४. भूधातुमयनामिकरूपविभाग
‘‘भू सत्ताय’’न्ति धातुस्स, रूपमाख्यातसञ्ञितं;
त्याद्यन्तं लपितं नान-प्पकारेहि अनाकुलं.
स्याद्यन्तं, दानि तस्सेव, रूपं नामिकसव्हयं;
भासिस्सं भासितत्थेसु, पटुभावाय सोतुनं.
यदत्थे’त्तनि नामेति, पर’मत्थेसु वा सयं;
नमतीति तदाहंसु, नामं इति विभाविनो.
नामं नामिकमिच्चत्र, एकमेवेत्थतो भवे;
तदेवं नामिकं ञे य्यं, सलिङ्गं सविभत्तिकं.
सत्वाभिधानं लिङ्गन्ति, इत्थिपुमनपुंसकं;
विभत्तीतिध सत्तेव, तत्थ चट्ठ पवुच्चरे.
पठमा दुतिया ततिया, चतुत्थी पञ्चमी तथा;
छट्ठी च सत्तमी चाति, होन्ति सत्त विभत्तियो.
लिङ्गत्थे पठमा सायं, भिन्ना द्वेधा सियो इति;
कम्मत्थे दुतिया सापि, भिन्ना अं यो इति द्विधा.
करणे ततिया सापि, भिन्ना ना हि इति द्विधा;
सम्पदाने चतुत्थी सा, भिन्ना द्वेधा स नं इति.
अपादाने पञ्चमी सा, भिन्ना द्वेधा स्मा हि इति;
छट्ठी सामिम्हि सा चापि, भिन्ना द्वेधा स नं इति.
ओकासे सत्तमी सापि, भिन्ना द्वेधा स्मिंसु इति;
आमन्तनट्ठमी सायं, सियोयेवाति चुद्दस.
वचनद्वयसंयुत्ता, एकेका ता विभत्तियो;
सत्वमितिह विञ्ञेय्यो, अत्थो सो दब्बसञ्ञितो.
यो करोतिस कत्तातु, तं कम्मं यं करोति वा;
कुब्बते येन वा तन्तु, करणं इति सञ्ञितं.
देति रोचति वा यस्स, सम्पदानन्ति तं मतं;
यतोपेति भयं वा तं, अपादानन्ति कित्तितं.
यस्सायत्तो समूहोवा, तं वे सामीति देसितं;
यस्मिं करोति किरियं, तदोकासन्ति सद्दितं.
यदालपति तं वत्थु, आमन्तनमुदीरितं;
सद्देनाभिमुखीकारो, विज्जमानस्स वा पन.
विना आलपनत्थं लिङ्गत्थादीसु पठमादिविभत्तुप्पत्ति उपलक्खणवसेन वुत्ताति दट्ठब्बं.
इदमेत्थ निरुत्तिलक्खणं दट्ठब्बं – पच्चत्तवचने पठमा विभत्ति भवति, उपयोगवचने दुतिया विभत्ति भवति, करणवचने ततिया विभत्ति भवति, सम्पदानवचने चतुत्थी विभत्ति भवति, निस्सक्कवचने पञ्चमी विभत्ति भवति, सामिवचने छट्ठी विभत्ति भवति, भुम्मवचने सत्तमी विभत्ति भवति, आमन्तनवचने अट्ठमी विभत्ति भवति. तत्रुद्दानं –
पच्चत्तमुपयोगञ्च, करणं सम्पदानियं;
निस्सक्कं सामिवचनं, भुम्ममालपनट्ठमं.
तत्र पच्चत्तवचनं नाम तिविधलिङ्गववत्थानगतानं इत्थिपुमनपुंसकानं पच्चत्तसभावनिद्देसत्थो. उपयोगवचनं नाम यो यं करोति, तेन तदुपयुत्तपरिदीपनत्थो. करणवचनं नाम तज्जापकतनिब्बत्तकपरिदीपनत्थो. सम्पदानवचनं नाम तप्पदानपरिदीपनत्थो. निस्सक्कवचनं नाम तन्निस्सटतदपगमपरिदीपनत्थो. सामिवचनं नाम तदिस्सरपरिदीपनत्थो. भुम्मवचनं नाम तप्पतिट्ठापरिदीपनत्थो. आमन्तनवचनं नाम तदामन्तनपरिदीपनत्थो. एवं ञत्वा पयोगानि असम्मुय्हन्तेन योजेतब्बानि.
भूतो, भावको, भवो, अभवो, भावो, अभावो, सभावो, सब्भावो, सम्भवो, पभवो, पभावो, अनुभवो, आनुभावो, पराभवो, विभवो, पातुभावो, आविभावो, तिरोभावो, विनाभावो, सोत्थिभावो, अत्थिभावो, नत्थिभावोति ओकारन्तपुल्लिङ्गं.
अभिभविता, परिभविता, अनुभविता, समनुभविता, भाविता, पच्चनुभविताति आकारन्तपुल्लिङ्गं.
भवं, पराभवं, परिभवं, अभिभवं, अनुभवं, समनुभवं, पच्चनुभवं, पभवं, अप्पभवन्ति निग्गहीतन्तपुल्लिङ्गं.
