वुत्तं –
‘‘न सो, भिक्खवे, सत्तो सुलभरूपो, यो न माताभूतपुब्बो, यो न पिताभूतपुब्बो, यो न भाता, यो न भगिनी, यो न पुत्तो, यो न धीताभूतपुब्बा’’ति (सं. नि. २.१३७-१४२).
तस्मा तस्मिं पुग्गले एवं चित्तं उप्पादेतब्बं, ‘‘अयं किर मे अतीते माता हुत्वा दसमासे कुच्छिया परिहरित्वा मुत्तकरीसखेळसिङ्घाणिकादीनि हरिचन्दनं विय अजिगुच्छमाना अपनेत्वा उरे नच्चापेन्ती अङ्गेन परिहरमाना पोसेसि, पिता हुत्वा अजपथसङ्कुपथादीनि गन्त्वा वाणिज्जं पयोजयमानो मय्हमत्थाय जीवितम्पि परिच्चजित्वा उभतोब्यूळ्हे सङ्गामे पविसित्वा नावाय महासमुद्दं पक्खन्दित्वा अञ्ञानि च दुक्करानि करित्वा ‘पुत्तके पोसेस्सामी’ति तेहि तेहि उपायेहि धनं संहरित्वा मं पोसेसि. भाता, भगिनी, पुत्तो, धीता च हुत्वापि इदञ्चिदञ्चुपकारं अकासीति तत्र मे नप्पतिरूपं मनं पदूसेतु’’न्ति.
२४९. सचे पन एवम्पि चित्तं निब्बापेतुं न सक्कोतियेव, अथानेन एवं मेत्तानिसंसा पच्चवेक्खितब्बा – ‘‘अम्भो पब्बजित, ननु वुत्तं भगवता –
‘मेत्ताय खो, भिक्खवे, चेतोविमुत्तिया आसेविताय भाविताय बहुलीकताय यानीकताय वत्थुकताय अनुट्ठिताय परिचिताय सुसमारद्धाय एकादसानिसंसा पाटिकङ्खा. कतमे एकादस? सुखं सुपति, सुखं पटिबुज्झति, न पापकं सुपिनं पस्सति, मनुस्सानं पियो होति, अमनुस्सानं पियो होति, देवता रक्खन्ति, नास्स अग्गि वा विसं वा सत्थं वा कमति, तुवटं चित्तं समाधियति, मुखवण्णो पसीदति, असम्मूळ्हो कालङ्करोति, उत्तरिमप्पटिविज्झन्तो ब्रह्मलोकूपगो होती’ति (अ. नि. ११.१५).
‘‘सचे त्वं इदं चित्तं न निब्बापेस्ससि, इमेहि आनिसंसेहि परिबाहिरो भविस्ससी’’ति.
२५०. एवम्पि निब्बापेतुं असक्कोन्तेन पन धातुविनिब्भोगो कातब्बो. कथं? ‘‘अम्भो पब्बजित, त्वं एतस्स कुज्झमानो कस्स कुज्झसि? किं केसानं कुज्झसि, उदाहु लोमानं, नखानं…पे… मुत्तस्स कुज्झसि? अथ वा पन केसादीसु पथवीधातुया कुज्झसि, आपोधातुया, तेजोधातुया, वायोधातुया कुज्झसि? ये वा पञ्चक्खन्धे द्वादसायतनानि अट्ठारस धातुयो उपादाय अयमायस्मा इत्थन्नामोति वुच्चति, तेसु किं रूपक्खन्धस्स कुज्झसि, उदाहु वेदना सञ्ञा सङ्खारविञ्ञाणक्खन्धस्स कुज्झसि? किं वा चक्खायतनस्स कुज्झसि, किं रूपायतनस्स कुज्झसि…पे… किं मनायतनस्स कुज्झसि, किं धम्मायतनस्स कुज्झसि? किं वा चक्खुधातुया कुज्झसि, किं रूपधातुया, किं चक्खुविञ्ञाणधातुया…पे… किं मनोधातुया, किं धम्मधातुया, किं मनोविञ्ञाणधातुया’’ति? एवञ्हि धातुविनिब्भोगं करोतो आरग्गे सासपस्स विय आकासे चित्तकम्मस्स विय च कोधस्स पतिट्ठानट्ठानं न होति.
