४. पथवीकसिणनिद्देसो
५१. इदानि यं वुत्तं ‘‘समाधिभावनाय अननुरूपं विहारं पहाय अनुरूपे विहारे विहरन्तेना’’ति एत्थ यस्स तावाचरियेन सद्धिं एकविहारे वसतो फासु होति, तेन तत्थेव कम्मट्ठानं परिसोधेन्तेन वसितब्बं. सचे तत्थ फासु न होति, यो अञ्ञो गावुते वा अड्ढयोजने वा योजनमत्तेपि वा सप्पायो विहारो होति, तत्थ वसितब्बं. एवञ्हि सति कम्मट्ठानस्स किस्मिञ्चिदेव ठाने सन्देहे वा सतिसम्मोसे वा जाते कालस्सेव विहारे वत्तं कत्वा अन्तरामग्गे पिण्डाय चरित्वा भत्तकिच्चपरियोसानेयेव आचरियस्स वसनट्ठानं गन्त्वा तंदिवसमाचरियस्स सन्तिके कम्मट्ठानं सोधेत्वा दुतियदिवसे आचरियं वन्दित्वा निक्खमित्वा अन्तरामग्गे पिण्डाय चरित्वा अकिलमन्तोयेव अत्तनो वसनट्ठानं आगन्तुं सक्खिस्सति. यो पन योजनप्पमाणेपि फासुकट्ठानं न लभति, तेन कम्मट्ठाने सब्बं गण्ठिट्ठानं छिन्दित्वा सुविसुद्धं आवज्जनपटिबद्धं कम्मट्ठानं कत्वा दूरम्पि गन्त्वा समाधिभावनाय अननुरूपं विहारं पहाय अनुरूपे विहारे विहातब्बं.
अननुरूपविहारो
५२. तत्थ अननुरूपो नाम अट्ठारसन्नं दोसानं अञ्ञतरेन समन्नागतो. तत्रिमे अट्ठारस दोसा – महत्तं, नवत्तं, जिण्णत्तं, पन्थनिस्सितत्तं, सोण्डी, पण्णं, पुप्फं, फलं, पत्थनीयता, नगरसन्निस्सितता, दारुसन्निस्सितता, खेत्तसन्निस्सितता, विसभागानं पुग्गलानं अत्थिता, पट्टनसन्निस्सितता, पच्चन्तसन्निस्सितता, रज्जसीमसन्निस्सितता, असप्पायता, कल्याणमित्तानं अलाभोति इमेसं अट्ठारसन्नं दोसानं अञ्ञतरेन दोसेन समन्नागतो अननुरूपो नाम. न तत्थ विहातब्बं.
कस्मा? महाविहारे ताव बहू नानाछन्दा सन्निपतन्ति, ते अञ्ञमञ्ञं पटिविरुद्धताय वत्तं न करोन्ति. बोधियङ्गणादीनि असम्मट्ठानेव होन्ति. अनुपट्ठापितं पानीयं परिभोजनीयं. तत्रायं गोचरगामे पिण्डाय चरिस्सामीति पत्तचीवरमादाय निक्खन्तो सचे पस्सति वत्तं वा अकतं पानीयघटं वा रित्तं, अथानेन वत्तं कातब्बं होति, पानीयं उपट्ठापेतब्बं. अकरोन्तो वत्तभेदे दुक्कटं आपज्जति. करोन्तस्स कालो अतिक्कमति, अतिदिवा पविट्ठो निट्ठिताय भिक्खाय किञ्चि न लभति. पटिसल्लानगतोपि सामणेरदहरभिक्खूनं उच्चासद्देन सङ्घकम्मेहि च विक्खिपति. यत्थ पन सब्बं वत्तं कतमेव होति, अवसेसापि च सङ्घट्टना नत्थि. एवरूपे महाविहारेपि विहातब्बं.
नवविहारे बहु नवकम्मं होति, अकरोन्तं उज्झायन्ति. यत्थ पन भिक्खू एवं वदन्ति ‘‘आयस्मा यथासुखं समणधम्मं करोतु, मयं नवकम्मं करिस्सामा’’ति एवरूपे विहातब्बं.
जिण्णविहारे पन बहु पटिजग्गितब्बं होति, अन्तमसो अत्तनो सेनासनमत्तम्पि अप्पटिजग्गन्तं उज्झायन्ति, पटिजग्गन्तस्स कम्मट्ठानं परिहायति.
पन्थनिस्सिते महापथविहारे रत्तिन्दिवं आगन्तुका सन्निपतन्ति. विकाले आगतानं अत्तनो सेनासनं दत्वा रुक्खमूले वा पासाणपिट्ठे वा वसितब्बं होति. पुनदिवसेपि एवमेवाति कम्मट्ठानस्स ओकासो न होति. यत्थ पन एवरूपो आगन्तुकसम्बाधो न होति, तत्थ विहातब्बं.
सोण्डी नाम पासाणपोक्खरणी होति, तत्थ पानीयत्थं महाजनो समोसरति, नगरवासीनं राजकुलूपकत्थेरानं अन्तेवासिका रजनकम्मत्थाय आगच्छन्ति, तेसं भाजनदारुदोणिकादीनि पुच्छन्तानं असुके च असुके च ठानेति दस्सेतब्बानि होन्ति, एवं सब्बकालम्पि निच्चब्यावटो होति.
यत्थ नानाविधं साकपण्णं होति, तत्थस्स कम्मट्ठानं गहेत्वा दिवाविहारं निसिन्नस्सापि सन्तिके साकहारिका गायमाना पण्णं उच्चिनन्तियो विसभागसद्दसङ्घट्टनेन कम्मट्ठानन्तरायं करोन्ति.
यत्थ पन नानाविधा मालागच्छा सुपुप्फिता होन्ति, तत्रापि तादिसोयेव उपद्दवो.
यत्थ नानाविधं अम्बजम्बुपनसादिफलं होति, तत्थ फलत्थिका आगन्त्वा याचन्ति, अदेन्तस्स कुज्झन्ति, बलक्कारेन वा गण्हन्ति, सायन्हसमये विहारमज्झे चङ्कमन्तेन ते दिस्वा ‘‘किं उपासका एवं करोथा’’ति वुत्ता यथारुचि अक्कोसन्ति. अवासायपिस्स परक्कमन्ति.
पत्थनीये पन लेणसम्मते दक्खिणगिरिहत्थिकुच्छिचेतियगिरिचित्तलपब्बतसदिसे विहारे विहरन्तं अयमरहाति सम्भावेत्वा वन्दितुकामा मनुस्सा समन्ता ओसरन्ति, तेनस्स न फासु होति, यस्स पन तं सप्पायं होति, तेन दिवा अञ्ञत्र गन्त्वा रत्तिं वसितब्बं.
नगरसन्निस्सिते विसभागारम्मणानि आपाथमागच्छन्ति, कुम्भदासियोपि घटेहि निघंसन्तियो गच्छन्ति, ओक्कमित्वा मग्गं न देन्ति, इस्सरमनुस्सापि विहारमज्झे साणिं परिक्खिपित्वा निसीदन्ति.
दारुसन्निस्सये पन यत्थ कट्ठानि च दब्बुपकरणरुक्खा च सन्ति, तत्थ कट्ठहारिका पुब्बे वुत्तसाकपुप्फहारिका विय अफासुं करोन्ति, विहारे रुक्खा सन्ति, ते छिन्दित्वा घरानि करिस्सामाति मनुस्सा आगन्त्वा छिन्दन्ति. सचे सायन्हसमयं पधानघरा निक्खमित्वा विहारमज्झे चङ्कमन्तो ते दिस्वा ‘‘किं उपासका एवं करोथा’’ति वदति, यथारुचि अक्कोसन्ति, अवासायपिस्स परक्कमन्ति.
यो पन खेत्तसन्निस्सितो होति समन्ता खेत्तेहि परिवारितो, तत्थ मनुस्सा विहारमज्झेयेव खलं कत्वा धञ्ञं मद्दन्ति, पमुखेसु सयन्ति, अञ्ञम्पि बहुं अफासुं करोन्ति. यत्रापि महासङ्घभोगो होति, आरामिका कुलानं गावो रुन्धन्ति, उदकवारं पटिसेधेन्ति, मनुस्सा वीहिसीसं गहेत्वा ‘‘पस्सथ तुम्हाकं आरामिकानं कम्म’’न्ति सङ्घस्स दस्सेन्ति. तेन तेन कारणेन राजराजमहामत्तानं घरद्वारं गन्तब्बं होति, अयम्पि खेत्तसन्निस्सितेनेव सङ्गहितो.
विसभागानं पुग्गलानं अत्थिताति यत्थ अञ्ञमञ्ञं विसभागवेरी भिक्खू विहरन्ति, ये कलहं करोन्ता मा, भन्ते, एवं करोथाति वारियमाना एतस्स पंसुकूलिकस्स आगतकालतो पट्ठाय नट्ठाम्हाति वत्तारो भवन्ति.
योपि उदकपट्टनं वा थलपट्टनं वा निस्सितो होति, तत्थ अभिण्हं नावाहि च सत्थेहि च आगतमनुस्सा ओकासं देथ, पानीयं देथ, लोणं देथाति घट्टयन्ता अफासुं करोन्ति.
पच्चन्तसन्निस्सिते पन मनुस्सा बुद्धादीसु अप्पसन्ना होन्ति.
रज्जसीमसन्निस्सिते राजभयं होति. तञ्हि पदेसं एको राजा न मय्हं वसे वत्ततीति पहरति, इतरोपि न मय्हं वसे वत्ततीति. तत्रायं भिक्खु कदाचि इमस्स रञ्ञो विजिते विचरति, कदाचि एतस्स. अथ नं ‘‘चरपुरिसो अय’’न्ति मञ्ञमाना अनयब्यसनं पापेन्ति.
असप्पायताति विसभागरूपादिआरम्मणसमोसरणेन वा अमनुस्सपरिग्गहितताय वा असप्पायता. तत्रिदं वत्थु. एको किर थेरो अरञ्ञे वसति. अथस्स एका यक्खिनी पण्णसालद्वारे ठत्वा गायि. सो निक्खमित्वा द्वारे अट्ठासि, सा गन्त्वा चङ्कमनसीसे गायि. थेरो चङ्कमनसीसं अगमासि. सा सतपोरिसे पपाते ठत्वा गायि. थेरो पटिनिवत्ति. अथ नं सा वेगेनागन्त्वा गहेत्वा ‘‘मया, भन्ते, न एको न द्वे तुम्हादिसा खादिता’’ति आह.
कल्याणमित्तानं अलाभोति यत्थ न सक्का होति आचरियं वा आचरियसमं वा उपज्झायं वा उपज्झायसमं वा कल्याणमित्तं लद्धुं. तत्थ सो कल्याणमित्तानं अलाभो महादोसोयेवाति इमेसं अट्ठारसन्नं दोसानं अञ्ञतरेन समन्नागतो अननुरूपोति वेदितब्बो. वुत्तम्पि चेतं अट्ठकथासु –
महावासं नवावासं, जरावासञ्च पन्थनिं;
सोण्डिं पण्णञ्च पुप्फञ्च, फलं पत्थितमेव च.