धनभूति, सिरिभूति, सोत्थिभूति, सुवत्थिभूतीति इकारन्तपुल्लिङ्गं.
भावी, विभावी, सम्भावी, परिभावीति ईकारन्तपुल्लिङ्गं.
सयम्भू, पभू, अभिभू, विभू, अधिभू, पतिभू, गोत्रभू, वत्रभू, पराभिभू, रूपाभिभू, सद्दाभिभू, गन्धाभिभू, रसाभिभू, फोट्ठब्बाभिभू, धम्माभिभू, सब्बाभिभूति ऊकारन्तपुल्लिङ्गं.
इमानेत्थ छब्बिधानि पुल्लिङ्गानि भूधातुमयानि उद्दिट्ठानि.
उकारन्तं पुल्लिङ्गंतु भूधातुमयमप्पसिद्धं, अञ्ञधातुमयं पनुकारन्तपुल्लिङ्गं पसिद्धं ‘‘भिक्खु, हेतु’’इति. तेन सद्धिं सत्तविधानि पुल्लिङ्गानि होन्ति, सब्बानेतानि सभावतोयेव पुल्लिङ्गानीति दट्ठब्बानि. एत्थ सत्तोति अत्थवाचको भूतसद्दोयेव नियोगा पुल्लिङ्गन्तिपि दट्ठब्बो.
ये पन ‘‘यो धम्मो भूतो, या धम्मजाति भूता, यं धम्मजातं भूत’’न्ति एवं लिङ्गत्तये योजनारहत्ता अनियतलिङ्गा अञ्ञेपि भूतपराभूतसम्भूतसद्दादयो सन्दिस्सन्ति पावचनवरे, तेपि नानोपसग्गनिपातपदेहि योजनवसेन सद्दरचनायं सुखुमत्थग्गहणे च विञ्ञूनं कोसल्लजननत्थं नियतपुल्लिङ्गेसु पक्खिपित्वा दस्सेस्साम.
सेय्यथिदं? भूतो, पराभूतो, सम्भूतो, विभूतो, पातुभूतो, आविभूतो, तिरोभूतो, विनाभूतो, भब्बो, परिभूतो, अभिभूतो, अधिभूतो, अद्धभूतो, अनुभूतो, समनुभूतो, पच्चनुभूतो, भावितो, सम्भावितो, विभावितो, परिभावितो, अनुपरिभूतो, परिभवितब्बो, परिभोतब्बो, परिभवनीयो, अभिभवितब्बो, अभिभोतब्बो, अभिभवनीयो, अधिभवितब्बो, अधिभोतब्बो, अधिभवनीयो, अनुभवितब्बो, अनुभोतब्बो, अनुभवनीयो, समनुभवितब्बो, समनुभोतब्बो, समनुभवनीयो, पच्चनुभवितब्बो, पच्चनुभोतब्बो, पच्चनुभवनीयो, भावेतब्बो, भावनीयो, सम्भावेतब्बो, सम्भावनीयो, विभावेतब्बो, विभावनीयो, परिभावेतब्बो, परिभावनीयो, भवमानो, विभवमानो, परिभवमानो, अभिभवमानो, अनुभवमानो, समनुभवमानो, पच्चनुभवमानो, अनुभोन्तो, समनुभोन्तो, पच्चनुभोन्तो, सम्भोन्तो, अभिसम्भोन्तो, भावेन्तो, सम्भावेन्तो, विभावेन्तो, परिभावेन्तो, परिभवियमानो, परिभुय्यमानो, अभिभवियमानो, अभिभूयमानो, अनुभवियमानो, अनुभुय्यमानो, समनुभवियमानो, समनुभुय्यमानो, पच्चनुभवियमानो, पच्चनुभुय्यमानोति इमानि नियतपुल्लिङ्गेसु पक्खित्तलिङ्गानि. एवमोकारन्तादिवसेन छब्बिधानि पुल्लिङ्गानि भूधातुमयानि पकासितानि. अयं ताव पुल्लिङ्गवसेन उदाहरणुद्देसो.
भाविका, भावना, विभावना, सम्भावना, परिभावनाति आकारन्तइत्थिलिङ्गं.
भूमि, भूति, विभूति. इकारन्तइत्थिलिङ्गं.
भूरी, भूती, भोती, विभाविनी, परिविभाविनी, सम्भाविनी, पातुभवन्ती, पातुभोन्ती, परिभवन्ती, परिभोन्ती, अभिभवन्ती, अभिभोन्ती, अधिभवन्ती, अधिभोन्ती, अनुभवन्ती, अनुभोन्ती, समनुभवन्ती, समनुभोन्ती, पच्चनुभवन्ती, पच्चनुभोन्ती, अभिसम्भवन्ती, अभिसम्भोन्तीति ईकारन्तइत्थिलिङ्गं.
भू, अभू. ऊकारन्तइत्थिलिङ्गं.
इमानेत्थ चतुब्बिधानि इत्थिलिङ्गानि भूधातुमयानि उद्दिट्ठानि.
