१४. खन्धनिद्देसो
पञ्ञाकथा
४२१. इदानि यस्मा एवं अभिञ्ञावसेन अधिगतानिसंसाय थिरतराय समाधिभावनाय समन्नागतेन भिक्खुना सीले पतिट्ठाय नरो सपञ्ञो, चित्तं पञ्ञञ्च भावयन्ति एत्थ चित्तसीसेन निद्दिट्ठो समाधि सब्बाकारेन भावितो होति.
तदनन्तरा पन पञ्ञा भावेतब्बा. सा च अतिसङ्खेपदेसितत्ता विञ्ञातुम्पि ताव न सुकरा, पगेव भावेतुं. तस्मा तस्सा वित्थारं भावनानयञ्च दस्सेतुं इदं पञ्हाकम्मं होति.
का पञ्ञा, केनट्ठेन पञ्ञा, कानस्सा लक्खणरसपच्चुपट्ठानपदट्ठानानि, कतिविधा पञ्ञा, कथं भावेतब्बा, पञ्ञाभावनाय को आनिसंसोति?
४२२. तत्रिदं विस्सज्जनं, का पञ्ञाति पञ्ञा बहुविधा नानप्पकारा. तं सब्बं विभावयितुं आरब्भमानं विस्सज्जनं अधिप्पेतञ्चेव अत्थं न साधेय्य, उत्तरि च विक्खेपाय संवत्तेय्य, तस्मा इध अधिप्पेतमेव सन्धाय वदाम. कुसलचित्तसम्पयुत्तं विपस्सनाञाणं पञ्ञा.
४२३. केनट्ठेन पञ्ञाति पजाननट्ठेन पञ्ञा. किमिदं पजाननं नाम? सञ्जाननविजाननाकारविसिट्ठं नानप्पकारतो जाननं. सञ्ञाविञ्ञाणपञ्ञानं हि समानेपि जाननभावे, सञ्ञा ‘‘नीलं पीतक’’न्ति आरम्मणसञ्जाननमत्तमेव होति. ‘‘अनिच्चं दुक्खमनत्ता’’ति लक्खणपटिवेधं पापेतुं न सक्कोति. विञ्ञाणं ‘‘नीलं पीतक’’न्ति आरम्मणञ्च जानाति, लक्खणपटिवेधञ्च पापेति. उस्सक्कित्वा पन मग्गपातुभावं पापेतुं न सक्कोति. पञ्ञा वुत्तनयवसेन आरम्मणञ्च जानाति, लक्खणपटिवेधञ्च पापेति, उस्सक्कित्वा मग्गपातुभावञ्च पापेति.
यथा हि हेरञ्ञिकफलके ठपितं कहापणरासिं एको अजातबुद्धिदारको, एको गामिकपुरिसो, एको हेरञ्ञिकोति तीसु जनेसु पस्समानेसु अजातबुद्धिदारको कहापणानं चित्तविचित्तदीघचतुरस्सपरिमण्डलभावमत्तमेव जानाति, ‘‘इदं मनुस्सानं उपभोगपरिभोगं रतनसम्मत’’न्ति न जानाति. गामिकपुरिसो चित्तविचित्तादिभावं जानाति, ‘‘इदं मनुस्सानं उपभोगपरिभोगं रतनसम्मत’’न्ति च. ‘‘अयं छेको, अयं कूटो, अयं अद्धसारो’’ति इमं पन विभागं न जानाति. हेरञ्ञिको सब्बेपि ते पकारे जानाति, जानन्तो च कहापणं ओलोकेत्वापि जानाति, आकोटितस्स सद्दं सुत्वापि, गन्धं घायित्वापि, रसं सायित्वापि, हत्थेन धारयित्वापि, असुकस्मिं नाम गामे वा निगमे वा नगरे वा पब्बते वा नदीतीरे वा कतोतिपि, असुकाचरियेन कतोतिपि जानाति, एवंसम्पदमिदं वेदितब्बं.
सञ्ञा हि अजातबुद्धिनो दारकस्स कहापणदस्सनं विय होति, नीलादिवसेन आरम्मणस्स उपट्ठानाकारमत्तगहणतो. विञ्ञाणं गामिकस्स पुरिसस्स कहापणदस्सनमिव होति, नीलादिवसेन आरम्मणाकारगहणतो, उद्धंपि च लक्खणपटिवेधसम्पापनतो. पञ्ञा हेरञ्ञिकस्स कहापणदस्सनमिव होति, नीलादिवसेन आरम्मणाकारं गहेत्वा, लक्खणपटिवेधञ्च पापेत्वा, ततो उद्धम्पि मग्गपातुभावपापनतो. तस्मा यदेतं सञ्जाननविजाननाकारविसिट्ठं नानप्पकारतो जाननं. इदं पजाननन्ति वेदितब्बं. इदं सन्धाय हि एतं वुत्तं ‘‘पजाननट्ठेन पञ्ञा’’ति.
सा पनेसा यत्थ सञ्ञाविञ्ञाणानि, न तत्थ एकंसेन होति. यदा पन होति, तदा अविनिब्भुत्ता तेहि धम्मेहि ‘‘अयं सञ्ञा, इदं विञ्ञाणं, अयं पञ्ञा’’ति विनिब्भुज्जित्वा अलब्भनेय्यनानत्ता सुखुमा दुद्दसा. तेनाह आयस्मा नागसेनो ‘‘दुक्करं, महाराज, भगवता कत’’न्ति. किं, भन्ते, नागसेन भगवता दुक्करं कतन्ति? ‘दुक्करं, महाराज, भगवता कतं यं अरूपीनं चित्तचेतसिकानं धम्मानं एकारम्मणे पवत्तमानानं ववत्थानं अक्खातं अयं फस्सो, अयं वेदना, अयं सञ्ञा, अयं चेतना, इदं चित्त’’’न्ति (मि. प. २.७.१६).
४२४. कानस्सा लक्खणरसपच्चुपट्ठानपदट्ठानानीति एत्थ पन धम्मसभावपटिवेधलक्खणा पञ्ञा, धम्मानं सभावपटिच्छादकमोहन्धकारविद्धंसनरसा, असम्मोहपच्चुपट्ठाना. ‘‘समाहितो यथाभूतं जानाति पस्सती’’ति (अ. नि. १०.२) वचनतो पन समाधि तस्सा पदट्ठानं.
पञ्ञापभेदकथा
४२५. कतिविधा पञ्ञाति धम्मसभावपटिवेधलक्खणेन ताव एकविधा. लोकियलोकुत्तरवसेन दुविधा. तथा सासवानासवादिवसेन, नामरूपववत्थापनवसेन, सोमनस्सुपेक्खासहगतवसेन, दस्सनभावनाभूमिवसेन च. तिविधा चिन्तासुतभावनामयवसेन. तथा परित्तमहग्गतअप्पमाणारम्मणवसेन, आयापायउपायकोसल्लवसेन, अज्झत्ताभिनिवेसादिवसेन च. चतुब्बिधा चतूसु सच्चेसु ञाणवसेन चतुपटिसम्भिदावसेन चाति.
४२६. तत्थ एकविधकोट्ठासो उत्तानत्थोयेव. दुविधकोट्ठासे लोकियमग्गसम्पयुत्ता लोकिया. लोकुत्तरमग्गसम्पयुत्ता लोकुत्तराति एवं लोकियलोकुत्तरवसेन दुविधा.
दुतियदुके आसवानं आरम्मणभूता सासवा. तेसं अनारम्मणा अनासवा. अत्थतो पनेसा लोकियलोकुत्तराव होति. आसवसम्पयुत्ता सासवा. आसवविप्पयुत्ता अनासवातिआदीसुपि एसेव नयो. एवं सासवानासवादिवसेन दुविधा.
ततियदुके या विपस्सनं आरभितुकामस्स चतुन्नं अरूपक्खन्धानं ववत्थापने पञ्ञा, अयं नामववत्थापनपञ्ञा. या रूपक्खन्धस्स ववत्थापने पञ्ञा, अयं रूपववत्थापनपञ्ञाति एवं नामरूपववत्थापनवसेन दुविधा.
चतुत्थदुके द्वीसु कामावचरकुसलचित्तेसु सोळससु च पञ्चकनयेन चतुक्कज्झानिकेसु मग्गचित्तेसु पञ्ञा सोमनस्ससहगता. द्वीसु कामावचरकुसलचित्तेसु चतूसु च पञ्चमज्झानिकेसु मग्गचित्तेसु पञ्ञा उपेक्खासहगताति एवं सोमनस्सुपेक्खासहगतवसेन दुविधा.
पञ्चमदुके पठममग्गपञ्ञा दस्सनभूमि. अवसेसमग्गत्तयपञ्ञा भावनाभूमीति एवं दस्सनभावनाभूमिवसेन दुविधा.
४२७. तिकेसु पठमत्तिके परतो अस्सुत्वा पटिलद्धपञ्ञा अत्तनो चिन्तावसेन निप्फन्नत्ता चिन्तामया. परतो सुत्वा पटिलद्धपञ्ञा सुतवसेन निप्फन्नत्ता सुतमया. यथा तथा वा भावनावसेन निप्फन्ना अप्पनाप्पत्ता पञ्ञा भावनामया. वुत्तञ्हेतं –
‘‘तत्थ कतमा चिन्तामया पञ्ञा? योगविहितेसु वा कम्मायतनेसु योगविहितेसु वा सिप्पायतनेसु योगविहितेसु वा विज्जाट्ठानेसु कम्मस्सकतं वा सच्चानुलोमिकं वा रूपं अनिच्चन्ति वा वेदना…पे… सञ्ञा… सङ्खारा… विञ्ञाणं अनिच्चन्ति वा, यं एवरूपिं अनुलोमिकं खन्तिं दिट्ठिं रुचिं मुतिं पेक्खं धम्मनिज्झानखन्तिं परतो अस्सुत्वा पटिलभति, अयं वुच्चति चिन्तामया पञ्ञा…पे… सुत्वा पटिलभति, अयं वुच्चति सुतमया पञ्ञा. सब्बापि समापन्नस्स पञ्ञा भावनामया पञ्ञा’’ति (विभ. ७६८).