नगरं दारुना खेत्तं, विसभागेन पट्टनं;
पच्चन्तसीमासप्पायं, यत्थ मित्तो न लब्भति.
अट्ठारसेतानि ठानानि, इति विञ्ञाय पण्डितो;
आरका परिवज्जेय्य, मग्गं सप्पटिभयं यथाति.
अनुरूपविहारो
५३. यो पन गोचरगामतो नातिदूरनाच्चासन्नतादीहि पञ्चहङ्गेहि समन्नागतो, अयं अनुरूपो नाम. वुत्तञ्हेतं भगवता – ‘‘कथञ्च, भिक्खवे, सेनासनं पञ्चङ्गसमन्नागतं होति? इध, भिक्खवे, सेनासनं नातिदूरं होति नाच्चासन्नं गमनागमनसम्पन्नं, दिवा अप्पाकिण्णं रत्तिं अप्पसद्दं अप्पनिग्घोसं, अप्पडंसमकसवातातपसरीसपसम्फस्सं, तस्मिं खो पन सेनासने विहरन्तस्स अप्पकसिरेनेव उप्पज्जन्ति चीवरपिण्डपातसेनासनगिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारा. तस्मिं खो पन सेनासने थेरा भिक्खू विहरन्ति बहुस्सुता आगतागमा धम्मधरा विनयधरा मातिकाधरा, ते कालेन कालं उपसङ्कमित्वा परिपुच्छति परिपञ्हति ‘इदं, भन्ते, कथं इमस्स को अत्थो’ति, तस्स ते आयस्मन्तो अविवटञ्चेव विवरन्ति, अनुत्तानीकतञ्च उत्तानीकरोन्ति, अनेकविहितेसु च कङ्खट्ठानियेसु धम्मेसु कङ्खं पटिविनोदेन्ति. एवं खो, भिक्खवे, सेनासनं पञ्चङ्गसमन्नागतं होती’’ति (अ. नि. १०.११).
अयं ‘‘समाधिभावनाय अननुरूपं विहारं पहाय अनुरूपे विहारे विहरन्तेना’’ति एत्थ वित्थारो.
खुद्दकपलिबोधा
५४. खुद्दकपलिबोधुपच्छेदं कत्वाति एवं पतिरूपे विहारे विहरन्तेन येपिस्स ते होन्ति खुद्दकपलिबोधा, तेपि उपच्छिन्दितब्बा. सेय्यथिदं, दीघानि केसनखलोमानि छिन्दितब्बानि. जिण्णचीवरेसु दळ्हीकम्मं वा तुन्नकम्मं वा कातब्बं. किलिट्ठानि वा रजितब्बानि. सचे पत्ते मलं होति, पत्तो पचितब्बो. मञ्चपीठादीनि सोधेतब्बानीति. ‘‘अयं खुद्दकपलिबोधुपच्छेदं कत्वा’’ति एत्थ वित्थारो.
भावनाविधानं
५५. इदानि सब्बं भावनाविधानं अपरिहापेन्तेन भावेतब्बोति एत्थ अयं पथवीकसिणं आदिं कत्वा सब्बकम्मट्ठानवसेन वित्थारकथा होति.
एवं उपच्छिन्नखुद्दकपलिबोधेन हि भिक्खुना पच्छाभत्तं पिण्डपातपटिक्कन्तेन भत्तसम्मदं पटिविनोदेत्वा पविवित्ते ओकासे सुखनिसिन्नेन कताय वा अकताय वा पथविया निमित्तं गण्हितब्बं. वुत्तञ्हेतं –
‘‘पथवीकसिणं उग्गण्हन्तो पथवियं निमित्तं गण्हाति कते वा अकते वा सान्तके, नो अनन्तके, सकोटिये, नो अकोटिये, सवट्टुमे, नो अवट्टुमे, सपरियन्ते, नो अपरियन्ते, सुप्पमत्ते वा सरावमत्ते वा. सो तं निमित्तं सुग्गहितं करोति, सूपधारितं उपधारेति, सुववत्थितं ववत्थपेति. सो तं निमित्तं सुग्गहितं कत्वा सूपधारितं उपधारेत्वा सुववत्थितं ववत्थपेत्वा आनिसंसदस्सावी रतनसञ्ञी हुत्वा चित्तीकारं उपट्ठपेत्वा सम्पियायमानो तस्मिं आरम्मणे चित्तं उपनिबन्धति ‘अद्धा इमाय पटिपदाय जरामरणम्हा मुच्चिस्सामी’ति. सो विविच्चेव कामेहि…पे… पठमं झानं उपसम्पज्ज विहरती’’ति.
तत्थ येन अतीतभवेपि सासने वा इसिपब्बज्जाय वा पब्बजित्वा पथवीकसिणे चतुक्कपञ्चकज्झानानि निब्बत्तितपुब्बानि, एवरूपस्स पुञ्ञवतो उपनिस्सयसम्पन्नस्स अकताय पथविया कसितट्ठाने वा खलमण्डले वा निमित्तं उप्पज्जति, मल्लकत्थेरस्स विय. तस्स किरायस्मतो कसितट्ठानं ओलोकेन्तस्स तंठानप्पमाणमेव निमित्तं उदपादि. सो तं वड्ढेत्वा पञ्चकज्झानानि निब्बत्तेत्वा झानपदट्ठानं विपस्सनं पट्ठपेत्वा अरहत्तं पापुणि.
यो पनेवं अकताधिकारो होति, तेन आचरियसन्तिके उग्गहितकम्मट्ठानविधानं अविराधेत्वा चत्तारो कसिणदोसे परिहरन्तेन कसिणं कातब्बं. नीलपीतलोहितओदातसम्भेदवसेन हि चत्तारो पथवीकसिणदोसा. तस्मा नीलादिवण्णं मत्तिकं अग्गहेत्वा गङ्गावहे मत्तिकासदिसाय अरुणवण्णाय मत्तिकाय कसिणं कातब्बं. तञ्च खो विहारमज्झे सामणेरादीनं सञ्चरणट्ठाने न कातब्बं. विहारपच्चन्ते पन पटिच्छन्नट्ठाने पब्भारे वा पण्णसालाय वा संहारिमं वा तत्रट्ठकं वा कातब्बं. तत्र संहारिमं चतूसु दण्डकेसु पिलोतिकं वा चम्मं वा कटसारकं वा बन्धित्वा तत्थ अपनीततिणमूलसक्खरकथलिकाय सुमद्दिताय मत्तिकाय वुत्तप्पमाणं वट्टं लिम्पेत्वा कातब्बं. तं परिकम्मकाले भूमियं अत्थरित्वा ओलोकेतब्बं. तत्रट्ठकं भूमियं पदुमकण्णिकाकारेन खाणुके आकोटेत्वा वल्लीहि विनन्धित्वा कातब्बं. यदि सा मत्तिका नप्पहोति, अधो अञ्ञं पक्खिपित्वा उपरिभागे सुपरिसोधिताय अरुणवण्णाय मत्तिकाय विदत्थिचतुरङ्गुलवित्थारं वट्टं कातब्बं. एतदेव हि पमाणं सन्धाय ‘‘सुप्पमत्तं वा सरावमत्तं वा’’ति वुत्तं. ‘‘सान्तके नो अनन्तके’’तिआदि पनस्स परिच्छेदत्थाय वुत्तं.
५६. तस्मा एवं वुत्तप्पमाणपरिच्छेदं कत्वा रुक्खपाणिका विसभागवण्णं समुट्ठपेति. तस्मा तं अग्गहेत्वा पासाणपाणिकाय घंसेत्वा समं भेरीतलसदिसं कत्वा तं ठानं सम्मज्जित्वा न्हत्वा आगन्त्वा कसिणमण्डलतो अड्ढतेय्यहत्थन्तरे पदेसे पञ्ञत्ते विदत्थिचतुरङ्गुलपादके सुअत्थते पीठे निसीदितब्बं. ततो दूरतरे निसिन्नस्स हि कसिणं न उपट्ठाति, आसन्नतरे कसिणदोसा पञ्ञायन्ति. उच्चतरे निसिन्नेन गीवं ओनमित्वा ओलोकेतब्बं होति, नीचतरे जण्णुकानि रुजन्ति. तस्मा वुत्तनयेनेव निसीदित्वा ‘‘अप्पस्सादा कामा’’तिआदिना नयेन कामेसु आदीनवं पच्चवेक्खित्वा कामनिस्सरणे सब्बदुक्खसमतिक्कमुपायभूते नेक्खम्मे जाताभिलासेन बुद्धधम्मसङ्घगुणानुस्सरणेन पीतिपामोज्जं जनयित्वा ‘‘अयं दानि सा सब्बबुद्ध पच्चेकबुद्ध अरियसावकेहि पटिपन्ना नेक्खम्मपटिपदा’’ति पटिपत्तिया सञ्जातगारवेन ‘‘अद्धा इमाय पटिपदाय पविवेकसुखरसस्स भागी भविस्सामी’’ति उस्साहं जनयित्वा समेन आकारेन चक्खूनि उम्मीलेत्वा निमित्तं गण्हन्तेन भावेतब्बं.
अतिउम्मीलयतो हि चक्खु किलमति, मण्डलञ्च अतिविभूतं होति, तेनस्स निमित्तं नुप्पज्जति. अतिमन्दं उम्मीलयतो मण्डलमविभूतं होति, चित्तञ्च लीनं होति, एवम्पि निमित्तं नुप्पज्जति. तस्मा आदासतले मुखनिमित्तदस्सिना विय समेनाकारेन चक्खूनि उम्मीलेत्वा निमित्तं गण्हन्तेन भावेतब्बं, न वण्णो पच्चवेक्खितब्बो, न लक्खणं मनसिकातब्बं. अपिच वण्णं अमुञ्चित्वा निस्सयसवण्णं कत्वा उस्सदवसेन पण्णत्तिधम्मे चित्तं पट्ठपेत्वा मनसि कातब्बं. पथवी मही, मेदिनी, भूमि, वसुधा, वसुन्धरातिआदीसु पथवीनामेसु यमिच्छति, यदस्स सञ्ञानुकूलं होति, तं वत्तब्बं. अपिच पथवीति एतदेव नामं पाकटं, तस्मा पाकटवसेनेव पथवी पथवीति भावेतब्बं. कालेन उम्मीलेत्वा कालेन निमीलेत्वा आवज्जितब्बं. याव उग्गहनिमित्तं नुप्पज्जति, ताव कालसतम्पि कालसहस्सम्पि ततो भिय्योपि एतेनेव नयेन भावेतब्बं.