उकारन्तित्थिलिङ्गं भूधातुमयमप्पसिद्धं, अञ्ञधातुमयं पन उकारन्तित्थिलिङ्गं पसिद्धं ‘‘धातु, धेनु’’इति. तेन सद्धिं पञ्चविधानि इत्थिलिङ्गानि होन्ति, ओकारन्तस्स वा गोसद्दस्स इत्थिलिङ्गभावे तेन सद्धिं छब्बिधानिपि होन्ति, सब्बानेतानि सभावतोयेवित्थिलिङ्गानीति दट्ठब्बानि. एत्थापि अनियतलिङ्गा भूतपराभूतसम्भूतसद्दादयो इत्थिलिङ्गवसेन युज्जन्ते.
कथं? भूता, पराभूता, सम्भूताति सब्बं वित्थारतो गहेतब्बं ‘‘अनुभोन्तो समनुभोन्तो’’तिआदीनि नव पदानि वज्जेत्वा. तानि हि ईकारन्तवसेन योजितानि. इमानि नियतलिङ्गेसु पक्खित्तलिङ्गानि. एवं आकारन्तादिवसेन चतुब्बिधानि इत्थिलिङ्गानि भूधातुमयानि पकासितानि. अयं इत्थिलिङ्गवसेन उदाहरणुद्देसो.
भूतं, महाभूतं, भवित्तं, भूनं, भवनं, पराभवनं, सम्भवनं, विभवनं, पातुभवनं, आविभवनं, तिरोभवनं, विनाभवनं, सोत्थिभवनं, परिभवनं, अभिभवनं, अधिभवनं, अनुभवनं, समनुभवनं, पच्चनुभवनन्ति निग्गहीतन्तनपुंसकलिङ्गं.
अत्थविभावि, धम्मविभावि. इकारन्तनपुंसकलिङ्गं.
गोत्रभु, चित्तसहभु, नचित्तसहभु. उकारन्तनपुंसकलिङ्गं.
सब्बानेतानि सभावतोयेव नपुंसकलिङ्गानीति दट्ठब्बानि. एत्थ सत्तभूतरूपवाचको भूतसद्दोयेव नियोगा नपुंसकलिङ्गोतिपि दट्ठब्बं. एत्थापि अनियतलिङ्गा भूत पराभूत सम्भूतसद्दादयो नपुंसकलिङ्गवसेन युज्जन्ते.
कथं? भूतं, पराभूतं, सम्भूतं, विभूतं. पेय्यालो. समनुभवमानं, पच्चनुभवमानं, अनुभोन्तं, अनुभवन्तं, समनुभोन्तं, समनुभवन्तं, पच्चनुभोन्तं, पच्चनुभवन्तं, सम्भोन्तं, सम्भवन्तं, अभिसम्भोन्तं, अभिसम्भवन्तं, पातुभोन्तं, पातुभवन्तं, परिभोन्तं, परिभवन्तं, अभिभोन्तं, अभिभवन्तं, अधिभोन्तं, अधिभवन्तं, भावेन्तं, सम्भावेन्तं, विभावेन्तं, परिभावेन्तं, परिभावियमानं, परिभुय्यमानं, पेय्यालो. पच्चनुभवियमानं, पच्चनुभुय्यमानन्ति इमानि नियतनपुंसकलिङ्गेसु पक्खित्तलिङ्गानि. एवं निग्गहीतन्तादिवसेन तिविधानि नपुंसकलिङ्गानि भूधातुमयानि पकासितानि. अयं नपुंसकलिङ्गवसेन उदाहरणुद्देसो, एवं पुल्लिङ्गादिवसेन लिङ्गत्तयं भूधातुमयमुद्दिट्ठं.
एत्थ मे अप्पसिद्धाति, ये ये सद्दा पकासिता;
ते ते पाळिप्पदेसेसु, मग्गितब्बा विभाविना.
ओ, आ, बिन्दु, इ, ई, उ, ऊ-अन्तिमे सत्तधा ठिता;
ञे य्या पुल्लिङ्गभेदाति, निरुत्तञ्ञूहि भासिता.
आ इवण्णो चुवण्णो च, पञ्च अन्ता सरूपतो;
इत्थिभेदाति विञ्ञेय्या, ओकारन्तेन छापि वा.
बिन्दु, इ, उ-इमे अन्ता, तयो ञेय्या विभाविना;
नपुंसकप्पभेदाति, निरुत्तञ्ञूहि भासिता.
अन्ता सत्तेव पुल्लिङ्गे, इत्थियं पञ्च वा छ वा;
नपुंसके तयो एवं, दस पञ्चहि छब्बिधा.