२५१. धातुविनिब्भोगं पन कातुं असक्कोन्तेन दानसंविभागो कातब्बो. अत्तनो सन्तकं परस्स दातब्बं, परस्स सन्तकं अत्तना गहेतब्बं. सचे पन परो भिन्नाजीवो होति अपरिभोगारहपरिक्खारो, अत्तनो सन्तकमेव दातब्बं. तस्सेवं करोतो एकन्तेनेव तस्मिं पुग्गले आघातो वूपसम्मति. इतरस्स च अतीतजातितो पट्ठाय अनुबन्धोपि कोधो तङ्खणञ्ञेव वूपसम्मति, चित्तलपब्बतविहारे तिक्खत्तुं वुट्ठापितसेनासनेन पिण्डपातिकत्थेरेन ‘‘अयं, भन्ते, अट्ठकहापणग्घनको पत्तो मम मातरा उपासिकाय दिन्नो धम्मियलाभो, महाउपासिकाय पुञ्ञलाभं करोथा’’ति वत्वा दिन्नं पत्तं लद्धमहाथेरस्स विय. एवं महानुभावमेतं दानं नाम. वुत्तम्पि चेतं –
‘‘अदन्तदमनं दानं, दानं सब्बत्थसाधकं;
दानेन पियवाचाय, उन्नमन्ति नमन्ति चा’’ति.
२५२. तस्सेवं वेरीपुग्गले वूपसन्तपटिघस्स यथा पियातिप्पियसहायकमज्झत्तेसु, एवं तस्मिम्पि मेत्तावसेन चित्तं पवत्तति. अथानेन पुनप्पुनं मेत्तायन्तेन अत्तनि पियपुग्गले मज्झत्ते वेरीपुग्गलेति चतूसु जनेसु समचित्ततं सम्पादेन्तेन सीमासम्भेदो कातब्बो. तस्सिदं लक्खणं, सचे इमस्मिं पुग्गले पियमज्झत्तवेरीहि सद्धिं अत्तचतुत्थे एकस्मिं पदेसे निसिन्ने चोरा आगन्त्वा ‘‘भन्ते, एकं भिक्खुं अम्हाकं देथा’’ति वत्वा ‘‘किं कारणा’’ति वुत्ते ‘‘तं मारेत्वा गललोहितं गहेत्वा बलिकरणत्थाया’’ति वदेय्युं, तत्र चेसो भिक्खु ‘‘असुकं वा असुकं वा गण्हन्तू’’ति चिन्तेय्य, अकतोव होति सीमासम्भेदो. सचेपि ‘‘मं गण्हन्तु, मा इमे तयो’’तिपि चिन्तेय्य, अकतोव होति सीमासम्भेदो. कस्मा? यस्स यस्स हि गहणमिच्छति, तस्स तस्स अहितेसी होति, इतरेसंयेव हितेसी होति.
यदा पन चतुन्नं जनानमन्तरे एकम्पि चोरानं दातब्बं न पस्सति, अत्तनि च तेसु च तीसु जनेसु सममेव चित्तं पवत्तेति, कतो होति सीमासम्भेदो. तेनाहु पोराणा –
‘‘अत्तनि हितमज्झत्ते, अहिते च चतुब्बिधे;
यदा पस्सति नानत्तं, हितचित्तोव पाणिनं.
‘‘न निकामलाभी मेत्ताय, कुसलीति पवुच्चति;
यदा चतस्सो सीमायो, सम्भिन्ना होन्ति भिक्खुनो.
‘‘समं फरति मेत्ताय, सब्बलोकं सदेवकं;
महाविसेसो पुरिमेन, यस्स सीमा न ञायती’’ति.