५७. तस्सेवं भावयतो यदा निमीलेत्वा आवज्जन्तस्स उम्मीलितकाले विय आपाथमागच्छति, तदा उग्गहनिमित्तं जातं नाम होति. तस्स जातकालतो पट्ठाय न तस्मिं ठाने निसीदितब्बं. अत्तनो वसनट्ठानं पविसित्वा तत्थ निसिन्नेन भावेतब्बं. पादधोवनपपञ्चपरिहारत्थं पनस्स एकपटलिकुपाहना च कत्तरदण्डो च इच्छितब्बो. अथानेन सचे तरुणो समाधि केनचिदेव असप्पायकारणेन नस्सति, उपाहना आरुय्ह कत्तरदण्डं गहेत्वा तं ठानं गन्त्वा निमित्तं आदाय आगन्त्वा सुखनिसिन्नेन भावेतब्बं, पुनप्पुनं समन्नाहरितब्बं, तक्काहतं वितक्काहतं कातब्बं. तस्सेवं करोन्तस्स अनुक्कमेन नीवरणानि विक्खम्भन्ति, किलेसा सन्निसीदन्ति, उपचारसमाधिना चित्तं समाधियति, पटिभागनिमित्तं उप्पज्जति.
तत्रायं पुरिमस्स च उग्गहनिमित्तस्स इमस्स च विसेसो, उग्गहनिमित्ते कसिणदोसो पञ्ञायति, पटिभागनिमित्तं थविकतो निहतादासमण्डलं विय सुधोतसङ्खथालं विय वलाहकन्तरा निक्खन्तचन्दमण्डलं विय मेघमुखे बलाका विय उग्गहनिमित्तं पदालेत्वा निक्खन्तमिव ततो सतगुणं सहस्सगुणं सुपरिसुद्धं हुत्वा उपट्ठाति. तञ्च खो नेव वण्णवन्तं, न सण्ठानवन्तं. यदि हि तं ईदिसं भवेय्य, चक्खुविञ्ञेय्यं सिया ओळारिकं सम्मसनुपगं तिलक्खणब्भाहतं, न पनेतं तादिसं. केवलञ्हि समाधिलाभिनो उपट्ठानाकारमत्तं सञ्ञजमेतन्ति.
५८. उप्पन्नकालतो च पनस्स पट्ठाय नीवरणानि विक्खम्भितानेव होन्ति, किलेसा सन्निसिन्नाव, उपचारसमाधिना चित्तं समाहितमेवाति.
दुविधो हि समाधि उपचारसमाधि च अप्पनासमाधि च. द्वीहाकारेहि चित्तं समाधियति उपचारभूमियं वा पटिलाभभूमियं वा. तत्थ उपचारभूमियं नीवरणप्पहानेन चित्तं समाहितं होति. पटिलाभभूमियं अङ्गपातुभावेन.
द्विन्नं पन समाधीनं इदं नानाकारणं, उपचारे अङ्गानि न थामजातानि होन्ति, अङ्गानं अथामजातत्ता, यथा नाम दहरो कुमारको उक्खिपित्वा ठपियमानो पुनप्पुनं भूमियं पतति, एवमेव उपचारे उप्पन्ने चित्तं कालेन निमित्तमारम्मणं करोति, कालेन भवङ्गमोतरति. अप्पनायं पन अङ्गानि थामजातानि होन्ति, तेसं थामजातत्ता, यथा नाम बलवा पुरिसो आसना वुट्ठाय दिवसम्पि तिट्ठेय्य, एवमेव अप्पनासमाधिम्हि उप्पन्ने चित्तं सकिं भवङ्गवारं छिन्दित्वा केवलम्पि रत्तिं केवलम्पि दिवसं तिट्ठति, कुसलजवनपटिपाटिवसेनेव पवत्ततीति.
तत्र यदेतं उपचारसमाधिना सद्धिं पटिभागनिमित्तं उप्पन्नं, तस्स उप्पादनं नाम अतिदुक्करं. तस्मा सचे तेनेव पल्लङ्केन तं निमित्तं वड्ढेत्वा अप्पनं अधिगन्तुं सक्कोति, सुन्दरं. नो चे सक्कोति, अथानेन तं निमित्तं अप्पमत्तेन चक्कवत्तिगब्भो विय रक्खितब्बं. एवञ्हि –
निमित्तं रक्खतो लद्ध-परिहानि न विज्जति;
आरक्खम्हि असन्तम्हि, लद्धं लद्धं विनस्सति.
सत्तसप्पाया
५९. तत्रायं रक्खणविधि –
आवासो गोचरो भस्सं, पुग्गलो भोजनं उतु;
इरियापथोति सत्तेते, असप्पाये विवज्जये.
सप्पाये सत्त सेवेथ, एवञ्हि पटिपज्जतो;
नचिरेनेव कालेन, होति कस्सचि अप्पना.
तत्रस्स यस्मिं आवासे वसन्तस्स अनुप्पन्नं वा निमित्तं नुप्पज्जति, उप्पन्नं वा विनस्सति, अनुपट्ठिता च सति न उपट्ठाति, असमाहितञ्च चित्तं न समाधियति, अयं असप्पायो. यत्थ निमित्तं उप्पज्जति चेव थावरञ्च होति, सति उपट्ठाति, चित्तं समाधियति नागपब्बतवासीपधानियतिस्सत्थेरस्स विय, अयं सप्पायो. तस्मा यस्मिं विहारे बहू आवासा होन्ति, तत्थ एकमेकस्मिं तीणि तीणि दिवसानि वसित्वा यत्थस्स चित्तं एकग्गं होति, तत्थ वसितब्बं. आवाससप्पायताय हि तम्बपण्णिदीपम्हि चूळनागलेणे वसन्ता तत्थेव कम्मट्ठानं गहेत्वा पञ्चसता भिक्खू अरहत्तं पापुणिंसु. सोतापन्नादीनं पन अञ्ञत्थ अरियभूमिं पत्वा तत्थ अरहत्तप्पत्तानञ्च गणना नत्थि. एवमञ्ञेसुपि चित्तलपब्बतविहारादीसु.
गोचरगामो पन यो सेनासनतो उत्तरेन वा दक्खिणेन वा नातिदूरे दियड्ढकोसब्भन्तरे होति सुलभसम्पन्नभिक्खो, सो सप्पायो. विपरीतो असप्पायो.
भस्सन्ति द्वत्तिंसतिरच्छानकथापरियापन्नं असप्पायं, तञ्हिस्स निमित्तन्तरधानाय संवत्तति. दसकथावत्थुनिस्सितं सप्पायं, तम्पि मत्ताय भासितब्बं.
पुग्गलोपि अतिरच्छानकथिको सीलादिगुणसम्पन्नो, यं निस्साय असमाहितं वा चित्तं समाधियति, समाहितं वा चित्तं थिरतरं होति, एवरूपो सप्पायो. कायदळ्हीबहुलो पन तिरच्छानकथिको असप्पायो. सो हि तं कद्दमोदकमिव अच्छं उदकं मलीनमेव करोति, तादिसञ्च आगम्म कोटपब्बतवासीदहरस्सेव समापत्तिपि नस्सति, पगेव निमित्तं.
भोजनं पन कस्सचि मधुरं, कस्सचि अम्बिलं सप्पायं होति. उतुपि कस्सचि सीतो, कस्सचि उण्हो सप्पायो होति. तस्मा यं भोजनं वा उतुं वा सेवन्तस्स फासु होति, असमाहितं वा चित्तं समाधियति, समाहितं वा थिरतरं होति, तं भोजनं सो च उतु सप्पायो. इतरं भोजनं इतरो च उतु असप्पायो.
इरियापथेसुपि कस्सचि चङ्कमो सप्पायो होति, कस्सचि सयनट्ठाननिसज्जानं अञ्ञतरो. तस्मा तं आवासं विय तीणि दिवसानि उपपरिक्खित्वा यस्मिं इरियापथे असमाहितं वा चित्तं समाधियति, समाहितं वा थिरतरं होति, सो सप्पायो. इतरो असप्पायोति वेदितब्बो.
इति इमं सत्तविधं असप्पायं वज्जेत्वा सप्पायं सेवितब्बं. एवं पटिपन्नस्स हि निमित्तासेवनबहुलस्स नचिरेनेव कालेन होति कस्सचि अप्पना.
दसविधअप्पनाकोसल्लं
६०. यस्स पन एवम्पि पटिपज्जतो न होति, तेन दसविधं अप्पनाकोसल्लं सम्पादेतब्बं. तत्रायं नयो, दसाहाकारेहि अप्पनाकोसल्लं इच्छितब्बं, वत्थुविसदकिरियतो, इन्द्रियसमत्तपटिपादनतो, निमित्तकुसलतो, यस्मिं समये चित्तं पग्गहेतब्बं तस्मिं समये चित्तं पग्गण्हाति, यस्मिं समये चित्तं निग्गहेतब्बं तस्मिं समये चित्तं निग्गण्हाति, यस्मिं समये चित्तं सम्पहंसितब्बं तस्मिं समये चित्तं सम्पहंसेति, यस्मिं समये चित्तं अज्झुपेक्खितब्बं तस्मिं समये चित्तं अज्झुपेक्खति, असमाहितपुग्गलपरिवज्जनतो, समाहितपुग्गलसेवनतो, तदधिमुत्ततोति.
६१. तत्थ वत्थुविसदकिरिया नाम अज्झत्तिकबाहिरानं वत्थूनं विसदभावकरणं. यदा हिस्स केसनखलोमानि दीघानि होन्ति, सरीरं वा सेदमलग्गहितं, तदा अज्झत्तिकवत्थु अविसदं होति अपरिसुद्धं. यदा पनस्स चीवरं जिण्णं किलिट्ठं दुग्गन्धं होति, सेनासनं वा उक्लापं होति, तदा बाहिरवत्थु अविसदं होति अपरिसुद्धं. अज्झत्तिकबाहिरे च वत्थुम्हि अविसदे उप्पन्नेसु चित्तचेतसिकेसु ञाणम्पि अपरिसुद्धं होति, अपरिसुद्धानि दीपकपल्लिकवट्टितेलानि निस्साय उप्पन्नदीपसिखाय ओभासो विय. अपरिसुद्धेन ञाणेन सङ्खारे सम्मसतो सङ्खारापि अविभूता होन्ति, कम्मट्ठानमनुयुञ्जतो कम्मट्ठानम्पि वुड्ढिं विरुळ्हिं वेपुल्लं न गच्छति. विसदे पन अज्झत्तिकबाहिरे वत्थुम्हि उप्पन्नेसु चित्तचेतसिकेसु ञाणम्पि विसदं होति परिसुद्धं, परिसुद्धानि दीपकपल्लिकवट्टितेलानि निस्साय उप्पन्नदीपसिखाय ओभासो विय. परिसुद्धेन च ञाणेन सङ्खारे सम्मसतो सङ्खारापि विभूता होन्ति, कम्मट्ठानमनुयुञ्जतो कम्मट्ठानम्पि वुड्ढिं विरूळ्हिं वेपुल्लं गच्छति.
