५. ओकारन्तपुल्लिङ्गनामिकपदमाला
भू धातुतो पवत्तानं, नामिकानमितो परं;
नाममालं पकासिस्सं, नाममालन्तरम्पि च.
विप्पकिण्णकथा एत्थ, एवं वुत्ते न हेस्सति;
पभेदो नाममालानं, परिपुण्णोव हेहिति.
पुब्बाचरियसीहानं, तस्मा इध मतं सुतं;
पुरेचरं करित्वान, वक्खामि सविनिच्छयं.
पुरिसो, पुरिसा. पुरिसं, पुरिसे. पुरिसेन, पुरिसेहि, पुरिसेभि. पुरिसस्स, पुरिसानं. पुरिसा, पुरिसस्मा, पुरिसम्हा, पुरिसेहि, पुरिसेभि. पुरिसस्स, पुरिसानं. पुरिसे, पुरिसस्मिं, पुरिसम्हि, पुरिसेसु. भो पुरिस, भवन्तो पुरिसा.
अयमायस्मता महाकच्चानेन पभिन्नपटिसम्भिदेन कतस्मा निरुत्तिपिटकतो उद्धरितो पुरिसइच्चेतस्स पकतिरूपस्स नामिकपदमालानयो. तत्र पुरिसवचनएकवचनपुथुवचनेसु पच्चत्तवचनादीनि भवन्ति. तं यथा? पुरिसो तिट्ठति, पुरिसा तिट्ठन्ति. तत्र पुरिसोति पुरिसवचने एकवचने पच्चत्तवचनं भवति, पुरिसाति पुरिसवचने पुथुवचने पच्चत्तवचनं भवति.
पुरिसं पस्सति, पुरिसे पस्सति. तत्र पुरिसन्ति पुरिसवचने एकवचने उपयोगवचनं भवति, पुरिसेति पुरिसवचने पुथुवचने उपयोगवचनं भवति.
पुरिसेन कतं, पुरिसेहि कतं, पुरिसेभि कतं. तत्र पुरिसेनाति पुरिसवचने एकवचने करणवचनं भवति, पुरिसेहि, पुरिसेभीति पुरिसवचने पुथुवचने करणवचनं भवति.
पुरिसस्स दीयते, पुरिसानं दीयते. तत्र पुरिसस्साति पुरिसवचने एकवचने सम्पदानवचनं भवति, पुरिसानन्ति पुरिसवचने पुथुवचने सम्पदानवचनं भवति.
पुरिसा निस्सटं, पुरिसस्मा निस्सटं, पुरिसम्हा निस्सटं, पुरिसेहि निस्सटं, पुरिसेभि निस्सटं. तत्र पुरिसाति पुरिसवचने एकवचने निस्सक्कवचनं भवति. पुरिसस्माति…पे… पुरिसम्हाति पुरिसवचने एकवचने निस्सक्कवचनं भवति, पुरिसेहि, पुरिसेभीति पुरिसवचने पुथुवचने निस्सक्कवचनं भवति.
पुरिसस्स परिग्गहो, पुरिसानं परिग्गहो. तत्र पुरिसस्साति पुरिसवचने एकवचने सामिवचनं भवति, पुरिसानन्ति पुरिसवचने पुथुवचने सामिवचनं भवति.
पुरिसे पतिट्ठितं, पुरिसस्मिं पतिट्ठितं, पुरिसम्हि पतिट्ठितं, पुरिसेसु पतिट्ठितं. तत्र पुरिसेति पुरिसवचने एकवचने भुम्मवचनं भवति, पुरिसस्मिन्ति…पे… पुरिसम्हीति…पे… पुरिसेसूति पुरिसवचने पुथुवचने भुम्मवचनं भवति.
भो पुरिस तिट्ठ, भवन्तो पुरिसा तिट्ठथ. तत्र भो पुरिसइति पुरिसवचने एकवचने आलपनं भवति, भवन्तो पुरिसाइति पुरिसवचने पुथुवचने आलपनं भवतीति इमिना नयेन सब्बत्थ नयो वित्थारेतब्बो.
यमकमहाथेरेन कताय पन चूळनिरुत्तियं ‘‘भो पुरिस’’इति रस्सवसेन आलपनेकवचनं वत्वा ‘‘भो पुरिसा’’इति दीघवसेन आलपनबहुवचनं वुत्तं. किञ्चापि तादिसो नयो निरुत्तिपिटके नत्थि, तथापि बहूनमालपनविसये ‘‘भो यक्खा’’इतिआदीनं आलपनबहुवचनानं जातकट्ठकथादीसु दिस्सनतो पसत्थतरोव होति विञ्ञूनं पमाणञ्च, तस्मा इमिना यमकमहाथेरमतेनपि ‘‘पुरिसो पुरिसा पुरिस’’न्तिआदीनि वत्वा आमन्तने ‘‘भो पुरिस, भो पुरिसा, भवन्तो पुरिसा’’ति नामिकपदमाला योजेतब्बा.
तत्थ पुरिसोति पठमाय एकवचनं. पुरिसाति बहुवचनं. पुरिसन्ति दुतियाय एकवचनं. पुरिसेति बहुवचनं. पुरिसेनाति ततियाय एकवचनं. पुरिसेहि, पुरिसेभीति द्वे बहुवचनानि. पुरिसस्साति चतुत्थिया एकवचनं. पुरिसानन्ति बहुवचनं. पुरिसा, पुरिसस्मा, पुरिसम्हाति तीणि पञ्चमिया एकवचनानि. पुरिसेहि, पुरिसेभीति द्वे बहुवचनानि. पुरिसस्साति छट्ठिया एकवचनं. पुरिसानन्ति बहुवचनं. पुरिसे, पुरिसस्मिं, पुरिसम्हीति तीणि सत्तमिया एकवचनानि. पुरिसेसूति बहुवचनं. भो पुरिसाति अट्ठमिया एकवचनं. भो पुरिसा, भवन्तो पुरिसाति द्वे बहुवचनानि.
किञ्चापेतेसु ‘‘पुरिसा’’ति इदं पठमापञ्चमीअट्ठमीनं, ‘‘पुरिसे’’ति इदं दुतियासत्तमीनं, ‘‘पुरिसेहि, पुरिसेभी’’ति ततियापञ्चमीनं, ‘‘पुरिसान’’न्ति चतुत्थीछट्ठीनं एकसदिसं, तथापि अत्थवसेन असङ्करभावो वेदितब्बो. कथं? ‘‘पुरिसो तिट्ठति, पुरिसा तिट्ठन्ति. पुरिसं पस्सति, पुरिसे पस्सती’’तिआदिना.