एवं चिन्तासुतभावनामयवसेन तिविधा.
दुतियत्तिके कामावचरधम्मे आरब्भ पवत्ता पञ्ञा परित्तारम्मणा. रूपावचरारूपावचरे आरब्भ पवत्ता महग्गतारम्मणा. सा लोकियविपस्सना. निब्बानं आरब्भ पवत्ता अप्पमाणारम्मणा. सा लोकुत्तरविपस्सनाति एवं परित्तमहग्गताप्पमाणारम्मणवसेन तिविधा.
ततियत्तिके आयो नाम वुद्धि, सा दुविधा अनत्थहानितो अत्थुप्पत्तितो च. तत्थ कोसल्लं आयकोसल्लं. यथाह –
‘‘तत्थ कतमं आयकोसल्लं? इमे मे धम्मे मनसिकरोतो अनुप्पन्ना चेव अकुसला धम्मा न उप्पज्जन्ति, उप्पन्ना च अकुसला धम्मा पहीयन्ति, इमे वा पनिमे धम्मे मनसिकरोतो अनुप्पन्ना चेव कुसला धम्मा उप्पज्जन्ति. उप्पन्ना च कुसला धम्मा भिय्योभावाय वेपुल्लाय भावनाय पारिपूरिया संवत्तन्तीति, या तत्थ पञ्ञा पजानना…पे… अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि, इदं वुच्चति आयकोसल्ल’’न्ति (विभ. ७७१).
अपायोति पन अवुद्धि, सापि दुविधा अत्थहानितो च अनत्थुप्पत्तितो च. तत्थ कोसल्लं अपायकोसल्लं. यथाह ‘‘तत्थ कतमं अपायकोसल्लं? इमे धम्मे मनसिकरोतो अनुप्पन्ना चेव कुसला धम्मा न उप्पज्जन्ती’’तिआदि (विभ. ७७१).
सब्बत्थ पन तेसं तेसं धम्मानं उपायेसु निब्बत्तिकारणेसु तंखणप्पवत्तं ठानुप्पत्तिकं कोसल्लं उपायकोसल्लं नाम. यथाह – ‘‘सब्बापि तत्रुपाया पञ्ञा उपायकोसल्ल’’न्ति (विभ. ७७१). एवं आयापायउपायकोसल्लवसेन तिविधा.
चतुत्थत्तिके अत्तनो खन्धे गहेत्वा आरद्धा विपस्सना पञ्ञा अज्झत्ताभिनिवेसा. परस्स खन्धे बाहिरं वा अनिन्द्रियबद्धरूपं गहेत्वा आरद्धा बहिद्धाभिनिवेसा. उभयं गहेत्वा आरद्धा अज्झत्तबहिद्धाभिनिवेसाति एवं अज्झत्ताभिनिवेसादिवसेन तिविधा.
४२८. चतुक्केसु पठमचतुक्के दुक्खसच्चं आरब्भ पवत्तं ञाणं दुक्खे ञाणं. दुक्खसमुदयं आरब्भ पवत्तं ञाणं दुक्खसमुदये ञाणं. दुक्खनिरोधं आरब्भ पवत्तं ञाणं दुक्खनिरोधे ञाणं. दुक्खनिरोधगामिनिं पटिपदं आरब्भ पवत्तं ञाणं दुक्खनिरोधगामिनिया पटिपदाय ञाणन्ति एवं चतूसु सच्चेसु ञाणवसेन चतुब्बिधा.
दुतियचतुक्के चतस्सो पटिसम्भिदा नाम अत्थादीसु पभेदगतानि चत्तारि ञाणानि. वुत्तञ्हेतं – ‘‘अत्थे ञाणं अत्थपटिसम्भिदा. धम्मे ञाणं धम्मपटिसम्भिदा. तत्रधम्मनिरुत्ताभिलापे ञाणं निरुत्तिपटिसम्भिदा. ञाणेसु ञाणं पटिभानपटिसम्भिदा’’ति (विभ. ७१८).
तत्थ अत्थोति सङ्खेपतो हेतुफलस्सेतं अधिवचनं. हेतुफलं हि यस्मा हेतुअनुसारेन अरियति अधिगमियति सम्पापुणियति, तस्मा अत्थोति वुच्चति. पभेदतो पन यं किञ्चि पच्चयसम्भूतं, निब्बानं, भासितत्थो, विपाको, किरियाति इमे पञ्च धम्मा अत्थोति वेदितब्बा. तं अत्थं पच्चवेक्खन्तस्स तस्मिं अत्थे पभेदगतं ञाणं अत्थपटिसम्भिदा. धम्मोतिपि सङ्खेपतो पच्चयस्सेतं अधिवचनं. पच्चयो हि यस्मा तं तं दहति पवत्तेति वा सम्पापुणितुं वा देति, तस्मा धम्मोति वुच्चति. पभेदतो पन यो कोचि फलनिब्बत्तको हेतु, अरियमग्गो, भासितं, कुसलं, अकुसलन्ति इमे पञ्च धम्मा धम्मोति वेदितब्बा. तं धम्मं पच्चवेक्खन्तस्स तस्मिं धम्मे पभेदगतं ञाणं धम्मपटिसम्भिदा.
अयमेव हि अत्थो अभिधम्मे –
‘‘दुक्खे ञाणं अत्थपटिसम्भिदा. दुक्खसमुदये ञाणं धम्मपटिसम्भिदा. हेतुम्हि ञाणं धम्मपटिसम्भिदा. हेतुफले ञाणं अत्थपटिसम्भिदा. ये धम्मा जाता भूता सञ्जाता निब्बत्ता अभिनिब्बत्ता पातुभूता. इमेसु धम्मेसु ञाणं अत्थपटिसम्भिदा. यम्हा धम्मा ते धम्मा जाता भूता सञ्जाता निब्बत्ता अभिनिब्बत्ता पातुभूता, तेसु धम्मेसु ञाणं धम्मपटिसम्भिदा. जरामरणे ञाणं अत्थपटिसम्भिदा. जरामरणसमुदये ञाणं धम्मपटिसम्भिदा…पे… सङ्खारनिरोधे ञाणं अत्थपटिसम्भिदा. सङ्खारनिरोधगामिनिया पटिपदाय ञाणं धम्मपटिसम्भिदा. इध भिक्खु धम्मं जानाति सुत्तं गेय्यं…पे… वेदल्लं. अयं वुच्चति धम्मपटिसम्भिदा. सो तस्स तस्सेव भासितस्स अत्थं जानाति ‘अयं इमस्स भासितस्स अत्थो, अयं इमस्स भासितस्स अत्थो’ति. अयं वुच्चति अत्थपटिसम्भिदा. कतमे धम्मा कुसला? यस्मिं समये कामावचरं कुसलं चित्तं उप्पन्नं होति…पे… इमे धम्मा कुसला. इमेसु धम्मेसु ञाणं धम्मपटिसम्भिदा. तेसं विपाके ञाणं अत्थपटिसम्भिदा’’तिआदिना (विभ. ७१९ आदयो) नयेन विभजित्वा दस्सितो.
तत्रधम्मनिरुत्ताभिलापे ञाणन्ति तस्मिं अत्थे च धम्मे च या सभावनिरुत्ति अब्यभिचारी वोहारो. तदभिलापे तस्स भासने उदीरणे तं भासितं लपितं उदीरितं सुत्वाव अयं सभावनिरुत्ति, अयं न सभावनिरुत्तीति एवं तस्सा धम्मनिरुत्तिसञ्ञिताय सभावनिरुत्तिया मागधिकाय सब्बसत्तानं मूलभासाय पभेदगतं ञाणं निरुत्तिपटिसम्भिदा. निरुत्तिपटिसम्भिदाप्पत्तो हि फस्सो वेदनाति एवमादिवचनं सुत्वाव अयं सभावनिरुत्तीति जानाति. फस्सा वेदनोति एवमादिकं पन अयं न सभावनिरुत्तीति.
ञाणेसु ञाणन्ति सब्बत्थ ञाणमारम्मणं कत्वा पच्चवेक्खन्तस्स ञाणारम्मणं ञाणं, यथावुत्तेसु वा तेसु ञाणेसु सगोचरकिच्चादिवसेन वित्थारतो ञाणं पटिभानपटिसम्भिदाति अत्थो.
४२९. चतस्सोपि चेता पटिसम्भिदा द्वीसु ठानेसु पभेदं गच्छन्ति सेक्खभूमियञ्च असेक्खभूमियञ्च.
तत्थ अग्गसावकानं महासावकानञ्च असेक्खभूमियं पभेदगता. आनन्दत्थेरचित्तगहपतिधम्मिकउपासकउपालिगहपतिखुज्जुत्तराउपासिकादीनं सेक्खभूमियं. एवं द्वीसु भूमीसु पभेदं गच्छन्तियोपि चेता अधिगमेन परियत्तिया सवनेन परिपुच्छाय पुब्बयोगेन चाति इमेहि पञ्चहाकारेहि विसदा होन्ति.
तत्थ अधिगमो नाम अरहत्तप्पत्ति. परियत्ति नाम बुद्धवचनस्स परियापुणनं. सवनं नाम सक्कच्चं अत्थिं कत्वा धम्मस्सवनं. परिपुच्छा नाम पाळिअट्ठकथादीसु गण्ठिपदअत्थपदविनिच्छयकथा, पुब्बयोगो नाम पुब्बबुद्धानं सासने गतपच्चागतिकभावेन याव अनुलोमं गोत्रभुसमीपं, ताव विपस्सनानुयोगो.
अपरे आहु –
‘‘पुब्बयोगो बाहुसच्चं, देसभासा च आगमो;
परिपुच्छा अधिगमो, गरुसन्निस्सयो तथा;
मित्तसम्पत्ति चेवाति, पटिसम्भिदपच्चया’’ति.