६२. इन्द्रियसमत्तपटिपादनं नाम सद्धादीनं इन्द्रियानं समभावकरणं. सचे हिस्स सद्धिन्द्रियं बलवं होति इतरानि मन्दानि, ततो वीरियिन्द्रियं पग्गहकिच्चं, सतिन्द्रियं उपट्ठानकिच्चं, समाधिन्द्रियं अविक्खेपकिच्चं, पञ्ञिन्द्रियं दस्सनकिच्चं कातुं न सक्कोति, तस्मा तं धम्मसभावपच्चवेक्खणेन वा यथा वा मनसिकरोतो बलवं जातं, तथा अमनसिकारेन हापेतब्बं. वक्कलित्थेरवत्थु चेत्थ निदस्सनं. सचे पन वीरियिन्द्रियं बलवं होति, अथ नेव सद्धिन्द्रियं अधिमोक्खकिच्चं कातुं सक्कोति, न इतरानि इतरकिच्चभेदं, तस्मा तं पस्सद्धादिभावनाय हापेतब्बं. तत्रापि सोणत्थेरवत्थु दस्सेतब्बं. एवं सेसेसुपि एकस्स बलवभावे सति इतरेसं अत्तनो किच्चेसु असमत्थता वेदितब्बा. विसेसतो पनेत्थ सद्धापञ्ञानं समाधिवीरियानञ्च समतं पसंसन्ति. बलवसद्धो हि मन्दपञ्ञो मुद्धप्पसन्नो होति, अवत्थुस्मिं पसीदति. बलवपञ्ञो मन्दसद्धो केराटिकपक्खं भजति, भेसज्जसमुट्ठितो विय रोगो अतेकिच्छो होति. उभिन्नं समताय वत्थुस्मिंयेव पसीदति. बलवसमाधिं पन मन्दवीरियं समाधिस्स कोसज्जपक्खत्ता कोसज्जं अभिभवति. बलववीरियं मन्दसमाधिं वीरियस्स उद्धच्चपक्खत्ता उद्धच्चं अभिभवति. समाधि पन वीरियेन संयोजितो कोसज्जे पतितुं न लभति. वीरियं समाधिना संयोजितं उद्धच्चे पतितुं न लभति, तस्मा तदुभयं समं कातब्बं. उभयसमताय हि अप्पना होति. अपिच समाधिकम्मिकस्स बलवतीपि सद्धा वट्टति. एवं सद्दहन्तो ओकप्पेन्तो अप्पनं पापुणिस्सति. समाधिपञ्ञासु पन समाधिकम्मिकस्स एकग्गता बलवती वट्टति. एवञ्हि सो अप्पनं पापुणाति. विपस्सनाकम्मिकस्स पञ्ञा बलवती वट्टति. एवञ्हि सो लक्खणपटिवेधं पापुणाति. उभिन्नं पन समतायपि अप्पना होतियेव. सति पन सब्बत्थ बलवती वट्टति. सति हि चित्तं उद्धच्चपक्खिकानं सद्धावीरियपञ्ञानं वसेन उद्धच्चपाततो कोसज्जपक्खेन च समाधिना कोसज्जपाततो रक्खति, तस्मा सा लोणधूपनं विय सब्बब्यञ्जनेसु, सब्बकम्मिकअमच्चो विय च सब्बराजकिच्चेसु सब्बत्थ इच्छितब्बा. तेनाह – ‘‘सति च पन सब्बत्थिका वुत्ता भगवता. किं कारणा? चित्तञ्हि सतिपटिसरणं, आरक्खपच्चुपट्ठाना च सति, न विना सतिया चित्तस्स पग्गहनिग्गहो होती’’ति.
६३. निमित्तकोसल्लं नाम पथवीकसिणादिकस्स चित्तेकग्गतानिमित्तस्स अकतस्स करणकोसल्लं, कतस्स च भावनाकोसल्लं, भावनाय लद्धस्स रक्खणकोसल्लञ्च, तं इध अधिप्पेतं.
६४. कथञ्च यस्मिं समये चित्तं पग्गहेतब्बं, तस्मिं समये चित्तं पग्गण्हाति? यदास्स अतिसिथिलवीरियतादीहि लीनं चित्तं होति, तदा पस्सद्धिसम्बोज्झङ्गादयो तयो अभावेत्वा धम्मविचयसम्बोज्झङ्गादयो भावेति. वुत्तञ्हेतं भगवता –
‘‘सेय्यथापि, भिक्खवे, पुरिसो परित्तं अग्गिं उज्जालेतुकामो अस्स, सो तत्थ अल्लानि चेव तिणानि पक्खिपेय्य, अल्लानि च गोमयानि पक्खिपेय्य, अल्लानि च कट्ठानि पक्खिपेय्य, उदकवातञ्च ददेय्य, पंसुकेन च ओकिरेय्य, भब्बो नु खो सो, भिक्खवे, पुरिसो परित्तं अग्गिं उज्जालेतुन्ति? नो हेतं, भन्ते. एवमेव खो, भिक्खवे, यस्मिं समये लीनं चित्तं होति, अकालो तस्मिं समये पस्सद्धिसम्बोज्झङ्गस्स भावनाय, अकालो समाधि…पे… अकालो उपेक्खासम्बोज्झङ्गस्स भावनाय. तं किस्स हेतु? लीनं, भिक्खवे, चित्तं, तं एतेहि धम्मेहि दुसमुट्ठापयं होति. यस्मिं च खो, भिक्खवे, लीनं चित्तं होति, कालो तस्मिं समये धम्मविचयसम्बोज्झङ्गस्स भावनाय, कालो वीरियसम्बोज्झङ्गस्स भावनाय, कालो पीतिसम्बोज्झङ्गस्स भावनाय. तं किस्स हेतु? लीनं, भिक्खवे, चित्तं, तं एतेहि धम्मेहि सुसमुट्ठापयं होति. सेय्यथापि, भिक्खवे, पुरिसो परित्तं अग्गिं उज्जालेतुकामो अस्स, सो तत्थ सुक्खानि चेव तिणानि पक्खिपेय्य, सुक्खानि च गोमयानि पक्खिपेय्य, सुक्खानि च कट्ठानि पक्खिपेय्य, मुखवातञ्च ददेय्य, न च पंसुकेन ओकिरेय्य, भब्बो नु खो सो, भिक्खवे, पुरिसो परित्तं अग्गिं उज्जालेतुन्ति? एवं भन्ते’’ति (सं. नि. ५.२३४).
एत्थ च यथासकमाहारवसेन धम्मविचयसम्बोज्झङ्गादीनं भावना वेदितब्बा. वुत्तञ्हेतं –
‘‘अत्थि, भिक्खवे, कुसलाकुसला धम्मा सावज्जानवज्जा धम्मा हीनप्पणीता धम्मा कण्हसुक्कसप्पटिभागा धम्मा. तत्थ योनिसो मनसिकारबहुलीकारो, अयमाहारो अनुप्पन्नस्स वा धम्मविचयसम्बोज्झङ्गस्स उप्पादाय उप्पन्नस्स वा धम्मविचयसम्बोज्झङ्गस्स भिय्योभावाय वेपुल्लाय भावनाय पारिपूरिया संवत्तती’’ति (सं. नि. ५.२३२).
तथा ‘‘अत्थि, भिक्खवे, आरम्भधातु निक्कमधातु परक्कमधातु. तत्थ योनिसो मनसिकारबहुलीकारो, अयमाहारो अनुप्पन्नस्स वा वीरियसम्बोज्झङ्गस्स उप्पादाय उप्पन्नस्स वा वीरियसम्बोज्झङ्गस्स भिय्योभावाय वेपुल्लाय भावनाय पारिपूरिया संवत्तती’’ति (सं. नि. ५.२३२).
तथा ‘‘अत्थि, भिक्खवे, पीतिसम्बोज्झङ्गट्ठानिया धम्मा. तत्थ योनिसो मनसिकारबहुलीकारो, अयमाहारो अनुप्पन्नस्स वा पीतिसम्बोज्झङ्गस्स उप्पादाय उप्पन्नस्स वा पीतिसम्बोज्झङ्गस्स भिय्योभावाय वेपुल्लाय भावनाय पारिपूरिया संवत्तती’’ति (सं. नि. ५.२३२).
तत्थ सभावसामञ्ञलक्खणपटिवेधवसेन पवत्तमनसिकारो कुसलादीसु योनिसो मनसिकारो नाम. आरम्भधातुआदीनं उप्पादनवसेन पवत्तमनसिकारो आरम्भधातुआदीसु योनिसो मनसिकारो नाम. तत्थ आरम्भधातूति पठमवीरियं वुच्चति. निक्कमधातूति कोसज्जतो निक्खन्तत्ता ततो बलवतरं. परक्कमधातूति परं परं ठानं अक्कमनतो ततोपि बलवतरं. पीतिसम्बोज्झङ्गट्ठानिया धम्माति पन पीतिया एव एतं नामं. तस्सापि उप्पादकमनसिकारोव योनिसो मनसिकारो नाम.
अपिच सत्त धम्मा धम्मविचयसम्बोज्झङ्गस्स उप्पादाय संवत्तन्ति परिपुच्छकता, वत्थुविसदकिरिया, इन्द्रियसमत्तपटिपादना, दुप्पञ्ञपुग्गलपरिवज्जना, पञ्ञवन्तपुग्गलसेवना, गम्भीरञाणचरियपच्चवेक्खणा, तदधिमुत्तताति.
एकादसधम्मा वीरियसम्बोज्झङ्गस्स उप्पादाय संवत्तन्ति अपायादिभयपच्चवेक्खणता, वीरियायत्तलोकियलोकुत्तरविसेसाधिगमानिसंसदस्सिता, ‘‘बुद्धपच्चेकबुद्धमहासावकेहि गतमग्गो मया गन्तब्बो, सो च न सक्का कुसीतेन गन्तु’’न्ति एवं गमनवीथिपच्चवेक्खणता, दायकानं महप्फलभावकरणेन पिण्डापचायनता, ‘‘वीरियारम्भस्स वण्णवादी मे सत्था, सो च अनतिक्कमनीयसासनो अम्हाकञ्च बहूपकारो पटिपत्तिया च पूजियमानो पूजितो होति न इतरथा’’ति एवं सत्थु महत्तपच्चवेक्खणता, ‘‘सद्धम्मसङ्खातं मे महादायज्जं गहेतब्बं, तञ्च न सक्का कुसीतेन गहेतु’’न्ति एवं दायज्जमहत्तपच्चवेक्खणता, आलोकसञ्ञामनसिकारइरियापथपरिवत्तनअब्भोकाससेवनादीहि थिनमिद्धविनोदनता, कुसीतपुग्गलपरिवज्जनता, आरद्धवीरियपुग्गलसेवनता, सम्मप्पधानपच्चवेक्खणता, तदधिमुत्तताति.