२५३. एवं सीमासम्भेदसमकालमेव च इमिना भिक्खुना निमित्तञ्च उपचारञ्च लद्धं होति. सीमासम्भेदे पन कते तमेव निमित्तं आसेवन्तो भावेन्तो बहुलीकरोन्तो अप्पकसिरेनेव पथवीकसिणे वुत्तनयेनेव अप्पनं पापुणाति.
एत्तावतानेन अधिगतं होति पञ्चङ्गविप्पहीनं पञ्चङ्गसमन्नागतं तिविधकल्याणं दसलक्खणसम्पन्नं पठमज्झानं मेत्तासहगतं. अधिगते च तस्मिं तदेव निमित्तं आसेवन्तो भावेन्तो बहुलीकरोन्तो अनुपुब्बेन चतुक्कनये दुतियततियज्झानानि, पञ्चकनये दुतियततियचतुत्थज्झानानि च पापुणाति.
सो हि पठमज्झानादीनं अञ्ञतरवसेन मेत्तासहगतेन चेतसा एकं दिसं फरित्वा विहरति. तथा दुतियं, तथा ततियं, तथा चतुत्थं. इति उद्धमधो तिरियं सब्बधि सब्बत्तताय सब्बावन्तं लोकं मेत्तासहगतेन चेतसा विपुलेन महग्गतेन अप्पमाणेन अवेरेन अब्यापज्जेन फरित्वा विहरति (विभ. ६४२; दी. नि. १.५५६). पठमज्झानादिवसेन अप्पनाप्पत्तचित्तस्सेव हि अयं विकुब्बना सम्पज्जति.
२५४. एत्थ च मेत्तासहगतेनाति मेत्ताय समन्नागतेन. चेतसाति चित्तेन. एकं दिसन्ति एकमेकिस्सा दिसाय पठमपरिग्गहितं सत्तं उपादाय एकदिसापरियापन्नसत्तफरणवसेन वुत्तं. फरित्वाति फुसित्वा आरम्मणं कत्वा. विहरतीति ब्रह्मविहाराधिट्ठितं इरियापथविहारं पवत्तेति. तथा दुतियन्ति यथा पुरत्थिमादीसु दिसासु यंकिञ्चि एकं दिसं फरित्वा विहरति, तथेव तदनन्तरं दुतियं ततियं चतुत्थञ्चाति अत्थो. इति उद्धन्ति एतेनेव नयेन उपरिमं दिसन्ति वुत्तं होति. अधो तिरियन्ति अधोदिसम्पि तिरियंदिसम्पि एवमेव. तत्थ च अधोति हेट्ठा. तिरियन्ति अनुदिसासु. एवं सब्बदिसासु अस्समण्डले अस्समिव मेत्तासहगतं चित्तं सारेतिपि पच्चासारेतिपीति. एत्तावता एकं दिसं परिग्गहेत्वा ओधिसो मेत्ताफरणं दस्सितं.
सब्बधीतिआदि पन अनोधिसो दस्सनत्थं वुत्तं. तत्थ सब्बधीति सब्बत्थ. सब्बत्ततायाति सब्बेसु हीनमज्झिमुक्कट्ठमित्तसपत्तमज्झत्तादिप्पभेदेसु अत्तताय. ‘‘अयं परसत्तो’’ति विभागं अकत्वा अत्तसमतायाति वुत्तं होति. अथ वा सब्बत्ततायाति सब्बेन चित्तभागेन ईसकम्पि बहि अविक्खिपमानोति वुत्तं होति. सब्बावन्तन्ति सब्बसत्तवन्तं, सब्बसत्तयुत्तन्ति अत्थो. लोकन्ति सत्तलोकं. विपुलेनातिएवमादिपरियायदस्सनतो पनेत्थ पुन मेत्तासहगतेनाति वुत्तं. यस्मा वा एत्थ ओधिसो फरणे विय पुन तथासद्दो इतिसद्दो वा न वुत्तो, तस्मा पुन मेत्तासहगतेन चेतसाति वुत्तं. निगमवसेन वा एतं वुत्तं. विपुलेनाति एत्थ च फरणवसेन विपुलता दट्ठब्बा. भूमिवसेन पन एतं महग्गतं पगुणवसेन च अप्पमाणसत्तारम्मणवसेन च अप्पमाणं, ब्यापादपच्चत्थिकप्पहानेन अवेरं, दोमनस्सप्पहानतो अब्यापज्जं, निद्दुक्खन्ति वुत्तं होति. अयं मेत्तासहगतेन चेतसातिआदिना नयेन वुत्ताय विकुब्बनाय अत्थो.