तत्थ पुब्बयोगो वुत्तनयोव. बाहुसच्चं नाम तेसु तेसु सत्थेसु च सिप्पायतनेसु च कुसलता. देसभासा नाम एकसतवोहारकुसलता. विसेसेन पन मागधिके कोसल्लं. आगमो नाम अन्तमसो ओपम्मवग्गमत्तस्सपि बुद्धवचनस्स परियापुणनं. परिपुच्छा नाम एकगाथायपि अत्थविनिच्छयपुच्छनं. अधिगमो नाम सोतापन्नता वा…पे… अरहत्तं वा. गरुसन्निस्सयो नाम सुतपटिभानबहुलानं गरूनं सन्तिके वासो. मित्तसम्पत्ति नाम तथारूपानंयेव मित्तानं पटिलाभोति.
तत्थ बुद्धा च पच्चेकबुद्धा च पुब्बयोगञ्चेव अधिगमञ्च निस्साय पटिसम्भिदा पापुणन्ति. सावका सब्बानिपि एतानि कारणानि. पटिसम्भिदाप्पत्तिया च पाटियेक्को कम्मट्ठानभावनानुयोगो नाम नत्थि. सेक्खानं पन सेक्खफलविमोक्खन्तिका. असेक्खानं असेक्खफलविमोक्खन्तिकाव पटिसम्भिदाप्पत्ति होति. तथागतानं हि दसबलानि विय अरियानं अरियफलेनेव पटिसम्भिदा इज्झन्तीति इमा पटिसम्भिदा सन्धाय वुत्तं चतुपटिसम्भिदावसेन चतुब्बिधाति.
पञ्ञाभूमि-मूल-सरीरववत्थानं
४३०. कथं भावेतब्बाति एत्थ पन यस्मा इमाय पञ्ञाय खन्धायतनधातुइन्द्रियसच्चपटिच्चसमुप्पादादिभेदा धम्मा भूमि. सीलविसुद्धि चेव चित्तविसुद्धि चाति इमा द्वे विसुद्धियो मूलं. दिट्ठिविसुद्धि, कङ्खावितरणविसुद्धि, मग्गामग्गञाणदस्सनविसुद्धि, पटिपदाञाणदस्सनविसुद्धि, ञाणदस्सनविसुद्धीति इमा पञ्च विसुद्धियो सरीरं. तस्मा तेसु भूमिभूतेसु धम्मेसु उग्गहपरिपुच्छावसेन ञाणपरिचयं कत्वा मूलभूता द्वे विसुद्धियो सम्पादेत्वा सरीरभूता पञ्च विसुद्धियो सम्पादेन्तेन भावेतब्बा. अयमेत्थ सङ्खेपो.
४३१. अयं पन वित्थारो, यं ताव वुत्तं ‘‘खन्धायतनधातुइन्द्रियसच्चपटिच्चसमुप्पादादिभेदा धम्मा भूमी’’ति, एत्थ खन्धाति पञ्च खन्धा रूपक्खन्धो वेदनाक्खन्धो सञ्ञाक्खन्धो सङ्खारक्खन्धो विञ्ञाणक्खन्धोति.
रूपक्खन्धकथा
४३२. तत्थ यं किञ्चि सीतादीहि रुप्पनलक्खणं धम्मजातं, सब्बं तं एकतो कत्वा रूपक्खन्धोति वेदितब्बं.
तदेतं रुप्पनलक्खणेन एकविधम्पि भूतोपादायभेदतो दुविधं.
तत्थ भूतरूपं चतुब्बिधं – पथवीधातु आपोधातु तेजोधातु वायोधातूति. तासं लक्खणरसपच्चुपट्ठानानि चतुधातुववत्थाने वुत्तानि. पदट्ठानतो पन ता सब्बापि अवसेसधातुत्तयपदट्ठाना.
उपादारूपं चतुवीसतिविधं – चक्खु, सोतं, घानं, जिव्हा, कायो, रूपं, सद्दो, गन्धो, रसो, इत्थिन्द्रियं, पुरिसिन्द्रियं, जीवितिन्द्रियं, हदयवत्थु, कायविञ्ञत्ति, वचीविञ्ञत्ति, आकासधातु, रूपस्स लहुता, रूपस्स मुदुता, रूपस्स कम्मञ्ञता, रूपस्स उपचयो, रूपस्स सन्तति, रूपस्स जरता, रूपस्स अनिच्चता, कबळीकारो आहारोति.
४३३. तत्थ रूपाभिघातारहतप्पसादलक्खणं दट्ठुकामतानिदानकम्मसमुट्ठानभूतप्पसादलक्खणं वा चक्खु, रूपेसु आविञ्छनरसं, चक्खुविञ्ञाणस्स आधारभावपच्चुपट्ठानं, दट्ठुकामतानिदानकम्मजभूतपदट्ठानं.
सद्दाभिघातारहभूतप्पसादलक्खणं, सोतुकामतानिदानकम्मसमुट्ठानभूतप्पसादलक्खणं वा सोतं, सद्देसु आविञ्छनरसं, सोतविञ्ञाणस्स आधारभावपच्चुपट्ठानं, सोतुकामतानिदानकम्मजभूतपदट्ठानं.
गन्धाभिघातारहभूतप्पसादलक्खणं, घायितुकामतानिदानकम्मसमुट्ठानभूतप्पसादलक्खणं वा घानं, गन्धेसु आविञ्छनरसं, घानविञ्ञाणस्स आधारभावपच्चुपट्ठानं, घायितुकामतानिदानकम्मजभूतपदट्ठानं.
रसाभिघातारहभूतप्पसादलक्खणा, सायितुकामतानिदानकम्मसमुट्ठानभूतप्पसादलक्खणा वा जिव्हा, रसेसु आविञ्छनरसा, जिव्हाविञ्ञाणस्स आधारभावपच्चुपट्ठाना, सायितुकामतानिदानकम्मजभूतपदट्ठाना.
फोट्ठब्बाभिघातारहभूतप्पसादलक्खणो, फुसितुकामतानिदानकम्मसमुट्ठानभूतप्पसादलक्खणो वा कायो, फोट्ठब्बेसु आविञ्छनरसो, कायविञ्ञाणस्स आधारभावपच्चुपट्ठानो, फुसितुकामतानिदानकम्मजभूतपदट्ठानो.
४३४. केचि पन ‘‘तेजाधिकानं भूतानं पसादो चक्खु, वायुपथवीआपाधिकानं भूतानं पसादा सोतघानजिव्हा, कायो सब्बेसम्पी’’ति वदन्ति. अपरे ‘‘तेजाधिकानं पसादो चक्खु, विवरवायुआपपथवाधिकानं सोतघानजिव्हाकाया’’ति वदन्ति. ते वत्तब्बा ‘‘सुत्तं आहरथा’’ति. अद्धा सुत्तमेव न दक्खिस्सन्ति. केचि पनेत्थ ‘‘तेजादीनं गुणेहि रूपादीहि अनुगय्हभावतो’’ति कारणं दस्सेन्ति. ते वत्तब्बा ‘‘को पनेवमाहरूपादयो तेजादीनं गुणा’ति. अविनिब्भोगवुत्तीसु हि भूतेसु अयं इमस्स गुणो अयं इमस्स गुणोति न लब्भा वत्तु’’न्ति. अथापि वदेय्युं ‘‘यथा तेसु तेसु सम्भारेसु तस्स तस्स भूतस्स अधिकताय पथवीआदीनं सन्धारणादीनि किच्चानि इच्छथ, एवं तेजादिअधिकेसु सम्भारेसु रूपादीनं अधिकभावदस्सनतो इच्छितब्बमेतं रूपादयो तेसं गुणा’’ति. ते वत्तब्बा ‘‘इच्छेय्याम, यदि आपाधिकस्स आसवस्स गन्धतो पथवीअधिके कप्पासे गन्धो अधिकतरो सिया, तेजाधिकस्स च उण्होदकस्स वण्णतो सीतुदकस्स वण्णो परिहायेथ’’. यस्मा पनेतं उभयम्पि नत्थि, तस्मा पहायेतं एतेसं निस्सयभूतानं विसेसकप्पनं, ‘‘यथा अविसेसेपि एककलापे भूतानं रूपरसादयो अञ्ञमञ्ञं विसदिसा होन्ति, एवं चक्खुपसादादयो अविज्जमानेपि अञ्ञस्मिं विसेसकारणे’’ति गहेतब्बमेतं.
किं पन तं यं अञ्ञमञ्ञस्स असाधारणं? कम्ममेव नेसं विसेसकारणं. तस्मा कम्मविसेसतो एतेसं विसेसो, न भूतविसेसतो. भूतविसेसे हि सति पसादोव न उप्पज्जति. समानानञ्हि पसादो, न विसमानानन्ति पोराणा.
४३५. एवं कम्मविसेसतो विसेसवन्तेसु च एतेसु चक्खुसोतानि असम्पत्तविसयगाहकानि, अत्तनो निस्सयं अनल्लीननिस्सये एव विसये विञ्ञाणहेतुत्ता. घानजिव्हाकाया सम्पत्तविसयगाहका, निस्सयवसेन चेव, सयञ्च, अत्तनो निस्सयं अल्लीनेयेव विसये विञ्ञाणहेतुत्ता.
४३६. चक्खु चेत्थ यदेतं लोके नीलपखुमसमाकिण्णकण्हसुक्कमण्डलविचित्तं नीलुप्पलदलसन्निभं चक्खूति वुच्चति. तस्स ससम्भारचक्खुनो सेतमण्डलपरिक्खित्तस्स कण्हमण्डलस्स मज्झे अभिमुखे ठितानं सरीरसण्ठानुप्पत्तिपदेसे सत्तसु पिचुपटलेसु आसित्ततेलं पिचुपटलानि विय सत्त अक्खिपटलानिब्यापेत्वा धारणन्हापनमण्डनबीजनकिच्चाहि चतूहि धातीहि खत्तियकुमारो विय सन्धारणबन्धनपरिपाचनसमुदीरणकिच्चाहि चतूहि धातूहि कतूपकारं उतुचित्ताहारेहि उपत्थम्भियमानं आयुना अनुपालियमानं वण्णगन्धरसादीहि परिवुतं पमाणतो ऊकासिरमत्तं चक्खुविञ्ञाणादीनं यथारहं वत्थुद्वारभावं साधयमानं तिट्ठति. वुत्तम्पि चेतं धम्मसेनापतिना –
‘‘येन चक्खुपसादेन, रूपानि मनुपस्सति;
परित्तं सुखुमं एतं, ऊकासिरसमूपम’’न्ति.