एकादसधम्मा पीतिसम्बोज्झङ्गस्स उप्पादाय संवत्तन्ति बुद्धानुस्सति, धम्म… सङ्घ… सील… चाग… देवतानुस्सति, उपसमानुस्सति, लूखपुग्गलपरिवज्जनता, सिनिद्धपुग्गलसेवनता, पसादनियसुत्तन्तपच्चवेक्खणता, तदधिमुत्तताति. इति इमेहि आकारेहि एते धम्मे उप्पादेन्तो धम्मविचयसम्बोज्झङ्गादयो भावेति नाम. एवं यस्मिं समये चित्तं पग्गहेतब्बं, तस्मिं समये चित्तं पग्गण्हाति.
६५. कथं यस्मिं समये चित्तं निग्गहेतब्बं, तस्मिं समये चित्तं निग्गण्हाति? यदास्स अच्चारद्धवीरियतादीहि उद्धतं चित्तं होति, तदा धम्मविचयसम्बोज्झङ्गादयो तयो अभावेत्वा पस्सद्धिसम्बोज्झङ्गादयो भावेति. वुत्तञ्हेतं भगवता –
‘‘सेय्यथापि, भिक्खवे, पुरिसो महन्तं अग्गिक्खन्धं निब्बापेतुकामो अस्स, सो तत्थ सुक्खानि चेव तिणानि पक्खिपेय्य…पे… न च पंसुकेन ओकिरेय्य, भब्बो नु खो सो, भिक्खवे, पुरिसो महन्तं अग्गिक्खन्धं निब्बापेतुन्ति? नो हेतं, भन्ते. एवमेव खो, भिक्खवे, यस्मिं समये उद्धतं चित्तं होति, अकालो तस्मिं समये धम्मविचयसम्बोज्झङ्गस्स भावनाय, अकालो वीरिय…पे… अकालो पीतिसम्बोज्झङ्गस्स भावनाय. तं किस्स हेतु? उद्धतं, भिक्खवे, चित्तं, तं एतेहि धम्मेहि दुवूपसमयं होति. यस्मिं च खो, भिक्खवे, समये उद्धतं चित्तं होति, कालो तस्मिं समये पस्सद्धिसम्बोज्झङ्गस्स भावनाय, कालो समाधिसम्बोज्झङ्गस्स भावनाय, कालो उपेक्खासम्बोज्झङ्गस्स भावनाय. तं किस्स हेतु? उद्धतं, भिक्खवे, चित्तं, तं एतेहि धम्मेहि सुवूपसमयं होति. सेय्यथापि, भिक्खवे, पुरिसो महन्तं अग्गिक्खन्धं निब्बापेतुकामो अस्स, सो तत्थ अल्लानि चेव तिणानि पक्खिपेय्य…पे… पंसुकेन च ओकिरेय्य, भब्बो नु खो सो, भिक्खवे, पुरिसो महन्तं अग्गिक्खन्धं निब्बापेतुन्ति? एवं, भन्ते’’ति (सं. नि. ५.२३४).
एत्थापि यथासकं आहारवसेन पस्सद्धिसम्बोज्झङ्गादीनं भावना वेदितब्बा. वुत्तञ्हेतं भगवता –
‘‘अत्थि, भिक्खवे, कायपस्सद्धि चित्तपस्सद्धि. तत्थ योनिसो मनसिकारबहुलीकारो, अयमाहारो अनुप्पन्नस्स वा पस्सद्धिसम्बोज्झङ्गस्स उप्पादाय उप्पन्नस्स वा पस्सद्धिसम्बोज्झङ्गस्स भिय्योभावाय वेपुल्लाय भावनाय पारिपूरिया संवत्तती’’ति (सं. नि. ५.२३२).
तथा ‘‘अत्थि, भिक्खवे, समथनिमित्तं अब्यग्गनिमित्तं. तत्थ योनिसो मनसिकारबहुलीकारो, अयमाहारो अनुप्पन्नस्स वा समाधिसम्बोज्झङ्गस्स उप्पादाय उप्पन्नस्स वा समाधिसम्बोज्झङ्गस्स भिय्योभावाय वेपुल्लाय भावनाय पारिपूरिया संवत्तती’’ति (सं. नि. ५.२३२).
तथा ‘‘अत्थि, भिक्खवे, उपेक्खासम्बोज्झङ्गट्ठानिया धम्मा. तत्थ योनिसो मनसिकारबहुलीकारो, अयमाहारो अनुप्पन्नस्स वा उपेक्खासम्बोज्झङ्गस्स उप्पादाय उप्पन्नस्स वा उपेक्खासम्बोज्झङ्गस्स भिय्योभावाय वेपुल्लाय भावनाय पारिपूरिया संवत्तती’’ति (सं. नि. ५.२३२).
तत्थ यथास्स पस्सद्धिआदयो उप्पन्नपुब्बा, तं आकारं सल्लक्खेत्वा तेसं उप्पादनवसेन पवत्तमनसिकारोव तीसुपि पदेसु योनिसो मनसिकारो नाम. समथनिमित्तन्ति च समथस्सेवेतमधिवचनं. अविक्खेपट्ठेन च तस्सेव अब्यग्गनिमित्तन्ति.
अपिच सत्त धम्मा पस्सद्धिसम्बोज्झङ्गस्स उप्पादाय संवत्तन्ति पणीतभोजनसेवनता, उतुसुखसेवनता, इरियापथसुखसेवनता, मज्झत्तपयोगता, सारद्धकायपुग्गलपरिवज्जनता, पस्सद्धकायपुग्गलसेवनता, तदधिमुत्तताति.
एकादस धम्मा समाधिसम्बोज्झङ्गस्स उप्पादाय संवत्तन्ति वत्थुविसदता, निमित्तकुसलता, इन्द्रियसमत्तपटिपादनता, समये चित्तस्स निग्गहणता, समये चित्तस्स पग्गहणता, निरस्सादस्स चित्तस्स सद्धासंवेगवसेन सम्पहंसनता, सम्मापवत्तस्स अज्झुपेक्खनता, असमाहितपुग्गलपरिवज्जनता, समाहितपुग्गलसेवनता, झानविमोक्खपच्चवेक्खणता, तदधिमुत्तताति.
पञ्च धम्मा उपेक्खासम्बोज्झङ्गस्स उप्पादाय संवत्तन्ति सत्तमज्झत्तता, सङ्खारमज्झत्तता, सत्तसङ्खारकेलायनपुग्गलपरिवज्जनता, सत्तसङ्खारमज्झत्तपुग्गलसेवनता, तदधिमुत्तताति. इति इमेहाकारेहि एते धम्मे उप्पादेन्तो पस्सद्धिसम्बोज्झङ्गादयो भावेति नाम. एवं यस्मिं समये चित्तं निग्गहेतब्बं तस्मिं समये चित्तं निग्गण्हाति.
६६. कथं यस्मिं समये चित्तं सम्पहंसितब्बं, तस्मिं समये चित्तं सम्पहंसेति? यदास्स पञ्ञापयोगमन्दताय वा उपसमसुखानधिगमेन वा निरस्सादं चित्तं होति, तदा नं अट्ठसंवेगवत्थुपच्चवेक्खणेन संवेजेति. अट्ठ संवेगवत्थूनि नाम जातिजराब्याधिमरणानि चत्तारि, अपायदुक्खं पञ्चमं, अतीते वट्टमूलकं दुक्खं, अनागते वट्टमूलकं दुक्खं, पच्चुप्पन्ने आहारपरियेट्ठिमूलकं दुक्खन्ति. बुद्धधम्मसङ्घगुणानुस्सरणेन चस्स पसादं जनेति. एवं यस्मिं समये चित्तं सम्पहंसितब्बं, तस्मिं समये चित्तं सम्पहंसेति.
कथं यस्मिं समये चित्तं अज्झुपेक्खितब्बं, तस्मिं समये चित्तं अज्झुपेक्खति? यदास्स एवं पटिपज्जतो अलीनं अनुद्धतं अनिरस्सादं आरम्मणे समप्पवत्तं समथवीथिपटिपन्नं चित्तं होति, तदास्स पग्गहनिग्गहसम्पहंसनेसु न ब्यापारं आपज्जति, सारथि विय समप्पवत्तेसु अस्सेसु. एवं यस्मिं समये चित्तं अज्झुपेक्खितब्बं, तस्मिं समये चित्तं अज्झुपेक्खति.
असमाहितपुग्गलपरिवज्जनता नाम नेक्खम्मपटिपदं अनारुळ्हपुब्बानं अनेककिच्चपसुतानं विक्खित्तहदयानं पुग्गलानं आरका परिच्चागो.
समाहितपुग्गलसेवनता नाम नेक्खम्मपटिपदं पटिपन्नानं समाधिलाभीनं पुग्गलानं कालेन कालं उपसङ्कमनं.
तदधिमुत्तता नाम समाधिअधिमुत्तता समाधिगरुसमाधिनिन्नसमाधिपोणसमाधिपब्भारताति अत्थो.
एवमेतं दसविधं अप्पनाकोसल्लं सम्पादेतब्बं.
६७. एवञ्हि सम्पादयतो, अप्पनाकोसल्लं इमं;
पटिलद्धे निमित्तस्मिं, अप्पना सम्पवत्तति.
एवञ्हि पटिपन्नस्स, सचे सा नप्पवत्तति;
तथापि न जहे योगं, वायमेथेव पण्डितो.
हित्वा हि सम्मावायामं, विसेसं नाम माणवो;
अधिगच्छे परित्तम्पि, ठानमेतं न विज्जति.
चित्तप्पवत्तिआकारं, तस्मा सल्लक्खयं बुधो;
समतं वीरियस्सेव, योजयेथ पुनप्पुनं.
ईसकम्पि लयं यन्तं, पग्गण्हेथेव मानसं;
अच्चारद्धं निसेधेत्वा, सममेव पवत्तये.
रेणुम्हि उप्पलदले, सुत्ते नावाय नाळिया;
यथा मधुकरादीनं, पवत्ति सम्मवण्णिता.
लीनउद्धतभावेहि, मोचयित्वान सब्बसो;
एवं निमित्ताभिमुखं, मानसं पटिपादयेति.
निमित्ताभिमुखपटिपादनं
६८. तत्रायमत्थदीपना – यथा हि अछेको मधुकरो असुकस्मिं रुक्खे पुप्फं पुप्फितन्ति ञत्वा तिक्खेन वेगेन पक्खन्दो तं अतिक्कमित्वा पटिनिवत्तेन्तो खीणे रेणुम्हि सम्पापुणाति. अपरो अछेको मन्देन जवेन पक्खन्दो खीणेयेव सम्पापुणाति. छेको पन समेन जवेन पक्खन्दो सुखेन पुप्फरासिं सम्पत्वा यावदिच्छकं रेणुं आदाय मधुं सम्पादेत्वा मधुरसमनुभवति.