तत्थ च भोति आमन्तनत्थे निपातो. सो न केवलं एकवचनंयेव होति, अथ खो बहुवचनम्पि होतीति ‘‘भो पुरिसा’’इति बहुवचनप्पयोगोपि गहितो. ‘‘भवन्तो’’तिदं पन बहुवचनमेव होतीति ‘‘पुरिसा’’ति पुन वुत्तन्ति दट्ठब्बं. इति यमकमहाथेरेन ‘‘भो पुरिस’’इति रस्सवसेन आलपनेकवचनं वत्वा ‘‘भो पुरिसा’’इति दीघवसेन आलपनबहुवचनं वुत्तं. तथा हि पाळियं अट्ठकथासु च निपातभूतो भोसद्दो एकवचनबहुवचनवसेन द्विधा भिज्जति. अत्रिमानि निदस्सनपदानि – ‘‘अपि नु खो सपरिग्गहानं तेविज्जानं ब्राह्मणानं अपरिग्गहेन ब्रह्मुना सद्धिं संसन्दति समेतीति, नो हिदं भो गोतम. अच्छरियं भो आनन्द, अब्भुतं भो आनन्द, एहि भो समण, भो पब्बजित’’इच्चादिपाळितो अट्ठकथातो च भोसद्दस्स एकवचनप्पयोगे पवत्तिनिदस्सनं, ‘‘तेन हि भो ममपि सुणाथ. यथा मयमेव अरहाम तं भवन्तं गोतमं दस्सनाय उपसङ्कमितुं, नाहं भो समणस्स गोतमस्स सुभासितं सुभासिततो नाब्भनुमोदामि, पस्सथ भो इमं कुलपुत्तं. भो यक्खा अहं इमं तुम्हाकं भाजेत्वा ददेय्यं. अपरिसुद्धो पनम्हि, भो धुत्ता तुम्हाकं क्रिया मय्हं न रुच्चति. सो ते पुरिसे आह भो तुम्हे मं मारेन्ता रञ्ञो दस्सेत्वाव मारेथा’’ति इच्चादि पन पाळितो अट्ठकथातो च भोसद्दस्स बहुवचनप्पयोगे पवत्तिनिदस्सनं. कच्चायनप्पकरणे पन ‘‘भो पुरिस, भो पुरिसा’’ति पदद्वयं आलपनेकवचनवसेन वुत्तं. तं यथा आगमेहि न विरुज्झति, तथा गहेतब्बं.
केचि पन अदूरट्ठस्सालपने ‘‘भो पुरिस’’इति रस्सवसेन आलपनेकवचनं इच्छन्ति, दूरट्ठस्सालपने पन ‘‘भो पुरिसा’’इति दीघवसेन आलपनेकवचनं इच्छन्ति. अदूरट्ठानं दूरट्ठानञ्च पुरिसानं इत्थीनञ्च आलपने न किञ्चि वदन्ति. तथा अदूरट्ठाय दूरट्ठाय च इत्थिया आलपने ते पुच्छितब्बा ‘‘अदूरट्ठानं दूरट्ठानञ्च पुरिसानमालपने कथं वत्तब्ब’’न्ति. अद्धा ते एवं पुट्ठा उत्तरि किञ्चि वत्तुं न सक्खिस्सन्ति. एवम्पि ते चे वदेय्युं ‘‘भवन्तो पुरिसाति इमिनाव अदूरट्ठानं दूरट्ठानञ्च पुरिसानमालपनं भवती’’ति. तदा ते वत्तब्बा ‘‘यदि भवन्तो पुरिसा’’ति इमिना अद्वेज्झेन वचनेन अदूरट्ठानं दूरट्ठानञ्च पुरिसानमालपनं भवति, एवं सन्ते ‘‘भो पुरिस’’इति रस्सपदेनपि दूरट्ठस्स च पुरिसस्सालपनं वत्तब्बं, एवं अवत्वा किमत्थं अदूरट्ठस्सालपने ‘‘भो पुरिस’’इति रस्सवसेन आलपनेकवचनं इच्छथ, किमत्थञ्च दूरट्ठस्सालपने ‘‘भो पुरिसा’’इति दीघवसेन आलपनेकवचनं इच्छथ.
ननु ‘‘तग्घ भगवा बोज्झङ्गा, तग्घ सुगत बोज्झङ्गा’’तिआदीसु आलपनपदभूतं ‘‘भगवा’’इति दीघपदं समीपे ठितकालेपि दूरे ठितकालेपि बुद्धस्सालपनपदं भवितुमरहतेव, तथा आलपनपदभूतं ‘‘सुगत’’इति रस्सपदम्पि. यस्मा पनेतेसु ‘‘भगवा’’ति आलपनपदस्स न कत्थचिपि रस्सत्तं दिस्सति, ‘‘सुगता’’ति आलपनपदस्स च न कत्थचिपि दीघत्तं दिस्सति, तस्मा दीघरस्समत्ताभेदं अचिन्तेत्वा ‘‘पुरिस’’इति रस्सवसेन वुत्तपदं पकतिस्सरवसेन समीपे ठितस्स पुरिसस्स आमन्तनकाले अदूरट्ठस्सालपनपदं भवति, आयतस्सरवसेन दूरे ठितपुरिसस्स आमन्तनकाले दूरट्ठस्सालपनपदं भवतीति गहेतब्बं. तथा ‘‘भवन्तो पुरिसा, भो यक्खा, भो धुत्ता’’तिआदीनि दीघवसेन वुत्तानि आलपनबहुवचनपदानिपि पकतिस्सरवसेन समीपे ठितपुरिसानं आमन्तनकाले अदूरट्ठानमालपनपदानि भवन्ति, आयतस्सरवसेन दूरे ठितपुरिसादीनं आमन्तनकाले दूरट्ठानमालपनपदानि भवन्तीति गहेतब्बानि. तथा हि ब्राह्मणा कत्थचि कत्थचि रस्सट्ठानेपि दीघट्ठानेपि आयतेन सरेन मज्झिमायतेन सरेन अच्चायतेन च सरेन वेदं पठन्ति लिखितुमसक्कुणेय्येन गीतस्सरेन विय. इति सब्बक्खरेसुपि आयतेन सरेनुच्चारणं लब्भतेव लिखितुमसक्कुणेय्यं, तस्मा असम्पथमनोतरित्वा ‘‘भो पुरिस’’इति वचनेन दूरट्ठस्स च अदूरट्ठस्स च पुरिसस्सालपनं भवति, ‘‘भो पुरिसा, भवन्तो पुरिसा’’ति इमेहि वचनेहिपि दूरट्ठानञ्च अदूरट्ठानञ्च पुरिसानमालपनं भवतीति दट्ठब्बं. इति दूरट्ठस्स अदूरट्ठानञ्च आयतेन सरेन आमन्तनमेव पमाणं, न दीघरस्समत्ताविसेसो, तस्मा ‘‘भो सत्थ, भो राज, भो गच्छ, भो मुनि, भो दण्डि, भो भिक्खु, भो सयम्भु, भोति कञ्ञे, भोति पत्ति, भोति इत्थि, भोति यागु, भोति वधु, भो कुल, भो अट्ठि, भो चक्खु’’इच्चेवमादीहि पदेहि अदूरट्ठस्सालपनञ्च दूरट्ठस्सालपनञ्च भवति. ‘‘भवन्तो सत्था, सत्थारो, भोतियो कञ्ञा, कञ्ञायो’’ति एवमादीहिपि पदेहि अदूरट्ठानञ्चालपनं भवतीति दट्ठब्बं.