यस्मा पनेत्थ ‘‘भूतो’’तिआदयो सद्दा निब्बचनाभिधेय्यकथनत्थसाधकवचनपरियायवचनत्थुद्धारवसेन वुच्चमाना पाकटा होन्ति सुविञ्ञेय्या च, तस्मा इमेसं निब्बचनादीनि यथासम्भवं वक्खाम विञ्ञूनं तुट्ठिजननत्थञ्चेव सोतारानमत्थेसु पटुतरबुद्धिपटिलाभाय च. तत्र भूतोति खन्धपातुभावेन भवतीति भूतो, इदं ताव निब्बचनं. ‘‘भूतो’’ति सब्बसङ्गाहकवसेन सत्तो वुच्चति, इदमभिधेय्यकथनं. ‘‘यो च कालघसो भूतो. सब्बेव निक्खिपिस्सन्ति, भूता लोके समुस्सय’’न्ति च इदमेतस्स अत्थस्स साधकवचनं. अथ वा भूतोति एवंनामको अमनुस्सजातियो सत्तविसेसो, इदमभिधेय्यकथनं. ‘‘भूतविज्जा, भूतवेज्जो, भूतविग्गहितो’’ति च इदमेतस्स अत्थस्स साधकवचनं. यञ्च पन ‘‘सत्तो मच्चो पजा’’तिआदिकं तत्थ तत्थ आगतं वचनं, इदं सत्तोति अत्थवाचकस्स भूतसद्दस्स परियायवचनं. यञ्च निद्देसपाळियं ‘‘मच्चोति सत्तो नरो मानवो पोसो पुग्गलो जीवो जगु जन्तु हिन्दगु मनुजो’’ति आगतं, इदम्पि परियायवचनमेव. तानि सब्बानि पिण्डेत्वा वुच्चन्ते –
सत्तो मच्चो जनो भूतो, पाणो हिन्दगु पुग्गलो;
जन्तु जीवो जगु यक्खो, पाणी देही तथागतो.
सत्तवो मातियो लोको, मनुजो मानवो नरो;
पोसो सरीरीति पुमे, भूतमिति नपुंसके.
पजाति इत्थियं वुत्तो, लिङ्गतो, न च अत्थतो;
एवं तिलिङ्गिका होन्ति, सद्दा सत्ताभिधानका.
यो सो जङ्घाय उलति, सो सत्तो जङ्घलो इध;
पाणदेहाभिधानेहि, सत्तनामं पपञ्चितं.
इमस्मिं पकरणे ‘‘परियायवचन’’न्ति च ‘‘अभिधान’’न्ति च ‘‘सङ्खा’’तिआदीनि च एकत्थानि अधिप्पेतानि, अत्थुद्धारवसेन पन भूतसद्दो पञ्चक्खन्धामनुस्सधातुसस्सतविज्जमानखीणासवसत्तरुक्खादीसु दिस्सति, तप्पयोगो उपरि अत्थत्तिकविभागे आविभविस्सति. भावकोति भावेतीति भावको, इदं निब्बचनं. यो भावनं करोति, सो भावको. इदमभिधेय्यकथनं. ‘‘भावको निपको धीरो’’ति इदमेतस्स अत्थस्स साधकवचनं. ‘‘भावको भावनापसुतो भावनापयुत्तो भावनासम्पन्नो’’ति इदं परियायवचनं. इमानि ‘‘भूतो भावको’’ति द्वे पदानि सुद्धकत्तुहेतुकत्तुवसेन वुत्तानीति. इतो परं नयानुसारेन सुविञ्ञेय्यत्ता ‘‘इदं निब्बचन’’न्ति च आदीनि अवत्वा कत्थचि अत्थसाधकवचनं परियायवचनं अत्थुद्धारञ्च यथारहं दस्सेस्साम. तेसु हि सब्बत्थ दस्सितेसु गन्थवित्थारो सिया, तस्मा येसमत्थो उत्तानो, तेसम्पि पदानमभिधेय्यं न कथेस्साम, निब्बचनमत्तमेव नेसं कथेस्साम. येसं पन गम्भीरो अत्थो, तेसमभिधेय्यं कथेस्साम.
भवनं भवो, भवो वुच्चति वुद्धि. भूसद्दस्स अत्थातिसययोगतो वड्ढनेपि दिस्समानत्ता भवनं वड्ढनन्ति कत्वा. ‘‘भवो च रञ्ञो अभवो च रञ्ञो’’ति इदं वुद्धिअत्थस्स साधकं वचनं. अथ वा भवोति वुच्चति सस्सतं. ‘‘सस्सतो अत्ता च लोको चा’’ति हि सस्सतवसेन पवत्ता दिट्ठि सस्सतदिट्ठि, तस्मा भवदिट्ठी’’ति इदमेतस्सत्थस्स साधकं वचनं. तथा भवोति भवदिट्ठि, भवति सस्सतं तिट्ठतीति पवत्तनतो सस्सतदिट्ठि भवदिट्ठि नाम. भवदिट्ठि हि उत्तरपदलोपेन भवोति वुच्चति. ‘‘भवेन भवस्स विप्पमोक्खमाहंसू’’ति इदमेतस्सत्थस्स साधकं वचनं. एत्थायं पाळिवचनत्थो – एकच्चे समणा वा ब्राह्मणा वा भवदिट्ठिया वा कामभवादिना वा सब्बभवतो विमुत्तिं संसारविसुद्धिं कथयिंसूति. अथ वा भवन्ति वड्ढन्ति सत्ता एतेनाति भवोति अत्थेन सम्पत्तिपुञ्ञानि भवोति च वुच्चन्ति. ‘‘इतिभवाभवतञ्च वीतिवत्तो’’ति इदमेतस्सत्थस्स साधकं वचनं. एत्थ पनायं पाळिवचनत्थो – भवोति सम्पत्ति, अभवोति विपत्ति. तथा भवोति वुद्धि, अभवोति हानि. भवोति सस्सतं, अभवोति उच्छेदो. भवोति पुञ्ञं, अभवोति पापं, तं सब्बं वीतिवत्तोति.