ससम्भारसोतबिलस्स अन्तो तनुतम्बलोमाचिते अङ्गुलिवेधकसण्ठाने पदेसे सोतं वुत्तप्पकाराहि धातूहि कतूपकारं उतुचित्ताहारेहि उपत्थम्भियमानं आयुना अनुपालियमानं वण्णादीहि परिवुतं सोतविञ्ञाणादीनं यथारहं वत्थुद्वारभावं साधयमानं तिट्ठति.
ससम्भारघानबिलस्स अन्तो अजपदसण्ठाने पदेसे घानं यथावुत्तप्पकारुपकारुपत्थम्भनानुपालनपरिवारं घानविञ्ञाणादीनं यथारहं वत्थुद्वारभावं साधयमानं तिट्ठति.
ससम्भारजिव्हामज्झस्स उपरि उप्पलदलग्गसण्ठाने पदेसे जिव्हा यथावुत्तप्पकारुपकारुपत्थम्भनानुपालनपरिवारा जिव्हाविञ्ञाणादीनं यथारहं वत्थुद्वारभावं साधयमाना तिट्ठति.
यावता पन इमस्मिं काये उपादिण्णरूपं नाम अत्थि. सब्बत्थ कायो कप्पासपटले स्नेहो विय वुत्तप्पकारुपकारुपत्थम्भनानुपालनपरिवारोव हुत्वा कायविञ्ञाणादीनं यथारहं वत्थुद्वारभावं साधयमानो तिट्ठति.
वम्मिकउदकाकासगामसिवथिकसङ्खातसगोचरनिन्ना विय च अहिसुसुमारपक्खीकुक्कुरसिङ्गालारूपादिसगोचरनिन्नाव एते चक्खादयोति दट्ठब्बा.
४३७. ततो परेसु पन रूपादीसु चक्खुपटिहननलक्खणं रूपं, चक्खुविञ्ञाणस्स विसयभावरसं, तस्सेव गोचरपच्चुपट्ठानं, चतुमहाभूतपदट्ठानं. यथा चेतं तथा सब्बानिपि उपादारूपानि. यत्थ पन विसेसो अत्थि, तत्थ वक्खाम. तयिदं नीलं पीतकन्तिआदिवसेन अनेकविधं.
सोतपटिहननलक्खणो सद्दो, सोतविञ्ञाणस्स विसयभावरसो, तस्सेव गोचरपच्चुपट्ठानो. भेरिसद्दो मुदिङ्गसद्दोतिआदिना नयेन अनेकविधो.
घानपटिहननलक्खणो गन्धो, घानविञ्ञाणस्स विसयभावरसो, तस्सेव गोचरपच्चुपट्ठानो. मूलगन्धो सारगन्धोतिआदिना नयेन अनेकविधो.
जिव्हापटिहननलक्खणो रसो, जिव्हाविञ्ञाणस्स विसयभावरसो, तस्सेव गोचरपच्चुपट्ठानो. मूलरसो खन्धरसोतिआदिना नयेन अनेकविधो.
४३८. इत्थिभावलक्खणं इत्थिन्द्रियं, इत्थीति पकासनरसं, इत्थिलिङ्गनिमित्तकुत्ताकप्पानं कारणभावपच्चुपट्ठानं. पुरिसभावलक्खणं पुरिसिन्द्रियं, पुरिसोति पकासनरसं, पुरिसलिङ्गनिमित्तकुत्ताकप्पानं कारणभावपच्चुपट्ठानं. तदुभयम्पि कायप्पसादो विय सकलसरीरं ब्यापकमेव, न च कायपसादेन ठितोकासे ठितन्ति वा अट्ठितोकासे ठितन्ति वाति वत्तब्बतं आपज्जति, रूपरसादयो विय अञ्ञमञ्ञं सङ्करो नत्थि.
४३९. सहजरूपानुपालनलक्खणं जीवितिन्द्रियं, तेसं पवत्तनरसं, तेसञ्ञेव ठपनपच्चुपट्ठानं, यापयितब्बभूतपदट्ठानं. सन्तेपि च अनुपालनलक्खणादिम्हि विधाने अत्थिक्खणेयेव तं सहजरूपानि अनुपालेति उदकं विय उप्पलादीनि. यथासकं पच्चयुप्पन्नेपि च धम्मे पालेति धाति विय कुमारं. सयं पवत्तितधम्मसम्बन्धेनेव च पवत्तति नियामको विय. न भङ्गतो उद्धं पवत्तति, अत्तनो च पवत्तयितब्बानञ्च अभावा. न भङ्गक्खणे ठपेति, सयं भिज्जमानत्ता. खीयमानो विय वट्टिस्नेहो दीपसिखं. न च अनुपालनपवत्तनट्ठपनानुभावविरहितं, यथावुत्तक्खणे तस्स तस्स साधनतोति दट्ठब्बं.
४४०. मनोधातुमनोविञ्ञाणधातूनं निस्सयलक्खणं हदयवत्थु, तासञ्ञेव धातूनं आधारणरसं, उब्बहनपच्चुपट्ठानं. हदयस्स अन्तो कायगतासतिकथायं वुत्तप्पकारं लोहितं निस्साय सन्धारणादिकिच्चेहि भूतेहि कतूपकारं उतुचित्ताहारेहि उपत्थम्भियमानं आयुना अनुपालियमानं मनोधातुमनोविञ्ञाणधातूनञ्चेव तंसम्पयुत्तधम्मानञ्च वत्थुभावं साधयमानं तिट्ठति.
४४१. अभिक्कमादिपवत्तकचित्तसमुट्ठानवायोधातुया सहजरूपकायथम्भनसन्धारणचलनस्स पच्चयो आकारविकारो कायविञ्ञत्ति, अधिप्पायपकासनरसा, कायविप्फन्दनहेतुभावपच्चुपट्ठाना, चित्तसमुट्ठानवायोधातुपदट्ठाना. सा पनेसा कायविप्फन्दनेन अधिप्पायविञ्ञापनहेतुत्ता, सयञ्च तेन कायविप्फन्दनसङ्खातेन कायेन विञ्ञेय्यत्ता ‘‘कायविञ्ञत्ती’’ति वुच्चति. ताय च पन चलितेहि चित्तजरूपेहि अभिसम्बन्धानं उतुजादीनम्पि चलनतो अभिक्कमादयो पवत्तन्तीति वेदितब्बा.
वचीभेदपवत्तकचित्तसमुट्ठानपथवीधातुया उपादिण्णघट्टनस्स पच्चयो आकारविकारो वचीविञ्ञत्ति, अधिप्पायप्पकासनरसा, वचीघोसहेतुभावपच्चुपट्ठाना, चित्तसमुट्ठानपथवीधातुपदट्ठाना. सा पनेसा वचीघोसेन अधिप्पायविञ्ञापनहेतुत्ता, सयञ्च ताय वचीघोससङ्खाताय वाचाय विञ्ञेय्यत्ता ‘‘वचीविञ्ञत्ती’’ति वुच्चति. यथा हि अरञ्ञे उस्सापेत्वा बन्धगोसीसादिउदकनिमित्तं दिस्वा उदकमेत्थ अत्थीति विञ्ञायति, एवं कायविप्फन्दनञ्चेव वचीघोसञ्च गहेत्वा कायवचीविञ्ञत्तियोपि विञ्ञायन्ति.
४४२. रूपपरिच्छेदलक्खणा आकासधातु, रूपपरियन्तप्पकासनरसा, रूपमरियादापच्चुपट्ठाना, असम्फुट्ठभावच्छिद्दविवरभावपच्चुपट्ठाना वा, परिच्छिन्नरूपपदट्ठाना. याय परिच्छिन्नेसु रूपेसु इदमितो उद्धमधो तिरियन्ति च होति.
४४३. अदन्धतालक्खणा रूपस्स लहुता, रूपानं गरुभावविनोदनरसा, लहुपरिवत्तितापच्चुपट्ठाना, लहुरूपपदट्ठाना. अथद्धतालक्खणा रूपस्स मुदुता, रूपानं थद्धभावविनोदनरसा, सब्बकिरियासु अविरोधितापच्चुपट्ठाना, मुदुरूपपदट्ठाना. सरीरकिरियानुकूलकम्मञ्ञभावलक्खणा रूपस्स कम्मञ्ञता, अकम्मञ्ञताविनोदनरसा, अदुब्बलभावपच्चुपट्ठाना, कम्मञ्ञरूपपदट्ठाना.
एता पन तिस्सो न अञ्ञमञ्ञं विजहन्ति, एवं सन्तेपि यो अरोगिनो विय रूपानं लहुभावो अदन्धता लहुपरिवत्तिप्पकारो रूपदन्धत्तकरधातुक्खोभपटिपक्खपच्चयसमुट्ठानो, सो रूपविकारो रूपस्स लहुता. यो पन सुपरिमद्दितचम्मस्सेव रूपानं मुदुभावो सब्बकिरियाविसेसेसु वसवत्तनभावमद्दवप्पकारो रूपत्थद्धत्तकरधातुक्खोभपटिपक्खपच्चयसमुट्ठानो, सो रूपविकारो रूपस्स मुदुता. यो पन सुदन्तसुवण्णस्सेव रूपानं कम्मञ्ञभावो सरीरकिरियानुकूलभावप्पकारो सरीरकिरियानं अननुकूलकरधातुक्खोभपटिपक्खपच्चयसमुट्ठानो, सो रूपविकारो रूपस्स कम्मञ्ञताति एवमेतासं विसेसो वेदितब्बो.