इदं पनेत्थ सन्निट्ठानं –
तस्स तं वचनं सुत्वा, रञ्ञो पुत्तं अदस्सयुं;
पुत्तो च पितरं दिस्वा, दूरतोवज्झभासथ.
आगच्छु दोवारिका खग्गबन्धा,
कासाविया हन्तु ममं जनिन्द;
अक्खाहि मे पुच्छितो एतमत्थं,
अपराधो को न्विध ममज्ज अत्थि.
एवं सद्धम्मराजेन, वोहारकुसलेन वे;
सुदेसिते सोमनस्स-जातके सब्बदस्सिना.
दूरट्ठानेपि रस्सत्तं, ‘‘जनिन्द’’इति दिस्सति;
न कत्थचिपि दीघत्तं, इति नीति मया मता.
इदम्पेत्थ वत्तब्बं ‘‘कुतो नु भो इदमायातं ‘दूरट्ठस्सालपनं अदूरट्ठस्सालपनमि’ति’’? सद्दसत्थतो. सद्दसत्थं नाम न सब्बसो बुद्धवचनस्सोपकारकं, एकदेसेन पन होति.
इमस्मिं पकरणे ‘‘बहुवचन’’न्ति वा ‘‘पुथुवचन’’न्ति वा ‘‘अनेकवचन’’न्ति वा अत्थतो एकं, ब्यञ्जनमेव नानं, तस्मा सब्बत्थ ‘‘बहुवचन’’न्ति वा ‘‘पुथुवचन’’न्ति वा ‘‘अनेकवचन’’न्ति वा वोहारो कातब्बो, पुथुवचनं अनेकवचनन्ति च इदं सासने निरुत्तञ्ञूनं वोहारो, इतरं सद्दसत्थविदूनं.
कस्मा पन इमस्मिं पकरणे द्विवचनं न वुत्तन्ति? यस्मा बुद्धवचने द्विवचनं नाम नत्थि, तस्मा न वुत्तन्ति. ननु बुद्धवचने वचनत्तयं अत्थि, तथा हि ‘‘आयस्मा’’ति इदं एकवचनं, ‘‘आयस्मन्ता’’ति इदं द्विवचनं, ‘‘आयस्मन्तो’’ति इदं बहुवचनन्ति? तन्न, यदि ‘‘आयस्मन्ता’’ति इदं वचनं द्विवचनं भवेय्य, ‘‘पुरिसो पुरिसा’’तिआदीसु कतरं द्विवचनन्ति वदेय्याथ, तस्मा बुद्धवचने द्विवचनं नाम नत्थि. तेनेव हि सि यो अं यो ना हीतिआदिना एकवचनबहुवचनानेव दस्सितानीति.
ननु च भो ‘‘सुणन्तु मे आयस्मन्ता, अज्ज उपोसथो पन्नरसो. यदायस्मन्तानं पत्तकल्लं, मयं अञ्ञमञ्ञं पारिसुद्धिउपोसथं करेय्यामा’’ति पाळियं द्वे सन्धाय ‘‘आयस्मन्ता’’ति वुत्तं, ‘‘उद्दिट्ठा खो आयस्मन्तो चत्तारो पाराजिका धम्मा’’तिआदीसु पन पाळीसु बहवो सन्धाय ‘‘आयस्मन्तो’’ति वुत्तं, न च सक्का वत्तुं ‘‘यथा तथा वुत्त’’न्ति, परिवासादिआरोचनेपि अट्ठकथाचरियेहि विञ्ञातसुगताधिप्पायेहि ‘‘द्विन्नं आरोचेन्तेन ‘आयस्मन्ता धारेन्तू’ति, तिण्णं आरोचेन्तेन ‘आयस्मन्तो धारेन्तू’ति वत्तब्ब’’न्ति वुत्तत्ताति? सच्चं वुत्तं, तं पन विनयवोहारवसेन वुत्तन्ति. ननु विनयो बुद्धवचनं, कस्मा ‘‘बुद्धवचने द्विवचनं नाम नत्थी’’ति वदथाति? सच्चं विनयो बुद्धवचनं, तथापि विनयकम्मवसेन वुत्तत्ता उपलक्खणमत्तं, न सब्बसाधारणबहुवचनपरियापन्नं. यदि हि ‘‘आयस्मन्ता’’ति इदं द्विवचनं सिया, तप्पयोगानिपि क्रियापदानि द्विवचनानेव सियुं, तथारूपानिपि क्रियापदानि न सन्ति. न हि अक्खरसमयकोविदो झानलाभीपि दिब्बचक्खुना वस्ससतम्पि वस्ससहस्सम्पि समवेक्खन्तो बुद्धवचने एकम्पि क्रियापदं द्विवचनन्ति पस्सेय्य, एवं क्रियापदेसु द्विवचनस्साभावा नामिकपदेसु द्विवचनं नत्थि. नामिकपदेसु तदभावापि क्रियापदेसु तदभावो वेदितब्बो. सक्कटभासायं द्वीसुपि द्विवचनानि सन्ति, मागधभासायं पन नत्थि.