२५५. यथा चायं अप्पनाप्पत्तचित्तस्सेव विकुब्बना सम्पज्जति, तथा यम्पि पटिसम्भिदायं (पटि. म. २.२२) ‘‘पञ्चहाकारेहि अनोधिसोफरणा मेत्ताचेतोविमुत्ति, सत्तहाकारेहि ओधिसोफरणा मेत्ता चेतोविमुत्ति, दसहाकारेहि दिसाफरणा मेत्ता चेतोविमुत्ती’’ति वुत्तं, तम्पि अप्पनाप्पत्तचित्तस्सेव सम्पज्जतीति वेदितब्बं.
तत्थ च सब्बे सत्ता अवेरा अब्यापज्जा अनीघा सुखी अत्तानं परिहरन्तु, सब्बे पाणा, सब्बे भूता, सब्बे पुग्गला, सब्बे अत्तभावपरियापन्ना अवेरा…पे… परिहरन्तूति इमेहि पञ्चहाकारेहि अनोधिसोफरणा मेत्ता चेतोविमुत्ति वेदितब्बा.
सब्बा इत्थियो अवेरा…पे… अत्तानं परिहरन्तु, सब्बे पुरिसा, सब्बे अरिया, सब्बे अनरिया, सब्बे देवा, सब्बे मनुस्सा, सब्बे विनिपातिका अवेरा…पे… परिहरन्तूति इमेहि सत्तहाकारेहि ओधिसोफरणा मेत्ता चेतोविमुत्ति वेदितब्बा.
सब्बे पुरत्थिमाय दिसाय सत्ता अवेरा…पे… अत्तानं परिहरन्तु. सब्बे पच्छिमाय दिसाय, सब्बे उत्तराय दिसाय, सब्बे दक्खिणाय दिसाय, सब्बे पुरत्थिमाय अनुदिसाय, सब्बे पच्छिमाय अनुदिसाय, सब्बे उत्तराय अनुदिसाय, सब्बे दक्खिणाय अनुदिसाय, सब्बे हेट्ठिमाय दिसाय, सब्बे उपरिमाय दिसाय सत्ता अवेरा…पे… परिहरन्तु. सब्बे पुरत्थिमाय दिसाय पाणा, भूता, पुग्गला, अत्तभावपरियापन्ना, अवेरा…पे… परिहरन्तु. सब्बा पुरत्थिमाय दिसाय इत्थियो, सब्बे पुरिसा, अरिया, अनरिया, देवा, मनुस्सा, विनिपातिका अवेरा…पे… परिहरन्तु. सब्बा पच्छिमाय दिसाय, उत्तराय, दक्खिणाय, पुरत्थिमाय अनुदिसाय, पच्छिमाय, उत्तराय, दक्खिणाय अनुदिसाय, हेट्ठिमाय दिसाय, उपरिमाय दिसाय इत्थियो…पे… विनिपातिका अवेरा अब्यापज्जा अनीघा सुखी अत्तानं परिहरन्तूति इमेहि दसहाकारेहि दिसाफरणा मेत्ता चेतोविमुत्ति वेदितब्बा.
२५६. तत्थ सब्बेति अनवसेसपरियादानमेतं. सत्ताति रूपादीसु खन्धेसु छन्दरागेन सत्ता विसत्ताति सत्ता. वुत्तञ्हेतं भगवता –