४४४. आचयलक्खणो रूपस्स उपचयो, पुब्बन्ततो रूपानं उम्मुज्जापनरसो, निय्यातनपच्चुपट्ठानो, परिपुण्णभावपच्चुपट्ठानो वा, उपचितरूपपदट्ठानो. पवत्तिलक्खणा रूपस्स सन्तति, अनुप्पबन्धनरसा, अनुपच्छेदपच्चुपट्ठाना, अनुप्पबन्धकरूपपदट्ठाना. उभयम्पेतं जातिरूपस्सेवाधिवचनं, आकारनानत्ततो पन वेनेय्यवसेन च ‘‘उपचयो सन्तती’’ति उद्देसदेसना कता. यस्मा पनेत्थ अत्थतो नानत्तं नत्थि, तस्मा इमेसं पदानं निद्देसे ‘‘यो आयतनानं आचयो, सो रूपस्स उपचयो. यो रूपस्स उपचयो, सा रूपस्स सन्तती’’ति (ध. स. ६४१-६४२) वुत्तं. अट्ठकथायम्पि ‘‘आचयो नाम निब्बत्ति, उपचयो नाम वड्ढि, सन्तति नाम पवत्ती’’ति (ध. स. अट्ठ. ६४१) वत्वा ‘‘नदीतीरे खतकूपकम्हि उदकुग्गमनकालो विय आचयो निब्बत्ति, परिपुण्णकालो विय उपचयो वड्ढि, अज्झोत्थरित्वा गमनकालो विय सन्तति पवत्ती’’ति (ध. स. अट्ठ. ६४१) उपमा कता.
उपमावसाने च ‘‘एवं किं कथितं होति? आयतनेन आचयो कथितो, आचयेन आयतनं कथित’’न्ति वुत्तं. तस्मा या रूपानं पठमाभिनिब्बत्ति, सा आचयो. या तेसं उपरि अञ्ञेसम्पि निब्बत्तमानानं निब्बत्ति, सा वड्ढिआकारेन उपट्ठानतो उपचयो. या तेसम्पि उपरि पुनप्पुनं अञ्ञेसं निब्बत्तमानानं निब्बत्ति, सा अनुपबन्धाकारेन उपट्ठानतो सन्ततीति च पवुच्चतीति वेदितब्बा.
रूपपरिपाकलक्खणा जरता, उपनयनरसा, सभावानपगमेपि नवभावापगमपच्चुपट्ठाना वीहिपुराणभावो विय, परिपच्चमानरूपपदट्ठाना. खण्डिच्चादिभावेन दन्तादीसु विकारदस्सनतो इदं पाकटजरं सन्धाय वुत्तं. अरूपधम्मानं पन पटिच्छन्नजरा नाम होति, तस्सा एस विकारो नत्थि, या च पथवी उदकपब्बतचन्दिमसूरियादीसु अवीचिजरा नाम.
परिभेदलक्खणा रूपस्स अनिच्चता, संसीदनरसा, खयवयपच्चुपट्ठाना, परिभिज्जमानरूपपदट्ठाना.
४४५. ओजालक्खणो कबळीकारो आहारो, रूपाहरणरसो, उपत्थम्भनपच्चुपट्ठानो, कबळं कत्वा आहरितब्बवत्थुपदट्ठानो. याय ओजाय सत्ता यापेन्ति, तस्सा एतं अधिवचनं.
४४६. इमानि ताव पाळियं आगतरूपानेव. अट्ठकथायं पन बलरूपं सम्भवरूपं जातिरूपं रोगरूपं एकच्चानं मतेन मिद्धरूपन्ति एवं अञ्ञानिपि रूपानि आहरित्वा ‘‘अद्धा मुनीसि सम्बुद्धो, नत्थि नीवरणा तवा’’तिआदीनि (सु. नि. ५४६) वत्वा मिद्धरूपं ताव नत्थियेवाति पटिक्खित्तं. इतरेसु रोगरूपं जरताअनिच्चताग्गहणेन गहितमेव, जातिरूपं उपचयसन्ततिग्गहणेन, सम्भवरूपं आपोधातुग्गहणेन, बलरूपं वायोधातुग्गहणेन गहितमेव. तस्मा तेसु एकम्पि विसुं नत्थीति सन्निट्ठानं कतं.
इति इदं चतुवीसतिविधं उपादारूपं पुब्बे वुत्तं चतुब्बिधं भूतरूपञ्चाति अट्ठवीसतिविधं रूपं होति अनूनमनधिकं.
४४७. तं सब्बम्पि न हेतु अहेतुकं हेतुविप्पयुत्तं सप्पच्चयं लोकियं सासवमेवातिआदिना नयेन एकविधं.
अज्झत्तिकं बाहिरं, ओळारिकं सुखुमं, दूरे सन्तिके, निप्फन्नं अनिप्फन्नं, पसादरूपं नपसादरूपं, इन्द्रियं अनिन्द्रियं, उपादिण्णं अनुपादिण्णन्तिआदिवसेन दुविधं.
तत्थ चक्खादिपञ्चविधं अत्तभावं अधिकिच्च पवत्तत्ता अज्झत्तिकं, सेसं ततो बाहिरत्ता बाहिरं. चक्खादीनि नव आपोधातुवज्जिता तिस्सो धातुयो चाति द्वादसविधं घट्टनवसेन गहेतब्बतो ओळारिकं, सेसं ततो विपरीतत्ता सुखुमं. यं सुखुमं तदेव दुप्पटिविज्झसभावत्ता दूरे, इतरं सुप्पटिविज्झसभावत्ता सन्तिके. चतस्सो धातुयो, चक्खादीनि तेरस, कबळीकाराहारो चाति अट्ठारसविधं रूपं परिच्छेदविकारलक्खणभावं अतिक्कमित्वा सभावेनेव परिग्गहेतब्बतो निप्फन्नं, सेसं तब्बिपरीतताय अनिप्फन्नं. चक्खादिपञ्चविधं रूपादीनं गहणपच्चयभावेन आदासतलं विय विप्पसन्नत्ता पसादरूपं, इतरं ततो विपरीतत्ता नपसादरूपं. पसादरूपमेव इत्थिन्द्रियादित्तयेन सद्धिं अधिपतियट्ठेन इन्द्रियं, सेसं ततो विपरीतत्ता अनिन्द्रियं. यं कम्मजन्ति परतो वक्खाम, तं कम्मेन उपादिण्णत्ता उपादिण्णं, सेसं ततो विपरीतत्ता अनुपादिण्णं.
४४८. पुन सब्बमेव रूपं सनिदस्सनकम्मजादीनं तिकानं वसेन तिविधं होति. तत्थ ओळारिके रूपं सनिदस्सनसप्पटिघं, सेसं अनिदस्सनसप्पटिघं. सब्बम्पि सुखुमं अनिदस्सनअप्पटिघं. एवं ताव सनिदस्सनत्तिकवसेन तिविधं. कम्मजादित्तिकवसेन पन कम्मतो जातं कम्मजं, तदञ्ञपच्चयजातं अकम्मजं, नकुतोचिजातं नेव कम्मजं नाकम्मजं. चित्ततो जातं चित्तजं, तदञ्ञपच्चयजातं अचित्तजं, नकुतोचिजातं नेव चित्तजं नाचित्तजं, आहारतो जातं आहारजं, तदञ्ञपच्चयजातं अनाहारजं, नकुतोचिजातं नेव आहारजं नअनाहारजं. उतुतो जातं उतुजं, तदञ्ञपच्चयजातं अनुतुजं, नकुतोचिजातं नेव उतुजं नअनुतुजन्ति एवं कम्मजादित्तिकवसेन तिविधं.
४४९. पुन दिट्ठादिरूपरूपादिवत्थादिचतुक्कवसेन चतुब्बिधं. तत्थ रूपायतनं दिट्ठं नाम दस्सनविसयत्ता, सद्दायतनं सुतं नाम सवनविसयत्ता, गन्धरसफोट्ठब्बत्तयं मुतं नाम सम्पत्तगाहकइन्द्रियविसयत्ता, सेसं विञ्ञातं नाम विञ्ञाणस्सेव विसयत्ताति एवं ताव दिट्ठादिचतुक्कवसेन चतुब्बिधं.
निप्फन्नरूपं पनेत्थ रूपरूपं नाम, आकासधातु परिच्छेदरूपं नाम, कायविञ्ञत्तिआदि कम्मञ्ञतापरियन्तं विकाररूपं नाम, जातिजराभङ्गं लक्खणरूपं नामाति एवं रूपरूपादिचतुक्कवसेन चतुब्बिधं.
यं पनेत्थ हदयरूपं नाम, तं वत्थु न द्वारं. विञ्ञत्तिद्वयं द्वारं न वत्थु. पसादरूपं वत्थु चेव द्वारञ्च. सेसं नेव वत्थु न द्वारन्ति एवं वत्थादिचतुक्कवसेन चतुब्बिधं.
४५०. पुन एकजं, द्विजं, तिजं, चतुजं, नकुतोचिजातन्ति इमेसं वसेन पञ्चविधं. तत्थ कम्मजमेव चित्तजमेव च एकजं नाम. तेसु सद्धिं हदयवत्थुना इन्द्रियरूपं कम्मजमेव. विञ्ञत्तिद्वयं चित्तजमेव. यं पन चित्ततो च उतुतो च जातं, तं द्विजं नाम, तं सद्दायतनमेव. यं उतुचित्ताहारेहि जातं, तं तिजं नाम, तं पन लहुतादित्तयमेव. यं चतूहिपि कम्मादीहि जातं, तं चतुजं नाम, तं लक्खणरूपवज्जं अवसेसं होति. लक्खणरूपं पन नकुतोचिजातं. कस्मा? न हि उप्पादस्स उप्पादो अत्थि, उप्पन्नस्स च परिपाकभेदमत्तं इतरद्वयं. यम्पि ‘‘रूपायतनं सद्दायतनं गन्धायतनं रसायतनं फोट्ठब्बायतनं आकासधातु आपोधातु रूपस्स लहुता, रूपस्स मुदुता, रूपस्स कम्मञ्ञता, रूपस्स उपचयो, रूपस्स सन्तति, कबळीकारो आहारो, इमे धम्मा चित्तसमुट्ठाना’’तिआदीसु (ध. स. १२०१) जातिया कुतोचिजातत्तं अनुञ्ञातं, तं पन रूपजनकपच्चयानं किच्चानुभावक्खणे दिट्ठत्ताति वेदितब्बं.
इदं ताव रूपक्खन्धे वित्थारकथामुखं.