अपिच ‘‘पुथुवचन’’न्ति निरुत्तिवोहारोपि ‘‘बुद्धवचने द्विवचनं नत्थी’’ति एतमत्थं दीपेति. तञ्हि सक्कटभासायं वुत्ता द्विवचनतो बहुवचनतो च विसुंभूतं वचनं, तत्थ वा वुत्तेहि अत्थेहि विसुंभूतस्स अत्थस्स वचनं ‘‘पुथुवचन’’न्ति वुच्चति. कथमिदं सक्कटभासायं वुत्ता द्विवचनतो बहुवचनतो च विसुंभूतं वचनन्ति चे? यस्मा सक्कटभासायं ‘‘पुथुवचन’’न्ति वोहारो नत्थि, तस्मा इदं तेहि सक्कटभासायं वुत्तेहि द्विवचनबहुवचनेहि विसुंभूतअत्थस्स वचनन्ति वुच्चति. कथञ्च पन सक्कटभासायं वुत्तेहि विसुंभूतस्स अत्थस्स वचनन्ति पुथुवचनन्ति चे? यस्मा सक्कटभासायं द्वे उपादाय द्विवचनं वुत्तं, न तिचतुपञ्चादिके बहवो उपादाय, बहवो पन उपादाय बहुवचनं वुत्तं, न द्वे उपादाय, अयं सक्कटभासाय विसेसो. मागधभासायं पन द्वितिचतुपञ्चादिके बहवो उपादाय पुथुवचनं वुत्तं, तस्मा सक्कटभासायं वुत्तेहि अत्थेहि विसुंभूतस्स अत्थस्स वचनन्ति पुथुवचनन्ति वुच्चति. अयं मागधभासाय विसेसो. तस्मात्र पुथुभूतस्स, पुथुनो वा अत्थस्स वचनं ‘‘पुथुवचन’’न्ति अत्थो समधिगन्तब्बो.
इदानि ‘‘पुरिसो, पुरिसा, पुरिस’’न्ति निरुत्तिपिटकतो उद्धरितनयं निस्साय पकतिरूपभूतस्स भूतसद्दस्स नामिकपदमाला वुच्चते –
भूतो, भूता. भूतं, भूते. भूतेन, भूतेहि, भूतेभि. भूतस्स, भूतानं. भूता, भूतस्मा, भूतम्हा, भूतेहि, भूतेभि. भूतस्स, भूतानं. भूते, भूतस्मिं, भूतम्हि, भूतेसु. भो भूत, भवन्तो भूता.
अथ वा ‘‘भो भूता’’इति बहुवचनं विञ्ञेय्यं. यथा पनेत्थ भूतइच्चेतस्स पकतिरूपस्स नामिकपदमाला पुरिसनयेन योजिता, एवं भावकादीनञ्च अञ्ञेसञ्च तंसदिसानं नामिकपदमाला पुरिसनयेन योजेतब्बा. एत्थञ्ञानि तंसदिसानि नाम ‘‘बुद्धो’’तिआदीनं पदानं बुद्धइच्चादीनि पकतिरूपानि.
बुद्धो धम्मो सङ्घो मग्गो,
खन्धो कायो कामो कप्पो;
मासो पक्खो यक्खो भक्खो,
नागो मेघो भोगो यागो.
रागो दोसो मोहो मानो,
मक्खो थम्भो कोधो लोभो;
हासो वेरो दाहो तेजो,
छन्दो कासो सासो रोगो.
अस्सो सस्सो इस्सो सिस्सो,
सीहो ब्यग्घो रुक्खो सेलो;
इन्दो सक्को देवो गामो,
चन्दो सूरो ओघो दीपो.
पस्सो यञ्ञो चागो वादो,
हत्थो पत्तो सोसो गेधो;
सोमो योधो गच्छो अच्छो,
गेहो माळो अट्टो सालो.
नरो नगो मिगो ससो,
सुणो बको अजो दिजो;
हयो गजो खरो सरो,
दुमो तलो पटो धजो.
उरगो पटगो विहगो भुजगो,
खरभो सरभो पसदो गवजो;
महिसो वसभो असुरो गरुळो,
तरुणो वरुणो बलिसो पलिघो.
सालो धवो च खदिरो,
गोधुमो सट्ठिको यवो;
कळायो च कुलत्थो च,
तिलो मुग्गो च तण्डुलो.
खत्तियो ब्राह्मणो वेस्सो,
सुद्दो धुत्तो च पुक्कुसो;
चण्डालो पतिको पट्ठो,
मनुस्सो रथिको रथो.
पब्बजितो गहट्ठो च,
गोणो ओट्ठो च गद्रभो;
मातुगामो च ओरोधो,
इच्चादीनि विभावये.
केचेत्थ वदेय्युं ‘‘ननु भो ‘ओरोधा च कुमारा चा’ति पाठस्स दस्सनतो ओरोधसद्दो इत्थिलिङ्गो’’ति? तन्न, तत्थ हि ‘‘ओरोधा’’ति इदं ओकारन्तपुल्लिङ्गमेव, ना’कारन्तित्थिलिङ्गं, तुम्हे पन ‘‘आकारन्तित्थिलिङ्ग’’न्ति मञ्ञमाना एवं वदथ, न पनिदं आकारन्तित्थिलिङ्गं, अथ खो ‘‘मातुगामा’’तिपदं विय बहुवचनवसेन वुत्तमाकारन्तपदन्ति. ननु च भो सम्मोहविनोदनियादीसु ओरोधसद्दस्स इत्थिलिङ्गता पाकटा, कथन्ति चे? ‘‘रुक्खे अधिवत्था देवता थेरस्स कुद्धा पठममेव मनं पलोभेत्वा ‘इतो ते सत्तदिवसमत्थके उपट्ठाको राजा मरिस्सती’ति सुपिने आरोचेसि. थेरो तं कथं सुत्वा राजोरोधानं आचिक्खि. ता एकप्पहारेनेव महाविरवं विरविंसू’’ति. एत्थ हि ‘‘राजोरोधान’’न्ति वत्वा ‘‘ता’’ति वुत्तत्ताव ओरोधसद्दस्स इत्थिलिङ्गता पाकटाति? तन्न, अत्थस्स दुग्गहणतो. दुग्गहितो हि एत्थ तुम्हेहि अत्थो, एत्थ पन ओरोधसद्देन इत्थिपदत्थस्स कथनतो इत्थिपदत्थं सन्धाय ‘‘ता’’ति वुत्तत्ता ‘‘ता इत्थियो’’ति अयमेवत्थो. तुम्हे पन अमातापितरसंवद्धत्ता आचरियकुले च अनिवुट्ठत्ता एतं सुखुमत्थमजानन्ता यं वा तं वा मुखारूळ्हं वदथ.