सहोकासा खन्धापि भवो. ‘‘कामभवो रूपभवो’’ इच्चेवमादि एतस्सत्थस्स साधकं वचनं. एत्थ पन खन्धा ‘‘यो पञ्ञायति, सो सरूपं लभती’’ति कत्वा ‘‘भवति अविज्जातण्हादिसमुदया निरन्तरं समुदेती’’ति अत्थेन वा ‘‘भवा’’ति वुच्चन्ति. ओकासो पन ‘‘भवन्ति जायन्ति एत्थ सत्ता नामरूपधम्मा चा’’ति अत्थेन ‘‘भवो’’ति. अपिच कम्मभवोपि भवो, उपपत्तिभवोपि भवो. ‘‘उपादानपच्चया भवो दुविधेन अत्थि कम्मभवो, अत्थि उपपत्तिभवो’’ति इदमेतस्सत्थस्स साधकं वचनं. तत्थ कम्ममेव भवो कम्मभवो. तथा उपपत्ति एव भवो उपपत्तिभवो. एत्थूपपत्ति भवतीति भवो, कम्मं पन यथा सुखकारणत्ता ‘‘सुखो बुद्धानमुप्पादो’’ति वुत्तो. एवं भवकारणत्ता फलवोहारेन भवोति दट्ठब्बं. अथ वा भावनलक्खणत्ता भावेतीति भवो. किं भावेति? उपपत्तिं. इति उपपत्तिं भावेतीति भवोति वुच्चति. भावेतीतिमस्स च निब्बत्तेतीति हेतुकत्तुवसेनत्थो. अथ वा ‘‘भवपच्चया जाती’’ति वचनतो भवति एतेनाति भवोति कम्मभवो वुच्चति.
‘‘खन्धानञ्च पटिपाटि, धातुआयतनान च;
अब्बोच्छिन्नं वत्तमाना, संसारोति पवुच्चती’’ति
वुत्तलक्खणो संसारोपि भवो. ‘‘भवे दुक्खं भवदुक्खं, भवे संसरन्तो’’ति इमानेतस्सत्थस्स साधकानि वचनानि. तत्र केनट्ठेन संसारो भवोति कथीयति? भवति एत्थ सत्तसम्मुति खन्धादिपटिपाटिसङ्खाते धम्मपुञ्जस्मिन्ति अत्थेन. इदं भवसद्दस्स भावकत्तुकरणाधिकरणसाधनवसेनत्थकथनं.
एत्थ भवसद्दस्स अत्थुद्धारं वदाम –
वुद्धिसम्पत्तिपुञ्ञानि, खन्धा सोकाससञ्ञिता;
संसारो सस्सतञ्चेतं, भवसद्देन सद्दितं.
भवतण्हा भवदिट्ठि, उपपत्तिभवो तथा;
कम्मभवो च सब्बन्तं, भवसद्देन सद्दितं.
भवतण्हाभवदिट्ठि-द्वयं कत्थचि पाळियं;
उत्तरपदलोपेन, भवसद्देन सद्दितं.
अभवोति न भवो अभवो.
विपत्ति हानि उच्छेदो, पापञ्चेव चतुब्बिधा;
इमे अभवसद्देन, अत्था वुच्चन्ति सासने.
भावोति अज्झासयो, यो ‘‘अधिप्पायो’’तिपि वुच्चति. ‘‘थीनंभावो दुराजानो. नामच्चो राजभरियासु, भावं कुब्बेथ पण्डितो. हदयङ्गतभावं पकासेती’’ति एवमादि एतस्सत्थस्स साधकं वचनं. अपिच वत्थुधम्मोपि भावो. ‘‘भावसङ्केतसिद्धीन’’न्ति इदमेतस्सत्थस्स साधकं वचनं, चित्तम्पि भावो. ‘‘अच्चाहितं कम्मं करोसि लुद्दं, भावे च ते कुसलं नत्थि किञ्ची’’ति इदमेतस्सत्थस्स साधकं वचनं. क्रियापिभावो. ‘‘भावलक्खणं भावसत्तमी’’ति च इदमेतस्सत्थस्स साधकं वचनं. अपिच भावोति सत्तवेवचनन्ति भणन्ति, धातु वा एतं अधिवचनं. तत्थ अज्झासयो च वत्थुधम्मो च चित्तञ्च सत्तो चाति इमे भवतीति भावो. तथा पन भावेतीति भावो, क्रिया तु भवनन्ति भावो. सा च भवनगमनपचनादिवसेनानेकविधा. अपिच भावरूपम्पि भावो, यं इत्थिभावो पुम्भावो इत्थिन्द्रियन्ति च वुच्चति. तत्रायं वचनत्थो – ‘‘इत्थी’’ति वा ‘‘पुरिसो’’ति वा भवति एतेन चित्तं अभिधानञ्चाति भावो.
नत्तनोमतिया एतं, निब्बचनमुदाहटं;
पुब्बाचरियसीहानं, मतं निस्साय माहटं.