विञ्ञाणक्खन्धकथा
४५१. इतरेसु पन यंकिञ्चि वेदयितलक्खणं, सब्बं तं एकतो कत्वा वेदनाक्खन्धो; यंकिञ्चि सञ्जाननलक्खणं, सब्बं तं एकतो कत्वा सञ्ञाक्खन्धो; यंकिञ्चि अभिसङ्खरणलक्खणं, सब्बं तं एकतो कत्वा सङ्खारक्खन्धो; यंकिञ्चि विजाननलक्खणं, सब्बं तं एकतो कत्वा विञ्ञाणक्खन्धो वेदितब्बो. तत्थ यस्मा विञ्ञाणक्खन्धे विञ्ञाते इतरे सुविञ्ञेय्या होन्ति, तस्मा विञ्ञाणक्खन्धं आदिं कत्वा वण्णनं करिस्साम.
यंकिञ्चि विजाननलक्खणं, सब्बं तं एकतो कत्वा विञ्ञाणक्खन्धो वेदितब्बोति हि वुत्तं. किञ्च विजाननलक्खणं विञ्ञाणं? यथाह ‘‘विजानाति विजानातीति खो, आवुसो, तस्मा विञ्ञाणन्ति वुच्चती’’ति (म. नि. १.४४९). विञ्ञाणं चित्तं मनोति अत्थतो एकं. तदेतं विजाननलक्खणेन सभावतो एकविधम्पि जातिवसेन तिविधं कुसलं, अकुसलं, अब्याकतञ्च.
४५२. तत्थ कुसलं भूमिभेदतो चतुब्बिधं कामावचरं रूपावचरं अरूपावचरं लोकुत्तरञ्च. तत्थ कामावचरं सोमनस्सुपेक्खाञाणसङ्खारभेदतो अट्ठविधं. सेय्यथिदं – सोमनस्ससहगतं ञाणसम्पयुत्तं असङ्खारं ससङ्खारञ्च, तथा ञाणविप्पयुत्तं. उपेक्खासहगतं ञाणसम्पयुत्तं असङ्खारं ससङ्खारञ्च, तथा ञाणविप्पयुत्तं.
यदा हि देय्यधम्मपटिग्गाहकादिसम्पत्तिं अञ्ञं वा सोमनस्सहेतुं आगम्म हट्ठपहट्ठो ‘‘अत्थि दिन्न’’न्तिआदिनयप्पवत्तं (म. नि. १.४४१) सम्मादिट्ठिं पुरक्खत्वा असंसीदन्तो अनुस्साहितो परेहि दानादीनि पुञ्ञानि करोति, तदास्स सोमनस्ससहगतं ञाणसम्पयुत्तं चित्तं असङ्खारं होति. यदा पन वुत्तनयेन हट्ठतुट्ठो सम्मादिट्ठिं पुरक्खत्वा अमुत्तचागतादिवसेन संसीदमानो वा परेहि वा उस्साहितो करोति, तदास्स तदेव चित्तं ससङ्खारं होति. इमस्मिञ्हि अत्थे सङ्खारोति एतं अत्तनो वा परेसं वा वसेन पवत्तस्स पुब्बपयोगस्साधिवचनं. यदा पन ञातिजनस्स पटिपत्तिदस्सनेन जातपरिचया बालदारका भिक्खू दिस्वा सोमनस्सजाता सहसा किञ्चिदेव हत्थगतं ददन्ति वा वन्दन्ति वा, तदा ततियं चित्तं उप्पज्जति. यदा पन ‘‘देथ वन्दथाति’’ ञातीहि उस्साहिता एवं पटिपज्जन्ति, तदा चतुत्थं चित्तं उप्पज्जति. यदा पन देय्यधम्मपटिग्गाहकादीनं असम्पत्तिं अञ्ञेसं वा सोमनस्सहेतूनं अभावं आगम्म चतूसुपि विकप्पेसु सोमनस्सरहिता होन्ति, तदा सेसानि चत्तारि उपेक्खासहगतानि उप्पज्जन्तीति. एवं सोमनस्सुपेक्खाञाणसङ्खारभेदतो अट्ठविधं कामावचरकुसलं वेदितब्बं.
रूपावचरं पन झानङ्गयोगभेदतो पञ्चविधं होति. सेय्यथिदं, वितक्कविचारपीतिसुखसमाधियुत्तं पठमं, अतिक्कन्तवितक्कं दुतियं, ततो अतिक्कन्तविचारं ततियं, ततो विरत्तपीतिकं चतुत्थं, अत्थङ्गतसुखं उपेक्खासमाधियुत्तं पञ्चमन्ति.
अरूपावचरं चतुन्नं आरुप्पानं योगवसेन चतुब्बिधं. वुत्तप्पकारेन हि आकासानञ्चायतनज्झानेन सम्पयुत्तं पठमं, विञ्ञाणञ्चायतनादीहि दुतियततियचतुत्थानि. लोकुत्तरं चतुमग्गसम्पयोगतो चतुब्बिधन्ति एवं ताव कुसलविञ्ञाणमेव एकवीसतिविधं होति.
४५३. अकुसलं पन भूमितो एकविधं कामावचरमेव, मूलतो तिविधं लोभमूलं दोसमूलं मोहमूलञ्च.
तत्थ लोभमूलं सोमनस्सुपेक्खादिट्ठिगतसङ्खारभेदतो अट्ठविधं. सेय्यथिदं, सोमनस्ससहगतं दिट्ठिगतसम्पयुत्तं असङ्खारं ससङ्खारञ्च, तथा दिट्ठिगतविप्पयुत्तं. उपेक्खासहगतं दिट्ठिगतसम्पयुत्तं असङ्खारं ससङ्खारञ्च, तथा दिट्ठिगतविप्पयुत्तं.
यदा हि ‘‘नत्थि कामेसु आदीनवो’’ति (म. नि. १.४६९) आदिना नयेन मिच्छादिट्ठिं पुरक्खत्वा हट्ठतुट्ठो कामे वा परिभुञ्जति, दिट्ठमङ्गलादीनि वा सारतो पच्चेति सभावतिक्खेनेव अनुस्साहितेन चित्तेन, तदा पठमं अकुसलचित्तं उप्पज्जति. यदा मन्देन समुस्साहितेन चित्तेन, तदा दुतियं. यदा मिच्छादिट्ठिं अपुरक्खत्वा केवलं हट्ठतुट्ठो मेथुनं वा सेवति, परसम्पत्तिं वा अभिज्झायति, परभण्डं वा हरति सभावतिक्खेनेव अनुस्साहितेन चित्तेन, तदा ततियं. यदा मन्देन समुस्साहितेन चित्तेन, तदा चतुत्थं. यदा पन कामानं वा असम्पत्तिं आगम्म अञ्ञेसं वा सोमनस्सहेतूनं अभावेन चतूसुपि विकप्पेसु सोमनस्सरहिता होन्ति, तदा सेसानि चत्तारि उपेक्खासहगतानि उप्पज्जन्तीति एवं सोमनस्सुपेक्खादिट्ठिगतसङ्खारभेदतो अट्ठविधं लोभमूलं वेदितब्बं.
दोसमूलं पन दोमनस्ससहगतं पटिघसम्पयुत्तं असङ्खारं ससङ्खारन्ति दुविधमेव होति, तस्स पाणातिपातादीसु तिक्खमन्दप्पवत्तिकाले पवत्ति वेदितब्बा.
मोहमूलं उपेक्खासहगतं विचिकिच्छासम्पयुत्तं उद्धच्चसम्पयुत्तञ्चाति दुविधं. तस्स सन्निट्ठानविक्खेपकाले पवत्ति वेदितब्बाति एवं अकुसलविञ्ञाणं द्वादसविधं होति.
४५४. अब्याकतं जातिभेदतो दुविधं विपाकं किरियञ्च. तत्थ विपाकं भूमितो चतुब्बिधं कामावचरं रूपावचरं अरूपावचरं लोकुत्तरञ्च. तत्थ कामावचरं दुविधं कुसलविपाकं अकुसलविपाकञ्च. कुसलविपाकम्पि दुविधं अहेतुकं सहेतुकञ्च.
तत्थ अलोभादिविपाकहेतुविरहितं अहेतुकं, तं चक्खुविञ्ञाणं, सोतघानजिव्हाकायविञ्ञाणं, सम्पटिच्छनकिच्चा मनोधातु, सन्तीरणादिकिच्चा द्वे मनोविञ्ञाणधातुयो चाति अट्ठविधं.
तत्थ चक्खुसन्निस्सितरूपविजाननलक्खणं चक्खुविञ्ञाणं, रूपमत्तारम्मणरसं, रूपाभिमुखभावपच्चुपट्ठानं, रूपारम्मणाय किरियमनोधातुया अपगमपदट्ठानं. सोतादिसन्निस्सितसद्दादिविजाननलक्खणानि सोतघानजिव्हाकायविञ्ञाणानि, सद्दादिमत्तारम्मणरसानि, सद्दादिअभिमुखभावपच्चुपट्ठानानि, सद्दारम्मणादीनं किरियमनोधातूनं अपगमपदट्ठानानि.
चक्खुविञ्ञाणादीनं अनन्तरं रूपादिविजाननलक्खणा मनोधातु, रूपादिसम्पटिच्छनरसा, तथाभावपच्चुपट्ठाना, चक्खुविञ्ञाणादिअपगमपदट्ठाना.
अहेतुकविपाका सळारम्मणविजाननलक्खणा दुविधापि सन्तीरणादिकिच्चा मनोविञ्ञाणधातु, सन्तीरणादिरसा, तथाभावपच्चुपट्ठाना, हदयवत्थुपदट्ठाना. सोमनस्सुपेक्खायोगतो पन द्विपञ्चट्ठानभेदतो च तस्सा भेदो. एतासु हि एका एकन्तमिट्ठारम्मणे पवत्तिसब्भावतो सोमनस्ससम्पयुत्ता हुत्वा सन्तीरणतदारम्मणवसेन पञ्चद्वारे चेव जवनावसाने च पवत्तनतो द्विट्ठाना होति. एका इट्ठमज्झत्तारम्मणे पवत्तिसब्भावतो उपेक्खासम्पयुत्ता हुत्वा सन्तीरणतदारम्मणपटिसन्धिभवङ्गचुतिवसेन पवत्तनतो पञ्चट्ठाना होति.