यथा च सल्लकत्तअन्तेवासिकेसु उदकथालगते उप्पलपत्ते सत्थकम्मं सिक्खन्तेसु एको अछेको वेगेन सत्थं पातेन्तो उप्पलपत्तं द्विधा वा छिन्दति, उदके वा पवेसेति. अपरो अछेको छिज्जनपवेसनभया सत्थकेन फुसितुम्पि न विसहति. छेको पन समेन पयोगेन तत्थ सत्थपहारं दस्सेत्वा परियोदातसिप्पो हुत्वा तथारूपेसु ठानेसु कम्मं कत्वा लाभं लभति.
यथा च यो चतुब्यामप्पमाणं मक्कटसुत्तमाहरति, सो चत्तारि सहस्सानि लभतीति रञ्ञा वुत्ते एको अछेकपुरिसो वेगेन मक्कटसुत्तमाकड्ढन्तो तहिं तहिं छिन्दतियेव. अपरो अछेको छेदनभया हत्थेन फुसितुम्पि न विसहति. छेको पन कोटितो पट्ठाय समेन पयोगेन दण्डके वेधेत्वा आहरित्वा लाभं लभति.
यथा च अछेको नियामको बलववाते लङ्कारं पूरेन्तो नावं विदेसं पक्खन्दापेति. अपरो अछेको मन्दवाते लङ्कारं ओरोपेन्तो नावं तत्थेव ठपेति. छेको पन मन्दवाते लङ्कारं पूरेत्वा बलववाते अड्ढलङ्कारं कत्वा सोत्थिना इच्छितट्ठानं पापुणाति.
यथा च यो तेलेन अछड्डेन्तो नाळिं पूरेति, सो लाभं लभतीति आचरियेन अन्तेवासिकानं वुत्ते एको अछेको लाभलुद्धो वेगेन पूरेन्तो तेलं छड्डेति. अपरो अछेको तेलछड्डनभया आसिञ्चितुम्पि न विसहति. छेको पन समेन पयोगेन पूरेत्वा लाभं लभति.
एवमेव एको भिक्खु उप्पन्ने निमित्ते सीघमेव अप्पनं पापुणिस्सामीति गाळ्हं वीरियं करोति, तस्स चित्तं अच्चारद्धवीरियत्ता उद्धच्चे पतति, सो न सक्कोति अप्पनं पापुणितुं. एको अच्चारद्धवीरियताय दोसं दिस्वा किं दानिमे अप्पनायाति वीरियं हापेति, तस्स चित्तं अतिलीनवीरियत्ता कोसज्जे पतति, सोपि न सक्कोति अप्पनं पापुणितुं. यो पन ईसकम्पि लीनं लीनभावतो उद्धतं उद्धच्चतो मोचेत्वा समेन पयोगेन निमित्ताभिमुखं पवत्तेति, सो अप्पनं पापुणाति, तादिसेन भवितब्बं. इममत्थं सन्धाय एतं वुत्तं –
रेणुम्हि उप्पलदले, सुत्ते नावाय नाळिया;
यथा मधुकरादीनं, पवत्ति सम्मवण्णिता.
लीनउद्धतभावेहि, मोचयित्वान सब्बसो;
एवं निमित्ताभिमुखं, मानसं पटिपादयेति.
पठमज्झानकथा
६९. इति एवं निमित्ताभिमुखं मानसं पटिपादयतो पनस्स इदानि अप्पना इज्झिस्सतीति भवङ्गं उपच्छिन्दित्वा पथवी पथवीति अनुयोगवसेन उपट्ठितं तदेव पथवीकसिणं आरम्मणं कत्वा मनोद्वारावज्जनमुप्पज्जति. ततो तस्मिंयेवारम्मणे चत्तारि पञ्च वा जवनानि जवन्ति. तेसु अवसाने एकं रूपावचरं, सेसानि कामावचरानि. पकतिचित्तेहि बलवतरवितक्कविचारपीतिसुखचित्तेकग्गतानि यानि अप्पनाय परिकम्मत्ता परिकम्मानीतिपि, यथा गामादीनं आसन्नपदेसो गामूपचारो नगरूपचारोति वुच्चति, एवं अप्पनाय आसन्नत्ता समीपचारत्ता वा उपचारानीतिपि, इतो पुब्बे परिकम्मानं, उपरि अप्पनाय च अनुलोमतो अनुलोमानीतिपि वुच्चन्ति. यञ्चेत्थ सब्बन्तिमं, तं परित्तगोत्ताभिभवनतो, महग्गतगोत्तभावनतो च गोत्रभूतिपि वुच्चति. अगहितग्गहणेन पनेत्थ पठमं परिकम्मं, दुतियं उपचारं, ततियं अनुलोमं, चतुत्थं गोत्रभु. पठमं वा उपचारं, दुतियं अनुलोमं, ततियं गोत्रभु, चतुत्थं पञ्चमं वा अप्पनाचित्तं. चतुत्थमेव हि पञ्चमं वा अप्पेति, तञ्च खो खिप्पाभिञ्ञदन्धाभिञ्ञवसेन. ततो परं जवनं पतति. भवङ्गस्स वारो होति.
आभिधम्मिकगोदत्तत्थेरो पन ‘‘पुरिमा पुरिमा कुसला धम्मा पच्छिमानं पच्छिमानं कुसलानं धम्मानं आसेवनपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा. १.१.१२) इमं सुत्तं वत्वा आसेवनपच्चयेन पच्छिमो पच्छिमो धम्मो बलवा होति, तस्मा छट्ठेपि सत्तमेपि अप्पना होतीति आह, तं अट्ठकथासु ‘‘अत्तनो मतिमत्तं थेरस्सेत’’न्ति वत्वा पटिक्खित्तं. चतुत्थपञ्चमेसुयेव पन अप्पना होति. परतो जवनं पतितं नाम होति, भवङ्गस्स आसन्नत्ताति वुत्तं. तमेव विचारेत्वा वुत्तत्ता न सक्का पटिक्खिपितुं. यथा हि पुरिसो छिन्नपपाताभिमुखो धावन्तो ठातुकामोपि परियन्ते पादं कत्वा ठातुं न सक्कोति पपाते एव पतति, एवं छट्ठे वा सत्तमे वा अप्पेतुं न सक्कोति, भवङ्गस्स आसन्नत्ता. तस्मा चतुत्थपञ्चमेसुयेव अप्पना होतीति वेदितब्बा.
सा च पन एकचित्तक्खणिकायेव. सत्तसु हि ठानेसु अद्धानपरिच्छेदो नाम नत्थि पठमप्पनायं, लोकियाभिञ्ञासु, चतूसु मग्गेसु, मग्गानन्तरफले, रूपारूपभवेसु भवङ्गज्झाने, निरोधस्स पच्चये नेवसञ्ञानासञ्ञायतने, निरोधा वुट्ठहन्तस्स फलसमापत्तियन्ति. एत्थ मग्गानन्तरफलं तिण्णं उपरि न होति. निरोधस्स पच्चयो नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं द्विन्नमुपरि न होति. रूपारूपेसु भवङ्गस्स परिमाणं नत्थि, सेसट्ठानेसु एकमेव चित्तन्ति. इति एकचित्तक्खणिकायेव अप्पना. ततो भवङ्गपातो. अथ भवङ्गं वोच्छिन्दित्वा झानपच्चवेक्खणत्थाय आवज्जनं, ततो झानपच्चवेक्खणन्ति.
एत्तावता च पनेस विविच्चेव कामेहि विविच्च अकुसलेहि धम्मेहि सवितक्कं सविचारं विवेकजं पीतिसुखं पठमं झानं उपसम्पज्ज विहरति (ध. स. १६०; दी. नि. १.२२६). एवमनेन पञ्चङ्गविप्पहीनं पञ्चङ्गसमन्नागतं तिविधकल्याणं दसलक्खणसम्पन्नं पठमं झानं अधिगतं होति पथवीकसिणं.
७०. तत्थ विविच्चेव कामेहीति कामेहि विविच्चित्वा विना हुत्वा अपक्कमित्वा. यो पनायमेत्थ एवकारो, सो नियमत्थोति वेदितब्बो. यस्मा च नियमत्थो, तस्मा तस्मिं पठमज्झानं उपसम्पज्ज विहरणसमये अविज्जमानानम्पि कामानं तस्स पठमज्झानस्स पटिपक्खभावं कामपरिच्चागेनेव चस्स अधिगमं दीपेति.
कथं? ‘‘विविच्चेव कामेही’’ति एवञ्हि नियमे करियमाने इदं पञ्ञायति, नून झानस्स कामा पटिपक्खभूता येसु सति इदं नप्पवत्तति, अन्धकारे सति पदीपोभासो विय. तेसं परिच्चागेनेव चस्स अधिगमो होति, ओरिमतीरपरिच्चागेन पारिमतीरस्सेव. तस्मा नियमं करोतीति.
तत्थ सिया, कस्मा पनेस पुब्बपदेयेव वुत्तो, न उत्तरपदे, किं अकुसलेहि धम्मेहि अविविच्चापि झानं उपसम्पज्ज विहरेय्याति? न खो पनेतं एवं दट्ठब्बं. तंनिस्सरणतो हि पुब्बपदे एस वुत्तो. कामधातुसमतिक्कमनतो हि कामरागपटिपक्खतो च इदं झानं कामानमेव निस्सरणं. यथाह, ‘‘कामानमेतं निस्सरणं यदिदं नेक्खम्म’’न्ति (दी. नि. ३.३५३). उत्तरपदेपि पन यथा ‘‘इधेव, भिक्खवे, समणो, इध दुतियो समणो’’ति (म. नि. १.१३९; अ. नि. ४.२४१) एत्थ एवकारो आनेत्वा वुच्चति, एवं वत्तब्बो. न हि सक्का इतो अञ्ञेहिपि नीवरणसङ्खातेहि अकुसलधम्मेहि अविविच्च झानं उपसम्पज्ज विहरितुं. तस्मा ‘‘विविच्चेव कामेहि विविच्चेव अकुसलेहि धम्मेही’’ति एवं पदद्वयेपि एस दट्ठब्बो. पदद्वयेपि च किञ्चापि विविच्चाति इमिना साधारणवचनेन तदङ्गविवेकादयो, कायविवेकादयो च सब्बेपि विवेका सङ्गहं गच्छन्ति, तथापि कायविवेको चित्तविवेको विक्खम्भनविवेकोति तयो एव इध दट्ठब्बा.