भुञ्जनत्थं कथनत्थं, मुखं होतीति नो वदे;
यं वा तं वा मुखारूळ्हं, वचनं पण्डितो नरोति.
न मयंभो यं वा तं वा मुखारूळ्हं वदाम, अट्ठकथाचरियानञ्ञेव वचनं गहेत्वा वदाम, अट्ठकथायेव अम्हाकं पटिसरणं, न मयं तुम्हाकं सद्दहामाति. अम्हाकं सद्दहथ वा मा वा, मा तुम्हे ‘‘अट्ठकथाचरियानञ्ञेव वचनं गहेत्वा वदामा’’ति अट्ठकथाचरिये अब्भाचिक्खथ. न हि अट्ठकथाचरियेहि ‘‘ओरोधसद्दो इत्थिलिङ्गो’’ति वुत्तट्ठानमत्थि, तस्मापि अट्ठकथाचरिये अब्भाचिक्खथ, न युत्तं बुद्धादीनं गरूनमब्भाचिक्खनं महतो अनत्थस्स लाभाय संवत्तनतो. वुत्तञ्हेतं भगवता ‘‘अत्तना दुग्गहितेन अम्हे चेव अब्भाचिक्खति, बहुञ्च अपुञ्ञं पसवति, ततो अत्तानञ्च खणती’’ति.
एवं अब्भाचिक्खनस्स अयुत्ततं सावज्जतञ्च दस्सेत्वा पुनपि ते इदं वत्तब्बा – जातकट्ठकथायम्पि तुम्हेहि आहटउदाहरणसदिसं उदाहरणमत्थि, तं सुणाथ. कोसियजातकट्ठकथायञ्हि ‘‘सत्था जेतवने विहरन्तो एकं सावत्थियं मातुगामं आरब्भ कथेसि. सा किरेकस्स सद्धस्स पसन्नस्स उपासकब्राह्मणस्स ब्राह्मणी दुस्सीला पापधम्मा’’ति पाठो दिस्सति. एत्थ हि ‘‘मातुगामं आरब्भ कथेसी’’ति वत्वा ‘‘सा’’ति वुत्तत्ता तुम्हाकं मतेन मातुगामसद्दो इत्थिलिङ्गोयेव सिया, न पुल्लिङ्गो, किमिदं अट्ठकथावचनम्पि न पस्सथ, तदेव पन अट्ठकथावचनं पस्सथ, किं सा एव अट्ठकथा तुम्हाकं पटिसरणं, न तदञ्ञाति.
यदि तासद्दं अपेक्खित्वा ओरोधसद्दस्स इत्थिलिङ्गत्तमिच्छथ, एत्थापि सासद्दमपेक्खित्वा मातुगामसद्दस्स इत्थिलिङ्गत्तमिच्छथाति. एवं वुत्ता ते निरुत्तरा अप्पटिभाना मङ्कुभूता पत्तक्खन्धा अधोमुखा पज्झायेय्युं. एत्थापि मातुगामसद्देन इत्थिपदत्थस्स कथनतो इत्थिपदत्थं सन्धाय ‘‘सा’’ति वुत्तत्ता ‘‘सा इत्थी’’ति अयमेवत्थो. कत्थचि हि पधानवाचकेन पुल्लिङ्गेन नपुंसकलिङ्गेन वा समानाधिकरणस्स गुणसद्दस्स अभिधेय्यलिङ्गानुवत्तित्तापुल्लिङ्गवसेन वा नपुंसकलिङ्गवसेन वा निद्दिसितब्बत्तेपि लिङ्गमनपेक्खित्वा इत्थिपदत्थमेवापेक्खित्वा इत्थिलिङ्गनिद्देसो दिस्सति. तं यथा? ‘‘इध विसाखे मातुगामो सुसंविहितकम्मन्ता होति सङ्गहितपरिजना भत्तुमनापं चरति, सम्भतं अनुरक्खती’’ति च, ‘‘को नु खो भन्ते हेतु को पच्चयो, येन मिधेकच्चो मातुगामो दुब्बण्णा च होति दुरूपा सुपापिका दस्सनाय, दलिद्दा च होति अप्पस्सका अप्पभोगा अप्पेसक्खा च. इध मल्लिके एकच्चो मातुगामो कोधना होति उपायासबहुला, अप्पम्पि वुत्ता समाना अभिसज्जति कुप्पति ब्यापज्जति पतित्थियति कोपञ्च दोसञ्च अप्पच्चयञ्च पातुकरोती’’ति च, ‘‘तं खो पन भिक्खवे इत्थिरतनं रञ्ञो चक्कवत्तिस्स पुब्बुट्ठायिनी पच्छानिपातिनी किंकारपटिस्साविनी’’ति च इमे पयोगा.
कत्थचि पन पधानवाचकेन नपुंसकलिङ्गेन समानाधिकरणस्स गुणसद्दस्स अभिधेय्यलिङ्गानुवत्तित्ता नपुंसकलिङ्गवसेन निद्दिसितब्बत्तेपि लिङ्गमनपेक्खित्वा पुरिसपदत्थमेवापेक्खित्वा पुल्लिङ्गनिद्देसो दिस्सति. तं यथा? ‘‘पञ्च पच्चेकबुद्धसतानि इमस्मिं इसिगिलिस्मिं पब्बते चिरनिवासिनो अहेसुं. तं खो पन रञ्ञो चक्कवत्तिस्स परिणायकरतनं ञातानं पवेसेता अञ्ञातानं निवारेता’’ति. कत्थचि पधानवाचकेन लिङ्गत्तयेन समानाधिकरणस्स गुणसद्दस्स अभिधेय्यलिङ्गानुरूपं निद्देसो दिस्सति. तं यथा? सा इत्थी ‘‘सीलवती कल्याणधम्मा. अट्ठहि खो नकुलमाते धम्मेहि समन्नागतो मातुगामो कायस्स भेदा परम्मरणा मनापकायिकानं देवानं सहब्यतं उपपज्जति. सद्धो पुरिसपुग्गलो, सद्धं कुलं, चित्तं दन्तं सुखावह’’न्ति.
सेय्यइति सद्दो पन येभुय्येन ओकारन्तभावे ठत्वा लिङ्गत्तयानुकूलो भवति एकाकारेनेव तिट्ठनतो. कथं? सेय्यो अमित्तो मतिया उपेतो. एसाव पूजना सेय्यो, एकाहं जीवितं सेय्यो.