अट्ठविधम्पि चेतं अहेतुकविपाकविञ्ञाणं नियतानियतारम्मणत्ता दुविधं. उपेक्खासुखसोमनस्सभेदतो तिविधं. विञ्ञाणपञ्चकं हेत्थ नियतारम्मणं यथाक्कमं रूपादीसुयेव पवत्तितो, सेसं अनियतारम्मणं. तत्र हि मनोधातु पञ्चसुपि रूपादीसु पवत्तति, मनोविञ्ञाणधातुद्वयं छसूति. कायविञ्ञाणं पनेत्थ सुखयुत्तं, द्विट्ठाना मनोविञ्ञाणधातु सोमनस्सयुत्ता, सेसं उपेक्खायुत्तन्ति. एवं ताव कुसलविपाकाहेतुकं अट्ठविधं वेदितब्बं.
अलोभादिविपाकहेतुसम्पयुत्तं पन सहेतुकं, तं कामावचरकुसलं विय सोमनस्सादि भेदतो अट्ठविधं. यथा पन कुसलं दानादिवसेन छसु आरम्मणेसु पवत्तति, न इदं तथा. इदञ्हि पटिसन्धिभवङ्गचुतितदारम्मणवसेन परित्तधम्मपरियापन्नेसुयेव छसु आरम्मणेसु पवत्तति. सङ्खारासङ्खारभावो पनेत्थ आगमनादिवसेन वेदितब्बो. सम्पयुत्तधम्मानञ्च विसेसे असतिपि आदासतलादीसु मुखनिमित्तं विय निरुस्साहं विपाकं, मुखं विय सउस्साहं कुसलन्ति वेदितब्बं.
केवलं हि अकुसलविपाकं अहेतुकमेव, तं चक्खुविञ्ञाणं, सोतघानजिव्हाकायविञ्ञाणं, सम्पटिच्छनकिच्चा मनोधातु, सन्तीरणादिकिच्चा पञ्चट्ठाना मनोविञ्ञाणधातूति सत्तविधं. तं लक्खणादितो कुसलाहेतुकविपाके वुत्तनयेनेव वेदितब्बं.
केवलञ्हि कुसलविपाकानि इट्ठइट्ठमज्झत्तारम्मणानि, इमानि अनिट्ठअनिट्ठमज्झत्तारम्मणानि. तानि च उपेक्खासुखसोमनस्सभेदतो तिविधानि, इमानि दुक्खउपेक्खावसेन दुविधानि. एत्थ हि कायविञ्ञाणं दुक्खसहगतमेव, सेसानि उपेक्खासहगतानि. सा च तेसु उपेक्खा हीना दुक्खं विय नातितिखिणा, इतरेसु उपेक्खा पणीता सुखं विय नातितिखिणा. इति इमेसं सत्तन्नं अकुसलविपाकानं पुरिमानञ्च सोळसन्नं कुसलविपाकानं वसेन कामावचरं विपाकविञ्ञाणं तेवीसतिविधं.
रूपावचरं पन कुसलं विय पञ्चविधं. कुसलं पन समापत्तिवसेन जवनवीथियं पवत्तति. इदं उपपत्तियं पटिसन्धिभवङ्गचुतिवसेन. यथा च रूपावचरं, एवं अरूपावचरम्पि कुसलं विय चतुब्बिधं. पवत्तिभेदोपिस्स रूपावचरे वुत्तनयो एव. लोकुत्तरविपाकं चतुमग्गयुत्तचित्तफलत्ता चतुब्बिधं, तं मग्गवीथिवसेन चेव समापत्तिवसेन च द्विधा पवत्तति. एवं सब्बम्पि चतूसु भूमीसु छत्तिंसविधं विपाकविञ्ञाणं होति.
किरियं पन भूमिभेदतो तिविधं कामावचरं रूपावचरं अरूपावचरञ्च. तत्थ कामावचरं दुविधं अहेतुकं सहेतुकञ्च. तत्थ अलोभादिकिरियहेतुविरहितं अहेतुकं, तं मनोधातुमनोविञ्ञाणधातुभेदतो दुविधं.
तत्थ चक्खुविञ्ञाणादिपुरेचररूपादिविजाननलक्खणा मनोधातु, आवज्जनरसा, रूपादिअभिमुखभावपच्चुपट्ठाना, भवङ्गविच्छेदपदट्ठाना, सा उपेक्खायुत्ताव होति.
मनोविञ्ञाणधातु पन दुविधा साधारणा असाधारणा च. तत्थ साधारणा उपेक्खासहगताहेतुककिरिया सळारम्मणविजाननलक्खणा, किच्चवसेन पञ्चद्वारमनोद्वारेसु वोट्ठब्बनावज्जनरसा, तथाभावपच्चुपट्ठाना, अहेतुकविपाकमनोविञ्ञाणधातु भवङ्गानं अञ्ञतरापगमपदट्ठाना.
असाधारणा सोमनस्ससहगताहेतुककिरिया सळारम्मणविजाननलक्खणा, किच्चवसेन अरहतं अनुळारेसु वत्थूसु हसितुप्पादनरसा, तथाभावपच्चुपट्ठाना, एकन्ततो हदयवत्थुपदट्ठानाति. इति कामावचरकिरियं अहेतुकं तिविधं.
सहेतुकं पन सोमनस्सादिभेदतो कुसलं विय अट्ठविधं. केवलञ्हि कुसलं सेक्खपुथुज्जनानं उप्पज्जति, इदं अरहतंयेवाति अयमेत्थ विसेसो. एवं ताव कामावचरं एकादसविधं.
रूपावचरं पन अरूपावचरञ्च कुसलं विय पञ्चविधं चतुब्बिधञ्च होति. अरहतं उप्पत्तिवसेनेव चस्स कुसलतो विसेसो वेदितब्बोति. एवं सब्बम्पि तीसु भूमीसु वीसतिविधं किरियविञ्ञाणं होति.
४५५. इति एकवीसति कुसलानि द्वादसाकुसलानि छत्तिंस विपाकानि वीसति किरियानीति सब्बानिपि एकूननवुति विञ्ञाणानि होन्ति. यानि पटिसन्धिभवङ्गावज्जनदस्सनसवनघायनसायनफुसनसम्पटिच्छनसन्तीरणवोट्ठब्बनजवनतदारम्मणचुतिवसेन चुद्दसहि आकारेहि पवत्तन्ति.
कथं? यदा हि अट्ठन्नं कामावचरकुसलानं आनुभावेन देवमनुस्सेसु सत्ता निब्बत्तन्ति, तदा नेसं मरणकाले पच्चुपट्ठितं कम्मकम्मनिमित्तगतिनिमित्तानं अञ्ञतरं आरम्मणं कत्वा अट्ठ सहेतुककामावचरविपाकानि, मनुस्सेसु पण्डकादिभावं आपज्जमानानं दुब्बलद्विहेतुककुसलविपाकउपेक्खासहगताहेतुकविपाकमनोविञ्ञाणधातु चाति पटिसन्धिवसेन नव विपाकचित्तानि पवत्तन्ति. यदा रूपावचरारूपावचरकुसलानुभावेन रूपारूपभवेसु निब्बत्तन्ति, तदा नेसं मरणकाले पच्चुपट्ठितं कम्मनिमित्तमेव आरम्मणं कत्वा नव रूपारूपावचरविपाकानि पटिसन्धिवसेन पवत्तन्ति.
यदा पन अकुसलानुभावेन अपाये निब्बत्तन्ति, तदा नेसं मरणकाले पच्चुपट्ठितं कम्मकम्मनिमित्तगतिनिमित्तानं अञ्ञतरं आरम्मणं कत्वा एका अकुसलविपाकाहेतुकमनोविञ्ञाणधातु पटिसन्धिवसेन पवत्ततीति एवं तावेत्थ एकूनवीसतिया विपाकविञ्ञाणानं पटिसन्धिवसेन पवत्ति वेदितब्बा.
पटिसन्धिविञ्ञाणे पन निरुद्धे तं तं पटिसन्धिविञ्ञाणमनुबन्धमानं तस्स तस्सेव कम्मस्स विपाकभूतं तस्मिञ्ञेव आरम्मणे तादिसमेव भवङ्गविञ्ञाणं नाम पवत्तति, पुनपि तादिसन्ति एवं असति सन्तानविनिवत्तके अञ्ञस्मिं चित्तुप्पादे नदीसोतं विय सुपिनं अपस्सतो निद्दोक्कमनकालादीसु अपरिमाणसङ्ख्यम्पि पवत्ततियेवाति एवं तेसञ्ञेव विञ्ञाणानं भवङ्गवसेनापि पवत्ति वेदितब्बा.
एवं पवत्ते पन भवङ्गसन्ताने यदा सत्तानं इन्द्रियानि आरम्मणगहणक्खमानि होन्ति, तदा चक्खुस्सापाथगते रूपे रूपं पटिच्च चक्खुपसादस्स घट्टना होति, ततो घट्टनानुभावेन भवङ्गचलनं होति, अथ निरुद्धे भवङ्गे तदेव रूपं आरम्मणं कत्वा भवङ्गं विच्छिन्दमाना विय आवज्जनकिच्चं साधयमाना किरियमनोधातु उप्पज्जति. सोतद्वारादीसुपि एसेव नयो. मनोद्वारे पन छब्बिधेपि आरम्मणे आपाथगते भवङ्गचलनानन्तरं भवङ्गं विच्छिन्दमाना विय आवज्जनकिच्चं साधयमाना अहेतुककिरियमनोविञ्ञाणधातु उप्पज्जति उपेक्खासहगताति एवं द्विन्नं किरियविञ्ञाणानं आवज्जनवसेन पवत्ति वेदितब्बा.