कामेहीति इमिना पन पदेन ये च निद्देसे ‘‘कतमे वत्थुकामा, मनापिया रूपा’’तिआदिना (महानि. १) नयेन वत्थुकामा वुत्ता, ये च तत्थेव विभङ्गे च ‘‘छन्दो कामो, रागो कामो, छन्दरागो कामो, सङ्कप्पो कामो, रागो कामो, सङ्कप्परागो कामो, इमे वुच्चन्ति कामा’’ति (महानि. १; विभ. ५६४) एवं किलेसकामा वुत्ता, ते सब्बेपि सङ्गहिताइच्चेव दट्ठब्बा. एवञ्हि सति विविच्चेव कामेहीति वत्थुकामेहिपि विविच्चेवाति अत्थो युज्जति, तेन कायविवेको वुत्तो होति. विविच्च अकुसलेहि धम्मेहीति किलेसकामेहि सब्बाकुसलेहि वा विविच्चाति अत्थो युज्जति, तेन चित्तविवेको वुत्तो होति. पुरिमेन चेत्थ वत्थुकामेहि विवेकवचनतो एव कामसुखपरिच्चागो, दुतियेन किलेसकामेहि विवेकवचनतो नेक्खम्मसुखपरिग्गहो विभावितो होति. एवं वत्थुकामकिलेसकामविवेकवचनतोयेव च एतेसं पठमेन संकिलेसवत्थुप्पहानं, दुतियेन संकिलेसप्पहानं. पठमेन लोलभावस्स हेतुपरिच्चागो, दुतियेन बालभावस्स. पठमेन च पयोगसुद्धि, दुतियेन आसयपोसनं विभावितं होतीति विञ्ञातब्बं. एस ताव नयो कामेहीति एत्थ वुत्तकामेसु वत्थुकामपक्खे.
किलेसकामपक्खे पन छन्दोति च रागोति च एवमादीहि अनेकभेदो कामच्छन्दोयेव कामोति अधिप्पेतो. सो च अकुसलपरियापन्नोपि समानो ‘‘तत्थ कतमो कामो छन्दो कामो’’तिआदिना (विभ. ५६४) नयेन विभङ्गे झानपटिपक्खतो विसुं वुत्तो. किलेसकामत्ता वा पुरिमपदे वुत्तो, अकुसलपरियापन्नत्ता दुतियपदे. अनेकभेदतो चस्स कामतोति अवत्वा कामेहीति वुत्तं.
अञ्ञेसम्पि च धम्मानं अकुसलभावे विज्जमाने ‘‘तत्थ कतमे अकुसला धम्मा, कामच्छन्दो’’तिआदिना नयेन विभङ्गे उपरि झानङ्गानं पच्चनीकपटिपक्खभावदस्सनतो नीवरणानेव वुत्तानि. नीवरणानि हि झानङ्गपच्चनीकानि, तेसं झानङ्गानेव पटिपक्खानि विद्धंसकानि विघातकानीति वुत्तं होति. तथा हि समाधि कामच्छन्दस्स पटिपक्खो, पीति ब्यापादस्स, वितक्को थिनमिद्धस्स, सुखं उद्धच्चकुक्कुच्चस्स, विचारो विचिकिच्छायाति पेटके वुत्तं.
एवमेत्थ विविच्चेव कामेहीति इमिना कामच्छन्दस्स विक्खम्भनविवेको वुत्तो होति. विविच्च अकुसलेहि धम्मेहीति इमिना पञ्चन्नम्पि नीवरणानं, अगहितग्गहणेन पन पठमेन कामच्छन्दस्स, दुतियेन सेसनीवरणानं. तथा पठमेन तीसु अकुसलमूलेसु पञ्चकामगुणभेदविसयस्स लोभस्स, दुतियेन आघातवत्थुभेदादिविसयानं दोसमोहानं. ओघादीसु वा धम्मेसु पठमेन कामोघकामयोगकामासवकामुपादानअभिज्झाकायगन्थकामरागसंयोजनानं, दुतियेन अवसेसओघयोगासवउपादानगन्थसंयोजनानं. पठमेन च तण्हाय तंसम्पयुत्तकानञ्च, दुतियेन अविज्जाय तंसम्पयुत्तकानञ्च. अपिच पठमेन लोभसम्पयुत्तानं अट्ठन्नं चित्तुप्पादानं, दुतियेन सेसानं चतुन्नं अकुसलचित्तुप्पादानं विक्खम्भनविवेको वुत्तो होतीति वेदितब्बो. अयं ताव विविच्चेव कामेहि विविच्च अकुसलेहि धम्मेहीति एत्थ अत्थप्पकासना.
७१. एत्तावता च पठमस्स झानस्स पहानङ्गं दस्सेत्वा इदानि सम्पयोगङ्गं दस्सेतुं सवितक्कं सविचारन्तिआदि वुत्तं. तत्थ वितक्कनं वितक्को, ऊहनन्ति वुत्तं होति. स्वायं आरम्मणे चित्तस्स अभिनिरोपनलक्खणो, आहननपरियाहननरसो. तथा हि तेन योगावचरो आरम्मणं वितक्काहतं वितक्कपरियाहतं करोतीति वुच्चति. आरम्मणे चित्तस्स आनयनपच्चुपट्ठानो.
विचरणं विचारो, अनुसञ्चरणन्ति वुत्तं होति. स्वायं आरम्मणानुमज्जनलक्खणो, तत्थ सहजातानुयोजनरसो, चित्तस्स अनुप्पबन्धनपच्चुपट्ठानो.
सन्तेपि च नेसं कत्थचि अविप्पयोगे ओळारिकट्ठेन पुब्बङ्गमट्ठेन च घण्डाभिघातो विय चेतसो पठमाभिनिपातो वितक्को. सुखुमट्ठेन अनुमज्जनसभावेन च घण्डानुरवो विय अनुप्पबन्धो विचारो. विप्फारवा चेत्थ वितक्को पठमुप्पत्तिकाले परिप्फन्दनभूतो चित्तस्स आकासे उप्पतितुकामस्स पक्खिनो पक्खविक्खेपो विय पदुमाभिमुखपातो विय च गन्धानुबन्धचेतसो भमरस्स. सन्तवुत्ति विचारो नातिपरिप्फन्दनभावो चित्तस्स आकासे उप्पतितस्स पक्खिनो पक्खप्पसारणं विय, परिब्भमनं विय च पदुमाभिमुखपतितस्स भमरस्स पदुमस्स उपरिभागे. दुकनिपातट्ठकथायं पन ‘‘आकासे गच्छतो महासकुणस्स उभोहि पक्खेहि वातं गहेत्वा पक्खे सन्निसीदापेत्वा गमनं विय आरम्मणे चेतसो अभिनिरोपनभावेन पवत्तो वितक्को. वातग्गहणत्थं पक्खे फन्दापयमानस्स गमनं विय अनुमज्जनभावेन पवत्तो विचारो’’ति वुत्तं, तं अनुप्पबन्धेन पवत्तियं युज्जति. सो पन नेसं विसेसो पठमदुतियज्झानेसु पाकटो होति.
अपिच मलग्गहितं कंसभाजनं एकेन हत्थेन दळ्हं गहेत्वा इतरेन हत्थेन चुण्णतेलवालण्डुपकेन परिमज्जन्तस्स दळ्हगहणहत्थो विय वितक्को, परिमज्जनहत्थो विय विचारो. तथा कुम्भकारस्स दण्डप्पहारेन चक्कं भमयित्वा भाजनं करोन्तस्स उप्पीळनहत्थो विय वितक्को, इतो चितो च सञ्चरणहत्थो विय विचारो. तथा मण्डलं करोन्तस्स मज्झे सन्निरुम्भित्वा ठितकण्टको विय अभिनिरोपनो वितक्को, बहि परिब्भमनकण्टको विय अनुमज्जनो विचारो. इति इमिना च वितक्केन इमिना च विचारेन सह वत्तति रुक्खो विय पुप्फेन फलेन चाति इदं झानं ‘‘सवितक्कं सविचार’’न्ति वुच्चति. विभङ्गे पन ‘‘इमिना च वितक्केन इमिना च विचारेन उपेतो होति समुपेतो’’तिआदिना (विभ. ५६५) नयेन पुग्गलाधिट्ठाना देसना कता. अत्थो पन तत्रापि एवमेव दट्ठब्बो.
विवेकजन्ति एत्थ विवित्ति विवेको, नीवरणविगमोति अत्थो. विवित्तोति वा विवेको, नीवरणविवित्तो झानसम्पयुत्तधम्मरासीति अत्थो. तस्मा विवेका, तस्मिं वा विवेके जातन्ति विवेकजं.
७२. पीतिसुखन्ति एत्थ पीणयतीति पीति. सा सम्पियायनलक्खणा, कायचित्तपीननरसा, फरणरसा वा, ओदग्यपच्चुपट्ठाना. सा पनेसा खुद्दिका पीति, खणिकापीति, ओक्कन्तिकापीति, उब्बेगापीति, फरणापीतीति पञ्चविधा होति. तत्थ खुद्दिकापीति सरीरे लोमहंसमत्तमेव कातुं सक्कोति. खणिकापीति खणे खणे विज्जुप्पादसदिसा होति. ओक्कन्तिकापीति समुद्दतीरं वीचि विय कायं ओक्कमित्वा ओक्कमित्वा भिज्जति. उब्बेगापीति बलवती होति कायं उद्धग्गं कत्वा आकासे लङ्घापनप्पमाणप्पत्ता. तथा हि पुण्णवल्लिकवासी महातिस्सत्थेरो पुण्णमदिवसे सायं चेतियङ्गणं गन्त्वा चन्दालोकं दिस्वा महाचेतियाभिमुखो हुत्वा ‘‘इमाय वत वेलाय चतस्सो परिसा महाचेतियं वन्दन्ती’’ति पकतिया दिट्ठारम्मणवसेन बुद्धारम्मणं उब्बेगापीतिं उप्पादेत्वा सुधातले पहटचित्रगेण्डुको विय आकासे उप्पतित्वा महाचेतियङ्गणेयेव पतिट्ठासि. तथा गिरिकण्डकविहारस्स उपनिस्सये वत्तकालकगामे एका कुलधीतापि बलवबुद्धारम्मणाय उब्बेगापीतिया आकासे लङ्घेसि.
तस्सा किर मातापितरो सायं धम्मस्सवनत्थाय विहारं गच्छन्ता ‘‘अम्म त्वं गरुभारा अकाले विचरितुं न सक्कोसि, मयं तुय्हं पत्तिं कत्वा धम्मं सोस्सामा’’ति अगमंसु. सा गन्तुकामापि तेसं वचनं पटिबाहितुं असक्कोन्ती घरे ओहीयित्वा घराजिरे ठत्वा चन्दालोकेन गिरिकण्डके आकासचेतियङ्गणं ओलोकेन्ती चेतियस्स दीपपूजं अद्दस, चतस्सो च परिसा मालागन्धादीहि चेतियपूजं कत्वा पदक्खिणं करोन्तियो भिक्खुसङ्घस्स च गणसज्झायसद्दं अस्सोसि. अथस्सा ‘‘धञ्ञावतिमे, ये विहारं गन्त्वा एवरूपे चेतियङ्गणे अनुसञ्चरितुं, एवरूपञ्च मधुरधम्मकथं सोतुं लभन्ती’’ति मुत्तरासिसदिसं चेतियं पस्सन्तिया एव उब्बेगापीति उदपादि. सा आकासे लङ्घित्वा मातापितूनं पुरिमतरंयेव आकासतो चेतियङ्गणे ओरुय्ह चेतियं वन्दित्वा धम्मं सुणमाना अट्ठासि. अथ नं मातापितरो आगन्त्वा ‘‘अम्म त्वं कतरेन मग्गेन आगतासी’’ति पुच्छिंसु. सा ‘‘आकासेन आगताम्हि, न मग्गेना’’ति वत्वा ‘‘अम्म आकासेन नाम खीणासवा सञ्चरन्ति, त्वं कथं आगता’’ति वुत्ता आह – ‘‘मय्हं चन्दालोकेन चेतियं आलोकेन्तिया ठिताय बुद्धारम्मणा बलवपीति उप्पज्जि. अथाहं नेव अत्तनो ठितभावं, न निसिन्नभावं अञ्ञासिं, गहितनिमित्तेनेव पन आकासे लङ्घित्वा चेतियङ्गणे पतिट्ठिताम्ही’’ति.