वुत्तञ्हेतं पोराणेहि ‘‘इत्थिया भावो इत्थिभावो, इत्थीति वा भवति एतेन चित्तं अभिधानञ्चाति इत्थिभावो’’ति, तस्मा पुम्भावोति एत्थापि पुमस्स भावो पुम्भावो, पुमाति वा भवति एतेन चित्तं अभिधानञ्चाति पुम्भावोति निब्बचनं समधिगन्तब्बं. इदं भावसद्दस्स कत्तुभावकरणसाधनवसेनत्थकथनं.
अभावोति न भावोति अभावो, को सो? सुञ्ञता नत्थिता. सभावोति अत्तनो भावो सभावो, अत्तनो पकति इच्चेवत्थो. अथ वा सभावोति धम्मानं सति अत्थसम्भवे यो कोचि सरूपं लभति, तस्स भावो लक्खणमिति सञ्ञितो नमनरुप्पनकक्खळफुसनादिआकारो इच्चेवत्थो. ‘‘सामञ्ञं वा सभावो वा, धम्मानं लक्खणं मत’’न्ति इदमेतस्सत्थस्स साधकं वचनं. अपिच सभावोति सलक्खणो परमत्थधम्मो. केनट्ठेन? सह भावेनाति अत्थेन. सब्भावोति सतं भावो सब्भावो, सप्पुरिसधम्मो इच्चेवत्थो. अथ वा अत्तनो भावो सब्भावो. ‘‘गाहापयन्ति सब्भाव’’न्ति इदमेतस्सत्थस्स साधकं वचनं. संविज्जमानो वा भावो सब्भावो. ‘‘एवं गहणसब्भावो’’ति इदमेतस्सत्थस्स साधकं वचनं. इदं सभाव सब्भावसद्दानं भावसाधनवसेनत्थकथनं.
सम्भवोति सम्भवनं सम्भवो, सम्भवनक्रिया, युत्ति वा. युत्ति हि सम्भवोति वुच्चति ‘‘सम्भवो गहणस्स कारण’’न्तिआदीसु. अथ वा सम्भवति एतस्माति सम्भवो. यतो हि यं किञ्चि सम्भवति, सो सम्भवो. पभवोति पभवनं पभवो, अच्छिन्नता, पभवति एतस्माति वा पभवो. यतो हि यं किञ्चि पभवति, सो पभवो. इमे पन सम्भवपभवसद्दा कत्थचि समानत्था कत्थचि भिन्नत्थाति वेदितब्बा. कथं? सम्भवसद्दो हि भवनक्रियम्पि वदति युत्तिम्पि पञ्ञत्तिम्पि सम्भवरूपम्पि पच्चयत्थम्पि, पभवसद्दो पन भवनक्रियम्पि वदति नदिप्पभवम्पि पच्चयत्थम्पि, तस्मा पच्चयत्थं वज्जेत्वा भिन्नत्थाति गहेतब्बा, पच्चयत्थेन पन समानत्थाति गहेतब्बा. वुत्तञ्हेतं ‘‘पच्चयो हेतु निदानं कारणं सम्भवो पभवोतिआदि अत्थतो एकं, ब्यञ्जनतो नान’’न्ति.
‘‘मूलं हेतु निदानञ्च, सम्भवो पभवो तथा;
समुट्ठानाहारारम्मणं, पच्चयो समुदयेन चा’’ति
अयम्पि गाथा एतस्सत्थस्स साधिका. इदं सम्भवपभवसद्दानं भावापादानसाधनवसेनत्थकथनं.
एवमेत्थ भावकत्तुकम्मकरणापादानाधिकरणवसेन छ साधनानि पकासितानि. तानि सम्पदानसाधनेन सत्तविधानि भवन्ति, तं पन उत्तरि आविभविस्सति ‘‘धनमस्स भवतूति धनभूती’’तिआदिना. इच्चेवं कितकवसेन सब्बथापि सत्तविधानि साधनानि होन्ति, यानि ‘‘कारकानी’’तिपि वुच्चति, इतो अञ्ञं साधनं नत्थि. इध पयोगेस्वत्थेसु च विञ्ञूनं पाटवत्थं साधननामं पकासितं. तथा हि दुन्निक्खित्तसाधनेहि पदेहि योजिता सद्दप्पयोगा दुब्बोधत्था होन्ति, सुनिक्खित्तसाधनेहि पन पदेहि योजिता सुबोधत्था होन्ति, तस्मा पयोगासाधनमूलका, अत्थो च पयोगमूलको. पयोगानुरूपञ्हि अविपरीतं कत्वा अत्थं कथनसीला ‘‘याचितोव बहुलं चीवरं परिभुञ्जति, अप्पं अयाचितो’’ति एवमादीसु साधनवसेन गहेतब्बेसु अत्थेसु, अञ्ञेसु चत्थेसु पटुतरबुद्धिनो पण्डितायेव एकन्तेन भगवतो परियत्तिसासनधरा नाम होन्तीति वेदितब्बं. इतो परं नयानुसारेन सुविञ्ञेय्यत्ता ‘‘इदं नाम साधन’’न्ति न वक्खाम, केवलमिध दस्सितेसु पयोगेसु विञ्ञूनं बहुमानुप्पादनत्थञ्चेव विविधविचित्तपाळिगतिके विविधत्थसारे जिनवरवचने सोतूनं बुद्धिविजम्भनत्थञ्च अत्थसाधकवचनानियेव यथारहं सुत्तगेय्यवेय्याकरणगाथादीसु ततो ततो आहरित्वा दस्सेस्साम.