आवज्जनानन्तरं पन चक्खुद्वारे ताव दस्सनकिच्चं साधयमानं चक्खुपसादवत्थुकं चक्खुविञ्ञाणं, सोतद्वारादीसु सवनादिकिच्चं साधयमानानि सोतघानजिव्हाकायविञ्ञाणानि पवत्तन्ति. तानि इट्ठइट्ठमज्झत्तेसु विसयेसु कुसलविपाकानि, अनिट्ठअनिट्ठमज्झत्तेसु विसयेसु अकुसलविपाकानीति एवं दसन्नं विपाकविञ्ञाणानं दस्सनसवनघायनसायनफुसनवसेन पवत्ति वेदितब्बा.
‘‘चक्खुविञ्ञाणधातुया उप्पज्जित्वा निरुद्धसमनन्तरा उप्पज्जति चित्तं मनो मानसं तज्जा मनोधातू’’तिआदिवचनतो (विभ. १८४) पन चक्खुविञ्ञाणादीनं अनन्तरा तेसञ्ञेव विसयं सम्पटिच्छमाना कुसलविपाकानन्तरं कुसलविपाका, अकुसलविपाकानन्तरं अकुसलविपाका मनोधातु उप्पज्जति. एवं द्विन्नं विपाकविञ्ञाणानं सम्पटिच्छनवसेन पवत्ति वेदितब्बा.
‘‘मनोधातुयापि उप्पज्जित्वा निरुद्धसमनन्तरा उप्पज्जति चित्तं मनो मानसं तज्जामनोविञ्ञाणधातू’’ति (विभ. १८४) वचनतो पन मनोधातुया सम्पटिच्छितमेव विसयं सन्तीरयमाना अकुसलविपाकमनोधातुया अनन्तरा अकुसलविपाका, कुसलविपाकाय अनन्तरा इट्ठारम्मणे सोमनस्ससहगता, इट्ठमज्झत्ते उपेक्खासहगता उप्पज्जति विपाकाहेतुकमनोविञ्ञाणधातूति एवं तिण्णं विपाकविञ्ञाणानं सन्तीरणवसेन पवत्ति वेदितब्बा.
सन्तीरणानन्तरं पन तमेव विसयं ववत्थापयमाना उप्पज्जति किरियाहेतुकमनोविञ्ञाणधातु उपेक्खासहगताति एवं एकस्सेव किरियविञ्ञाणस्स वोट्ठब्बनवसेन पवत्ति वेदितब्बा.
वोट्ठब्बनानन्तरं पन सचे महन्तं होति रूपादिआरम्मणं, अथ यथाववत्थापिते विसये अट्ठन्नं वा कामावचरकुसलानं द्वादसन्नं वा अकुसलानं नवन्नं वा अवसेसकामावचरकिरियानं अञ्ञतरवसेन छ सत्त वा जवनानि जवन्ति, एसो ताव पञ्चद्वारे नयो.
मनोद्वारे पन मनोद्वारावज्जनानन्तरं तानियेव. गोत्रभुतो उद्धं रूपावचरतो पञ्च कुसलानि पञ्च किरियानि, अरूपावचरतो चत्तारि कुसलानि चत्तारि किरियानि, लोकुत्तरतो चत्तारि मग्गचित्तानि चत्तारि फलचित्तानीति इमेसु यं यं लद्धपच्चयं होति, तं तं जवतीति एवं पञ्चपञ्ञासाय कुसलाकुसलकिरियविपाकविञ्ञाणानं जवनवसेन पवत्ति वेदितब्बा.
जवनावसाने पन सचे पञ्चद्वारे अतिमहन्तं, मनोद्वारे च विभूतमारम्मणं होति, अथ कामावचरसत्तानं कामावचरजवनावसाने इट्ठारम्मणादीनं पुरिमकम्मजवनचित्तादीनञ्च वसेन यो यो पच्चयो लद्धो होति, तस्स तस्स वसेन अट्ठसु सहेतुककामावचरविपाकेसु तीसु विपाकाहेतुकमनोविञ्ञाणधातूसु च अञ्ञतरं पटिसोतगतं नावं अनुबन्धमानं किञ्चि अन्तरं उदकमिव भवङ्गस्सारम्मणतो अञ्ञस्मिं आरम्मणे जवितं जवनमनुबन्धं द्विक्खत्तुं सकिं वा विपाकविञ्ञाणं उप्पज्जति. तदेतं जवनावसाने भवङ्गस्स आरम्मणे पवत्तनारहं समानं तस्स जवनस्स आरम्मणं आरम्मणं कत्वा पवत्तत्ता तदारम्मणन्ति वुच्चति. एवं एकादसन्नं विपाकविञ्ञाणानं तदारम्मणवसेन पवत्ति वेदितब्बा.
तदारम्मणावसाने पन पुन भवङ्गमेव पवत्तति, भवङ्गे विच्छिन्ने पुन आवज्जनादीनीति एवं लद्धपच्चयचित्तसन्तानं भवङ्गानन्तरं आवज्जनं आवज्जनानन्तरं दस्सनादीनीति चित्तनियमवसेनेव पुनप्पुनं ताव पवत्तति, याव एकस्मिं भवे भवङ्गस्स परिक्खयो. एकस्मिं हि भवे यं सब्बपच्छिमं भवङ्गचित्तं, तं ततो चवनत्ता चुतीति वुच्चति. तस्मा तम्पि एकूनवीसतिविधमेव होति. एवं एकूनवीसतिया विपाकविञ्ञाणानं चुतिवसेन पवत्ति वेदितब्बा.
चुतितो पन पुन पटिसन्धि, पटिसन्धितो पुन भवङ्गन्ति एवं भवगतिठितिनिवासेसु संसरमानानं सत्तानं अविच्छिन्नं चित्तसन्तानं पवत्ततियेव. यो पनेत्थ अरहत्तं पापुणाति, तस्स चुतिचित्ते निरुद्धे निरुद्धमेव होतीति.
इदं विञ्ञाणक्खन्धे वित्थारकथामुखं.
वेदनाक्खन्धकथा
४५६. इदानि यं वुत्तं ‘‘यंकिञ्चि वेदयितलक्खणं, सब्बं तं एकतो कत्वा वेदनाक्खन्धो वेदितब्बो’’ति, एत्थापि वेदयितलक्खणं नाम वेदनाव. यथाह – ‘‘वेदयति वेदयतीति खो आवुसो, तस्मा वेदनाति वुच्चती’’ति (म. नि. १.४५०). सा पन वेदयितलक्खणेन सभावतो एकविधापि जातिवसेन तिविधा होति कुसला, अकुसला, अब्याकता चाति.
तत्थ कामावचरं सोमनस्सुपेक्खाञाणसङ्खारभेदतो अट्ठविधन्तिआदिना नयेन वुत्तेन कुसलविञ्ञाणेन सम्पयुत्ता कुसला, अकुसलेन सम्पयुत्ता अकुसला, अब्याकतेन सम्पयुत्ता अब्याकताति वेदितब्बा. सा सभावभेदतो पञ्चविधा होति – सुखं दुक्खं सोमनस्सं दोमनस्सं उपेक्खाति.
तत्थ कुसलविपाकेन कायविञ्ञाणेन सम्पयुत्तं सुखं. अकुसलविपाकेन दुक्खं. कामावचरतो चतूहि कुसलेहि, चतूहि सहेतुकविपाकेहि, एकेन अहेतुकविपाकेन, चतूहि सहेतुककिरियेहि, एकेन अहेतुककिरियेन, चतूहि अकुसलेहि, रूपावचरतो ठपेत्वा पञ्चमज्झानविञ्ञाणं चतूहि कुसलेहि, चतूहि विपाकेहि, चतूहि किरियेहि, लोकुत्तरं पन यस्मा अझानिकं नाम नत्थि, तस्मा अट्ठ लोकुत्तरानि पञ्चन्नं झानानं वसेन चत्तालीसं होन्ति. तेसु ठपेत्वा अट्ठ पञ्चमज्झानिकानि सेसेहि द्वत्तिंसाय कुसलविपाकेहीति एवं सोमनस्सं द्वासट्ठिया विञ्ञाणेहि सम्पयुत्तं. दोमनस्सं द्वीहि अकुसलेहि. उपेक्खा अवसेसपञ्चपञ्ञासाय विञ्ञाणेहि सम्पयुत्ता.
तत्थ इट्ठफोट्ठब्बानुभवनलक्खणं सुखं, सम्पयुत्तानं उपब्रूहनरसं, कायिकअस्सादपच्चुपट्ठानं, कायिन्द्रियपदट्ठानं.
अनिट्ठफोट्ठब्बानुभवनलक्खणं दुक्खं, सम्पयुत्तानं मिलापनरसं, कायिकाबाधपच्चुपट्ठानं, कायिन्द्रियपदट्ठानं.
इट्ठारम्मणानुभवनलक्खणं सोमनस्सं, यथा तथा वा इट्ठाकारसम्भोगरसं, चेतसिकअस्सादपच्चुपट्ठानं, पस्सद्धिपदट्ठानं.
अनिट्ठारम्मणानुभवनलक्खणं दोमनस्सं, यथा तथा वा अनिट्ठाकारसम्भोगरसं, चेतसिकाबाधपच्चुपट्ठानं, एकन्तेनेव हदयवत्थुपदट्ठानं.
मज्झत्तवेदयितलक्खणा उपेक्खा, सम्पयुत्तानं नातिउपब्रूहनमिलापनरसा, सन्तभावपच्चुपट्ठाना, निप्पीतिकचित्तपदट्ठानाति.
इदं वेदनाक्खन्धे वित्थारकथामुखं.
सञ्ञाक्खन्धकथा
४५७. इदानि यं वुत्तं ‘‘यंकिञ्चि सञ्जाननलक्खणं, सब्बं तं एकतो कत्वा सञ्ञाक्खन्धो वेदितब्बो’’ति, एत्थापि सञ्जाननलक्खणं नाम सञ्ञाव. यथाह – ‘‘सञ्जानाति सञ्जानातीति खो, आवुसो, तस्मा सञ्ञाति वुच्चती’’ति (म. नि. १.४५०). सा पनेसा सञ्जाननलक्खणेन सभावतो एकविधापि जातिवसेन तिविधा होति कुसला, अकुसला, अब्याकता च.