‘‘धम्मेन च अलाभो यो,
यो च लाभो अधम्मिको;
अलाभो धम्मिको सेय्यो,
यञ्चे लाभो अधम्मिको.
यसो च अप्पबुद्धीनं, विञ्ञूनं अयसो च यो;
अयसोव सेय्यो विञ्ञूनं, न यसो अप्पबुद्धिनं.
दुम्मेधेहि पसंसा च, विञ्ञूहि गरहा च या;
गरहाव सेय्यो विञ्ञूहि, यञ्चे बालप्पसंसना.
सुखञ्च काममयिकं, दुक्खञ्च पविवेकिकं;
पविवेकं दुक्खं सेय्यो, यञ्चे काममयं सुखं.
जीवितञ्च अधम्मेन, धम्मेन मरणञ्च यं;
मरणं धम्मिकं सेय्यो, यञ्चे जीवे अधम्मिक’’न्ति.
एवमयं सेय्य इति सद्दो ओकारन्तभावे ठत्वा लिङ्गत्तयानुकूलो भवति. कत्थचि पन आकारन्तभावे ठत्वा इत्थिलिङ्गानुकूलो दिस्सति ‘‘इत्थीपि हि एकच्चिया, सेय्या पोस जनाधिपा’’ति. निग्गहीतन्तो पन हुत्वा नपुंसकलिङ्गानुकूलो अपसिद्धो. एवंपकारे पयोगे किं तुम्हे न पस्सथाति. एवं वुत्ता च ते निरुत्तराव भविस्सन्ति.
सचेपि ते एत्थ एवं वदेय्युं ‘‘तत्थ तत्थ सुत्तप्पदेसे अट्ठकथादीसु च ‘मातुगामो’ति वा ‘मातुगामेना’ति वा ओकारन्तपुल्लिङ्गभावेन मातुगामसद्दस्स दस्सनतो पुल्लिङ्गभूतं मातुगामसद्दं अनपेक्खित्वा इत्थिपदत्थमेव अपेक्खित्वा ‘‘सा इत्थी’’ति इत्थीसद्देन सासद्दस्स सम्बन्धग्गहणं मयं सम्पटिच्छाम, ‘ओरोधो’ति वा ‘ओरोधेना’ति वा ओकारन्तपुल्लिङ्गभावेन ठितस्स ओरोधसद्दस्स अदस्सनतो पन तुम्हेहि वुत्तं पुरिमत्थं न सम्पटिच्छामा’’ति. तदा तेसं इमानि विनयपाळियं आगतपदानि दस्सेतब्बानि ‘‘तेन खो पन समयेन राजा उदेनो उय्याने परिचारेसि सद्धिं ओरोधेन, अथ खो रञ्ञो उदेनस्स ओरोधो राजानं उदेनं एतदवोचा’’ति. एवं इमानि सुत्तपदानि दस्सेत्वा सुत्तनिपातट्ठकथायं ‘‘रामो नाम राजा कुट्ठरोगी ओरोधेहि च नाटकेहि च जिगुच्छमानो’’ति वचनञ्च दस्सेत्वा ‘‘गच्छथ तुम्हे गरुकुलमुपगन्त्वा भगवतो सद्धम्मस्स चिरट्ठितत्थं साधुकं पदब्यञ्जनानि उग्गण्हथा’’ति उय्योजेतब्बा.
इदानि मातुगामसद्दादीसु किञ्चि विनिच्छयं वदाम – मातुगामसद्दो च ओरोधसद्दो च दारसद्दो चाति इमे इत्थिपदत्थवाचकापि समाना एकन्तेन पुल्लिङ्गा भवन्ति. तेसु दारसद्दस्स एकस्मिं अत्थे वत्तमानस्सापि बहुवचनकत्तमेव सद्दसत्थविदू इच्छन्ति, न एकवचनकत्तं. मयं पन दारसद्दस्स एकस्मिं अत्थे एकवचनकत्तं, येभुय्येन पन बहुवचनकत्तं अनुजानाम, बव्हत्थे वत्तब्बमेव नत्थि. पाळियञ्हि दारसद्दो येभुय्येन बहुवचनको भवति, एकवचनको अप्पो. तत्रिमे पयोगा –
‘‘दासा च दास्यो अनुजीविनो च,
पुत्ता च दारा च मयञ्च सब्बे;
धम्मञ्चरामप्परलोकहेतु,
तस्मा हि अम्हं दहरा न मिय्यरे’’ति च,
‘‘यो ञातीनं सखीनं वा, दारेसु पटिदिस्सति;
सहसा सम्पियायेन, तं जञ्ञावसलो इती’’ति च,
‘‘सेहि दारेहि’सन्तुट्ठो, वेसियासु पदिस्सति;
दिस्सति परदारेसु, तं पराभवतो मुख’’न्ति च,
‘‘पुत्तेसु दारेसु च या अपेक्खा’’ति च ब्यासे, समासे पन ‘‘पुत्तदारा दिसा पच्छा, पुत्तदारेहि मत्तनो’’ति च एवमादयो बहुवचनप्पयोगा बहवो भवन्ति.
एकवचनप्पयोगा पन अप्पा. सेय्यथिदं? ‘‘गरूनं दारे, धम्मं चरे योपि समुञ्जकं चरे, दारञ्च पोसं ददमप्पकस्मि’’न्ति च,
‘‘ये गहट्ठा पुञ्ञकरा, सीलवन्तो उपासका;
धम्मेन दारं पोसेन्ति, ते नमस्सामि मातली’’ति च,
‘‘परदारं न गच्छेय्यं, सदारपसुतो सिय’’न्ति च,
‘‘यो इच्छे पुरिसो होतुं, जातिं जातिं पुनप्पुनं;
परदारं विवज्जेय्य, धोतपादोव कद्दम’’न्ति च
एवमादयो एकवचनप्पयोगा अप्पा.
समाहारलक्खणवसेन पनेस दारसद्दो नपुंसकलिङ्गेकवचनोपि कत्थचि भवति. ‘‘आदाय पुत्तदारं. पुत्तदारस्स सङ्गहो’’इति एवं इध वुत्तप्पकारेन लिङ्गञ्च अत्थञ्च सल्लक्खेत्वा ‘‘पुरिसो पुरिसा’’ति पवत्तं पुरिससद्दनयं निस्साय सब्बेसं ‘‘भूतो भावको भवो’’तिआदीनं भूधातुमयानं अञ्ञेसञ्चोकारन्तपदानं नामिकपदमालासु सद्धासम्पन्नेहि कुलपुत्तेहि सद्धम्मट्ठितिया कोसल्लमुप्पादेतब्बं.