पभावोति पकारतो भवतीति पभावो, सोयमानुभावोयेव. ‘‘पभावं ते न पस्सामि, येन त्वं मिथिलं वजे’’ति इदमेतस्सत्थस्स साधकं वचनं. अनुभवोति अनुभवनं अनुभवो, किं तं? परिभुञ्जनं. आनुभावोति तेजुस्साहमन्तपभूसत्तियो. ‘‘तेजसङ्खतो उस्साहमन्तपभूसत्तिसङ्खातो वा महन्तो आनुभावो एतस्साति महानुभावो’’ति इदमेतस्सत्थस्स साधकं वचनं.
तेजो उस्साहमन्ता च, पभूसत्तीति पञ्चिमे;
आनुभावाति वुच्चन्ति, पभावाति च ते वदे.
तेजादिवाचकत्तम्हि, आनुभावपदस्स तु;
अत्थनिब्बचनं धीरो, यथासम्भवमुद्दिसे.
अथ वा आनुभावोति अनुभवितब्बफलं. ‘‘अनुभवितब्बस्स फलस्स महन्तताय महानुभावो’’ति इदमेतस्सत्थस्स साधकं वचनं. पराभवोति पराभवनं पराभवो, अथ वा पराभवतीति पराभवो. ‘‘सुविजानो पराभवो’’ति इदमेतस्सत्थस्स साधकं वचनं. अपिच ‘‘धम्मदेस्सी पराभवो’’ति पाठानुरूपतो पराभविस्सतीति पराभवोति अनागतकालवसेनपि निब्बचनं दट्ठब्बं. अथ वा पराभवन्ति एतेनाति पराभवो. किं तं? धम्मदेस्सितादि. ‘‘पठमो सो पराभवो’’ति इदमेतस्सत्थस्स साधकं वचनं. विभवोति निब्बानं. तञ्हि भवतो विगतत्ता भवतो विगतोति विभवो, भवस्स च तंहेतु विगतत्ता विगतो भवो एतस्माति विभवो. विभवन्ति उच्छिज्जन्ति विनस्सन्ति इतो अरियधनविलोमका किलेसमहाचोरातिपि विभवो. विभवसद्दस्स निब्बानाभिधानत्ते ‘‘एवं भवे विज्जमाने, विभवो इच्छितब्बको’’ति इदमेत्थ साधकं वचनं. इमानि पन निब्बानस्स परियायवचनानि –
निब्बानं विभवो मोक्खो, निरोधो अमतं समं;
सङ्खारूपसमो दुक्ख-निरोधो अच्चुत’क्खयो.
विवट्ट’मकतं अत्थं, सन्तिपद’मसङ्खतं;
पारं तण्हाक्खयो दुक्ख-क्खयो सञ्ञोजनक्खयो.
योगक्खेमो विरागो च,
लोकन्तो च भवक्खयो;
अपवग्गो विसङ्खारो,
सब्भि सुद्धि विसुद्धि च.
विमुत्या’पचयो मुत्ति, निब्बुति उपधिक्खयो;
सन्ति असङ्खता धातु, दिसा च सब्बतोपभं.
विनापेतानि नामानि, विसेसकपदं इध;
निब्बानवाचकानीति, सल्लक्खेय्य सुमेधसो.
‘‘ताणं लेण’’न्तिआदीनि-पेक्खिकानि भवन्ति हि;
विसेसकपदानन्ति, एत्थेतानि पकासये.
ताणं लेण’मरूपञ्च, सन्तं सच्च’मनालयं;
सुदुद्दसं सरणञ्च, परायण’मनीतिकं.
अनासवं धुवं निच्चं, विञ्ञाण’मनिदस्सनं;
अब्यापज्जं सिवं खेमं, निपुणं अपलोकिकं.
अनन्त’मक्खरं दीपो, अच्चन्तं केवलं पदं;
पणीतं अच्चुतञ्चाति, बहुधापि विभावये.
गोत्रभूति पदस्सत्थं, वदन्तेहि गरूहि तु;
गोत्तं वुच्चति निब्बान-मिति गोत्तन्ति भासितं.
विभवोति वा विनाससम्पत्तिधनुच्छेददिट्ठियोपि वुच्चन्ति. तत्थ विनासो विभवनं उच्छिज्जनं नस्सनन्ति अत्थेन विभवो. ‘‘विभवो सब्बधम्मानं, इत्थेके सतो सत्तस्स उच्छेदं विनासं विभवं पञ्ञपेन्ती’’ति च इदमेतस्सत्थस्स साधकं वचनं. सम्पत्ति पन विसेसतो भवतीति विभवो. ‘‘रञ्ञो सिरिविभवं दट्ठुकामा’’ति इदमेतस्सत्थस्स साधकं वचनं. धनं पन भवन्ति वड्ढन्ति वुद्धिं विरूळ्हिं वेपुल्लं आपज्जन्ति सत्ता एतेनाति विभवो. ‘‘असीतिकोटिविभवस्स ब्राह्मणस्स पुत्तो हुत्वा निब्बत्ती’’ति इदमेतस्सत्थस्स साधकं वचनं. इदं पन परियायवचनं –
धनं सं विभवो दब्बं, सापतेय्यं परिग्गहो;
ओड्डं भण्डं सकं अत्थो, इच्चेते धनवाचका.