एवं उब्बेगापीति आकासे लङ्घापनप्पमाणा होति. फरणापीतिया पन उप्पन्नाय सकलसरीरं धमित्वा पूरितवत्थि विय महता उदकोघेन पक्खन्दपब्बतकुच्छि विय च अनुपरिप्फुटं होति.
सा पनेसा पञ्चविधा पीति गब्भं गण्हन्ती परिपाकं गच्छन्ती दुविधं पस्सद्धिं परिपूरेति कायपस्सद्धिञ्च चित्तपस्सद्धिञ्च. पस्सद्धि गब्भं गण्हन्ती परिपाकं गच्छन्ती दुविधम्पि सुखं परिपूरेति कायिकञ्च चेतसिकञ्च. सुखं गब्भं गण्हन्तं परिपाकं गच्छन्तं तिविधं समाधिं परिपूरेति खणिकसमाधिं उपचारसमाधिं अप्पना समाधिन्ति. तासु या अप्पनासमाधिस्स मूलं हुत्वा वड्ढमाना समाधिसम्पयोगं गता फरणापीति, अयं इमस्मिं अत्थे अधिप्पेता पीतीति.
७३. इतरं पन सुखनं सुखं, सुट्ठु वा खादति, खनति च कायचित्ताबाधन्ति सुखं, तं सातलक्खणं, सम्पयुत्तानं उपब्रूहनरसं, अनुग्गहपच्चुपट्ठानं. सतिपि च नेसं कत्थचि अविप्पयोगे इट्ठारम्मणपटिलाभतुट्ठि पीति. पटिलद्धरसानुभवनं सुखं. यत्थ पीति, तत्थ सुखं. यत्थ सुखं, तत्थ न नियमतो पीति. सङ्खारक्खन्धसङ्गहिता पीति. वेदनाक्खन्धसङ्गहितं सुखं. कन्तारखिन्नस्स वनन्तुदकदस्सनसवनेसु विय पीति. वनच्छायापवेसनउदकपरिभोगेसु विय सुखं. तस्मिं तस्मिं समये पाकटभावतो चेतं वुत्तन्ति वेदितब्बं. इति अयञ्च पीति इदञ्च सुखं अस्स झानस्स, अस्मिं वा झाने अत्थीति इदं झानं पीतिसुखन्ति वुच्चति.
अथ वा पीति च सुखञ्च पीतिसुखं, धम्मविनयादयो विय. विवेकजं पीतिसुखमस्स झानस्स, अस्मिं वा झाने अत्थीति एवम्पि विवेकजंपीतिसुखं. यथेव हि झानं, एवं पीतिसुखम्पेत्थ विवेकजमेव होति, तञ्चस्स अत्थि, तस्मा एकपदेनेव ‘‘विवेकजंपीतिसुख’’न्तिपि वत्तुं युज्जति. विभङ्गे पन ‘‘इदं सुखं इमाय पीतिया सहगत’’न्तिआदिना (विभ. ५६७) नयेन वुत्तं. अत्थो पन तत्थापि एवमेव दट्ठब्बो.
पठमं झानन्ति इदं परतो आविभविस्सति. उपसम्पज्जाति उपगन्त्वा, पापुणित्वाति वुत्तं होति. उपसम्पादयित्वा वा, निप्फादेत्वाति वुत्तं होति. विभङ्गे पन ‘‘उपसम्पज्जाति पठमस्स झानस्स लाभो पटिलाभो पत्ति सम्पत्ति फुसना सच्छिकिरिया उपसम्पदा’’ति वुत्तं. तस्सापि एवमेवत्थो दट्ठब्बो. विहरतीति तदनुरूपेन इरियापथविहारेन इतिवुत्तप्पकारझानसमङ्गी हुत्वा अत्तभावस्स इरियं वुत्तिं पालनं यपनं यापनं चारं विहारं अभिनिप्फादेति. वुत्तञ्हेतं विभङ्गे ‘‘विहरतीति इरियति वत्तति पालेति यपेति यापेति चरति विहरति, तेन वुच्चति विहरती’’ति (विभ. ५४०).
पञ्चङ्गविप्पहीनादि
७४. यं पन वुत्तं ‘‘पञ्चङ्गविप्पहीनं पञ्चङ्गसमन्नागत’’न्ति, तत्थ कामच्छन्दो, ब्यापादो, थिनमिद्धं, उद्धच्चकुक्कुच्चं, विचिकिच्छाति इमेसं पञ्चन्नं नीवरणानं पहानवसेन पञ्चङ्गविप्पहीनता वेदितब्बा. न हि एतेसु अप्पहीनेसु झानं उप्पज्जति. तेनस्सेतानि पहानङ्गानीति वुच्चन्ति. किञ्चापि हि झानक्खणे अञ्ञेपि अकुसला धम्मा पहीयन्ति, तथापि एतानेव विसेसेन झानन्तरायकरानि. कामच्छन्देन हि नानाविसयप्पलोभितं चित्तं न एकत्तारम्मणे समाधियति. कामच्छन्दाभिभूतं वा तं न कामधातुप्पहानाय पटिपदं पटिपज्जति. ब्यापादेन चारम्मणे पटिहञ्ञमानं न निरन्तरं पवत्तति. थिनमिद्धाभिभूतं अकम्मञ्ञं होति. उद्धच्चकुक्कुच्चपरेतं अवूपसन्तमेव हुत्वा परिब्भमति. विचिकिच्छाय उपहतं झानाधिगमसाधिकं पटिपदं नारोहति. इति विसेसेन झानन्तरायकरत्ता एतानेव पहानङ्गानीति वुत्तानीति.
यस्मा पन वितक्को आरम्मणे चित्तं अभिनिरोपेति, विचारो अनुप्पबन्धति, तेहि अविक्खेपाय सम्पादितप्पयोगस्स चेतसो पयोगसम्पत्तिसम्भवा पीति पीणनं, सुखञ्च उपब्रूहनं करोति. अथ नं ससेससम्पयुत्तधम्मं एतेहि अभिनिरोपनानुप्पबन्धनपीणनउपब्रूहनेहि अनुग्गहिता एकग्गता एकत्तारम्मणे समं सम्मा च आधियति, तस्मा वितक्को विचारो पीति सुखं चित्तेकग्गताति इमेसं पञ्चन्नं उप्पत्तिवसेन पञ्चङ्गसमन्नागतता वेदितब्बा. उप्पन्नेसु हि एतेसु पञ्चसु झानं उप्पन्नं नाम होति. तेनस्स एतानि पञ्च समन्नागतङ्गानीति वुच्चन्ति. तस्मा न एतेहि समन्नागतं अञ्ञदेव झानं नाम अत्थीति गहेतब्बं. यथा पन अङ्गमत्तवसेनेव चतुरङ्गिनी सेना, पञ्चङ्गिकं तूरियं, अट्ठङ्गिको च मग्गोति वुच्चति, एवमिदम्पि अङ्गमत्तवसेनेव पञ्चङ्गिकन्ति वा पञ्चङ्गसमन्नागतन्ति वा वुच्चतीति वेदितब्बं.
एतानि च पञ्चङ्गानि किञ्चापि उपचारक्खणेपि अत्थि, अथ खो उपचारे पकतिचित्ततो बलवतरानि. इध पन उपचारतोपि बलवतरानि रूपावचरलक्खणप्पत्तानि. एत्थ हि वितक्को सुविसदेन आकारेन आरम्मणे चित्तं अभिनिरोपयमानो उप्पज्जति. विचारो अतिविय आरम्मणं अनुमज्जमानो. पीतिसुखं सब्बावन्तम्पि कायं फरमानं. तेनेवाह – ‘‘नास्स किञ्चि सब्बावतो कायस्स विवेकजेन पीतिसुखेन अप्फुटं होती’’ति (दी. नि. १.२२८). चित्तेकग्गतापि हेट्ठिमम्हि समुग्गपटले उपरिमं समुग्गपटलं विय आरम्मणेसु फुसिता हुत्वा उप्पज्जति, अयमेतेसं इतरेहि विसेसो. तत्थ चित्तेकग्गता किञ्चापि सवितक्कं सविचारन्ति इमस्मिं पाठे न निद्दिट्ठा, तथापि विभङ्गे ‘‘झानन्ति वितक्को विचारो पीति सुखं चित्तस्सेकग्गता’’ति (विभ. ५६९) एवं वुत्तत्ता अङ्गमेव. येन हि अधिप्पायेन भगवता उद्देसो कतो, सोयेव तेन विभङ्गे पकासितोति.
तिविधकल्याणं
७५. तिविधकल्याणं दसलक्खणसम्पन्नन्ति एत्थ पन आदिमज्झपरियोसानवसेन तिविधकल्याणता. तेसंयेव च आदिमज्झपरियोसानानं लक्खणवसेन दसलक्खणसम्पन्नता वेदितब्बा.
तत्रायं पाळि –
‘‘पठमस्स झानस्स पटिपदाविसुद्धि आदि, उपेक्खानुब्रूहना मज्झे, सम्पहंसना परियोसानं, पठमस्स झानस्स पटिपदाविसुद्धि आदि, आदिस्स कति लक्खणानि? आदिस्स तीणि लक्खणानि, यो तस्स परिबन्धो, ततो चित्तं विसुज्झति, विसुद्धत्ता चित्तं मज्झिमं समथनिमित्तं पटिपज्जति, पटिपन्नत्ता तत्थ चित्तं पक्खन्दति. यञ्च परिबन्धतो चित्तं विसुज्झति, यञ्च विसुद्धत्ता चित्तं मज्झिमं समथनिमित्तं पटिपज्जति, यञ्च पटिपन्नत्ता तत्थ चित्तं पक्खन्दति. पठमस्स झानस्स पटिपदाविसुद्धि आदि, आदिस्स इमानि तीणि लक्खणानि. तेन वुच्चति पठमं झानं आदिकल्याणञ्चेव होति तिलक्खणसम्पन्नञ्च.