किं पन सब्बानि ओकारन्तपदानि पुरिसनये सब्बप्पकारेन एकसदिसानेव हुत्वा पविट्ठानीति? न पविट्ठानि. कानिचि हि ओकारन्तपदानि पुरिसनये सब्बथा पविट्ठानि च होन्ति, एकदेसेन पविट्ठानि च, कानिचि ओकारन्तपदानि पुरिसनये एकदेसेन पविट्ठानि च होन्ति, एकदेसेन न पविट्ठानि च, कानिचि ओकारन्तपदानि पुरिसनये सब्बथा अप्पविट्ठानेव. तत्र कतमानि कानिचि ओकारन्तपदानि पुरिसनये सब्बथा पविट्ठानि च होन्ति, एकदेसेन पविट्ठानि च? ‘‘सरो वयो चेतो’’तिआदीनि. सरोइति हि अयंसद्दो उसुसद्दसरवनअकारादिसरवाचको चे, पुरिसनये सब्बथा पविट्ठो. रहदवाचको चे, मनोगणपक्खिकत्ता पुरिसनये एकदेसेन पविट्ठो. वयोइति सद्दो परिहानिवाचको चे, पुरिसनये सब्बथा पविट्ठो. आयुकोट्ठासवाचको चे, मनोगणपक्खिकत्ता पुरिसनये एकदेसेन पविट्ठो. चेतो इति सद्दो यदि पण्णत्तिवाचको, पुरिसनये सब्बथा पविट्ठो. यदि पन चित्तवाचको, मनोगणपक्खिकत्ता पुरिसनये एकदेसेन पविट्ठो. मनोगणो च नाम –
मनो वचो वयो तेजो,
तपो चेतो तमो यसो;
अयो पयो सिरो छन्दो,
सरो उरो रहो अहो –
इमे सोळस.
इदानि यथावुत्तस्स पाकटीकरणत्थं मनसद्दादीनं नामिकपदमालं कथयाम –
मनो, मना. मनं, मनो, मने. मनसा, मनेन, मनेहि, मनेभि. मनसो, मनस्स, मनानं. मना, मनस्मा, मनम्हा, मनेहि, मनेभि. मनसो, मनस्स, मनानं. मनसि, मने, मनस्मिं, मनम्हि, मनेसु. भो मन, भवन्तो मना.
अथ वा ‘‘भो मना’’इति बहुवचनम्पि ञेय्यं. एवं वचो, वचा. वचं, वचो, वचे. वचसातिआदिना नामिकपदमाला योजेतब्बा. अहसद्दस्स पन भुम्मेकवचनट्ठाने अहसि, अहे, अहस्मिं, अहम्हि, अहु, अहनीति योजेतब्बा.
इदानि रूपन्तरविसेसदस्सनत्थं नपुंसकलिङ्गस्स मनसद्दस्सपि नामिकपदमालं वदाम, अट्ठाने अयं कथिताति न चोदेतब्बं.
मनं, मनानि, मना. मनं, मनानि, मने. मनेन, मनेहि, मनेभि. मनस्स, मनसो, मनानं. मना, मनस्मा, मनम्हा, मनेहि, मनेभि. मनस्स, मनसो, मनानं. मने, मनस्मिं, मनम्हि, मनेसु. भो मन, भवन्तो मना. अथ वा ‘‘भो मनानि, भो मना’’एवम्पि बहुवचनं वेदितब्बं. एवमुत्तरत्रापि नयो.
एत्थ च पुल्लिङ्गस्स मनसद्दस्स पच्चत्तकरणसम्पदानसामिभुम्मवचनानि मनो मनसा मनसो मनसीति रूपानि ठपेत्वा यानि सेसानि, नपुंसकलिङ्गस्स च मनसद्दस्स पच्चत्तवचनानि ‘‘मनं मनानी’’ति रूपानि च, अट्ठम्योपयोगवचनानं ‘‘मनं मनानी’’ति रूपद्वयञ्च ठपेत्वा यानि सेसानि, तानि सब्बानि कमतो समसमानि.
केचि ओकारन्तो मनोइति सद्दो नपुंसकलिङ्गोति वदन्ति, ते वत्तब्बा – यदि सो नपुंसकलिङ्गो सिया, तस्सदिसेहि वचो वयोतिआदिसद्देहिपि नपुंसकलिङ्गेहेव भवितब्बं, न ‘‘ते नपुंसकलिङ्गा’’ति गरू वदन्ति, ‘‘पुल्लिङ्गा’’इच्चेव वदन्ति. यस्मा च पाळियं ‘‘कायो अनिच्चो; मनो अनिच्चो’’ति च ‘‘कायो दुक्खो, मनो दुक्खो’’ति च ‘‘निच्चो वा अनिच्चो वाति अनिच्चो भन्ते’’ति च एवमादयो पुल्लिङ्गप्पयोगा बहवो दिट्ठा. तेन ञायति मनोसद्दो एकन्तेन पुल्लिङ्गोति. यदि पन नपुंसकलिङ्गोसिया, ‘‘अनिच्चो दुक्खो’’ति एवमादीनि तंसमानाधिकरणानि अनेकपदसतानिपि नपुंसकलिङ्गानेव सियुं. न हि तानि नपुंसकलिङ्गानि, अथ खो अभिधेय्यलिङ्गानुवत्तकानि वाच्चलिङ्गानि. एवं मनोसद्दस्स पुल्लिङ्गता पच्चेतब्बाति, सचे मनोसद्दो नपुंसकलिङ्गो न होति, कथं ‘‘मनानी’’ति नपुंसकरूपं दिस्सतीति? सच्चं ‘‘मनानी’’ति नपुंसकलिङ्गमेव, तथापि मनोगणे पमुखभावेन गहितस्सोकारन्तस्स मनसद्दस्स रूपं न होति. अथ किञ्चरहीति चे? चित्तसद्देन समानलिङ्गस्स समानसुतित्तेपि मनोगणे अपरियापन्नस्स निग्गहीतन्तस्सेव मनसद्दस्स रूपं. मनसद्दो हि पुन्नपुंसकवसेन द्विधा भिज्जति ‘‘मनो मनं’’इति यथा ‘‘अज्जवोअज्जव’’न्ति. ‘‘मनो चे नप्पदुस्सति. सन्तं तस्स मनं होती’’ति हि पाळि. यदि च सो मनोसद्दो नपुंसकलिङ्गो न होति.