उच्छेददिट्ठि पन विभवति उच्छिज्जति ‘‘अत्ता च लोको च पुन चुतितो उद्धं न जायती’’ति गहणतो विभवोति. ‘‘विभवतण्हा’’ति इदमेतस्सत्थस्स साधकं वचनं. विभवतण्हाति हि उच्छेददिट्ठिसहगताय तण्हाय नामं. एत्थ अत्थुद्धारो वुच्चति –
धननिब्बानसम्पत्ति-विनासुच्छेददिट्ठियो;
वुत्ता विभवसद्देन, इति विञ्ञू विभावये.
पातुभावोति पातुभवनं पातुभावो. आविभावोति आविभवनं आविभावो, उभिन्नमेतेसं पाकटता इच्चेवत्थो. तिरोभावोति तिरोभवनं तिरोभावो, पटिच्छन्नभावो. विनाभावोति विनाभवनं विनाभावो, वियोगो. सोत्थिभावोति सोत्थिभवनं सोत्थिभावो, सुवत्थिभावो सुखस्स अत्थिता, अत्थतो पन निब्भयता निरुपद्दवता एव. अत्थिभावोति अत्थिता विज्जमानता अविवित्तता. नत्थिभावोति नत्थिता अविज्जमानता विवित्तता रित्तता तुच्छता सुञ्ञता. ओकारन्तपुल्लिङ्गनिद्देसो.
अभिभवतीति अभिभविता, परं अभिभवन्तो यो कोचि. एवं परिभविता, अनुभवतीति अनुभविता, सुखं वा दुक्खं वा अदुक्खमसुखं वा अनुभवन्तो यो कोचि. एवं समनुभविता. पच्चनुभविता, एत्थ पन यथा ‘‘अमतस्स दाता. अनुप्पन्नस्स मग्गस्स उप्पादेता’’तिआदीसु ‘‘दाता’’ति पदानं कत्तुवाचकानं ‘‘अमतस्सा’’तिआदीहि पदेहि कम्मवाचकेहि छट्ठियन्तेहि सद्धिं योजना दिस्सति, तथा इमेसम्पि पदानं ‘‘पच्चामित्तस्स अभिभविता’’तिआदिना योजना कातब्बा. एवं अञ्ञेसम्पि एवरूपानं पदानं. आकारन्तपुल्लिङ्गनिद्देसो.
भवतीति भवं. भविस्सतीति वा भवं, वड्ढमानो पुग्गलो. ‘‘सुविजानो भवं होति, सुविजानो पराभवो. धम्मकामो भवं होति, धम्मदेस्सी पराभवो’’ति इदमेतस्सत्थस्स साधकं वचनं. अथ वा येन सद्धिं कथेति, सो ‘‘भव’’न्ति वत्तब्बो, ‘‘भवं कच्चायनो. भवं आनन्दो. मञ्ञे भवं पत्थयति, रञ्ञो भरियं पतिब्बत’’न्तिआदीसु. एत्थ पन धातुअत्थे आदरो न कातब्बो, सम्मुतिअत्थेयेवादरो कातब्बो ‘‘सङ्केतवचनं सच्चं, लोकसम्मुतिकारण’’न्ति वचनतो. वोहारविसयस्मिञ्हि लोकसम्मुति एव पधाना अविलङ्घनीया. पराभवतीति पराभवं. एवं परिभवं. अभिभवं. अनुभवं. पभवति पहोति सक्कोतीति पभवं, पहोन्तो यो कोचि. न पभवं अप्पभवं, ‘‘अप्पभव’’न्ति च इदं जातके दिट्ठं –
‘‘छिन्नब्भमिव वातेन, रुण्णो रुक्खमुपागमिं;
सोहं अप्पभवं तत्थ, साखं हत्थेहि अग्गहि’’न्ति
तत्थ साधकवचनमिदं. निग्गहीतन्तपुल्लिङ्गनिद्देसो.
धनभूतीति धनमस्स भवतूति धनभूति. सिरिभूतीति सोभाय चेव पञ्ञापुञ्ञानञ्च अधिवचनं. सा अस्स भवतूति सिरिभूति. एवं सोत्थिभूति, सुवत्थिभूति. इकारन्तपुल्लिङ्गनिद्देसो.
भावीति भवनसीलो भावी, भवनधम्मो भावी, भवने साधुकारी भावी. एवं विभावी. सम्भावी. परिभावीति. तत्र विभावीति अत्थविभावने समत्थो पण्डितो वुच्चति. एत्थ विद्वा, विज्जागतो, ञाणीतिआदि परियायवचनं दट्ठब्बं. भवन्ति चत्र –
विद्वा विज्जागतो ञाणी, विभावी पण्डितो सुधी;
बुधो विसारदो विञ्ञू, दोसञ्ञू विद्दसु विदू.
विपस्सी पटिभाणी च, मेधावी निपको कवि;
कुसलो विदुरो धीमा, गतिमा मुतिमा चयं.
चक्खुमा कण्णवा दब्बो, धीरो भूरि विचक्खणो;