‘‘गरु चेतियपब्बतवत्तनिया,
पमदा पमदा पमदा विमदं;
समणं सुनिसम्म अका हसितं,
पतितं असुभेसु मुनिस्स मनो’’ति
एत्थ मनोसद्देन समानाधिकरणो ‘‘पतित’’न्ति सद्दो नपुंसकलिङ्गभावेन कस्मा सन्निहितो. यस्मा च समानाधिकरणपदं नपुंसकलिङ्गभावेन सन्निहितं, तस्मा सद्दन्तरसन्निधानवसेन मनोसद्दो नपुंसकलिङ्गोति ञायतीति? तन्न, समानाधिकरणपदस्स सब्बत्थ लिङ्गविसेसाजोतनतो. यदि हि समानाधिकरणपदं सब्बत्थ लिङ्गविसेसं जोतेय्य, ‘‘चत्तारो इन्द्रियानी’’ति एत्थापि ‘‘चत्तारो’’ति पदं इन्द्रियसद्दस्स पुल्लिङ्गत्तं करेय्य, न च कातुं सक्कोति. इन्द्रियसद्दो हि एकन्तेन नपुंसकलिङ्गो. यदि तुम्हे ‘‘पतित’’न्ति समानाधिकरणपदं निस्साय मनोसद्दस्स नपुंसकलिङ्गत्तमिच्छथ, ‘‘चत्तारो इन्द्रियानी’’ति एत्थपि ‘‘चत्तारो’’ति समानाधिकरणपदं निस्साय इन्द्रियसद्दस्स पुल्लिङ्गत्तं इच्छथाति. न मयं भो इन्द्रियसद्दस्स पुल्लिङ्गत्तं इच्छाम, अथ खो नपुंसकलिङ्गत्तंयेव इच्छाम, ‘‘चत्तारो’’ति पदं लिङ्गविपल्लासवसेन ठितत्ता ‘‘चत्तारी’’ति गण्हाम, तस्मा ‘‘चत्तारि इन्द्रियानी’’ति अत्थं धारेमाति. यदि एवं ‘‘पतितं असुभेसु मुनिस्स मनो’’ति एत्थापि ‘‘पतित’’न्ति पदं लिङ्गविपल्लासवसेन ठितन्ति मन्त्वा ‘‘पतितो’’ति अत्थं धारेथाति. न धारेम एत्थ लिङ्गविपल्लासस्स अनिच्छितब्बतो. यदि हि मनोसद्दो पुल्लिङ्गो सिया, तंसमानाधिकरणपदं ‘‘पतितो’’ति वत्तब्बं सिया. किमाचरियो एवं वत्तुं न जानि, जानमानो एव सो ‘‘पतितो’’ति नावोच, ‘‘पतित’’न्ति पनावोच, तेन ञायति ‘‘मनोसद्दो नपुंसकलिङ्गो’’ति. मा तुम्हे एवं वदेथ, समानाधिकरणपदं नाम कत्थचि पधानलिङ्गमनुवत्तति, कत्थचि नानुवत्तति, तस्मा न तं लिङ्गविसेसजोतने एकन्ततो पमाणं. ‘‘मातुगामो, ओरोधो, आवुसो विसाख, एहि विसाखे, चित्तानि अट्ठीनी’’ति एवमादिरूपविसेसोयेव पमाणं. यदि समानाधिकरणपदेयेव लिङ्गविसेसो अधिगन्तब्बो सिया, ‘‘चत्तारो च महाभूता’’तिआदीसु लिङ्गववत्थानं न सिया. यस्मा एवमादीसुपि ठानेसु लिङ्गववत्थानं होतियेव. कथं? ‘‘चत्तारो’’ति पुल्लिङ्गं ‘‘महाभूता’’ति नपुंसकन्ति, तस्मा ‘‘पतितं असुभेसु मुनिस्स मनो’’ति एत्थापि ‘‘पतित’’न्ति नपुंसकलिङ्गं ‘‘मनो’’ति पुल्लिङ्गन्ति ववत्थानं भवतीति. इदं सुत्वा ते तुण्ही भविस्सन्ति. ततो तेसं तुण्हीभूतानं इदं वत्तब्बं – यस्मा मनोगणे पवत्तानं पदानं समानाधिकरणपदानि कत्थचि नपुंसकवसेन योजेतब्बानि, तस्मा मनोगणे पमुखस्स मनोसद्दस्सपि समानाधिकरणपदानि कत्थचि नपुंसकवसेन योजितानि. तथा हि पुब्बाचरिया ‘‘सद्धम्मतेजविहतं विलयं खणेन, वेनेय्यसत्तहदयेसु तमो’पयाति. दुक्खं वचो एतस्मिन्ति दुब्बचो. अवनतं सिरो यस्स सोयं अवंसिरो, अप्पकं रागादि रजो येसं पञ्ञामये अक्खिम्हि ते अप्परजक्खा’’तिआदिना सद्दरचनं कुब्बिंसु, न पन तेहि वचो सिरो रजोसद्दादीनं नपुंसकलिङ्गत्तं विभावेतुं ईदिसी सद्दरचना कता, अथ खो सिरोमनोसद्दानं मनोगणे पवत्तानं पुल्लिङ्गसद्दानं कत्थचिपि ईदिसानिपि लिङ्गविपल्लासवसेन ठितानि समानाधिकरणपदानि होन्तीति परेसं जानापनाधिप्पायवतिया अनुकम्पाय विरचिता. एत्थापि तुम्हाकं मतेन मनोसद्दस्स नपुंसकलिङ्गत्ते सति वचो सिरो इच्चादयोपि नपुंसकलिङ्गत्तमापज्जन्ति नपुंसकलिङ्गवसेन समानाधिकरणपदानं निद्दिट्ठत्ता. किं पनेतेसम्पि नपुंसकलिङ्गत्तं इच्छथाति. अद्धा ते इदम्पि सुत्वा निब्बेठेतुमसक्कोन्ता तुण्ही भविस्सन्ति. किञ्चापि ते अञ्ञं गहेतब्बकारणं अपस्सन्ता एवं वदेय्युं ‘‘यदि भो मनो सद्दो नपुंसकलिङ्गोन होति, कस्मा वेय्याकरणा ‘मनोसद्दो नपुंसकलिङ्गो’ति वदन्ती’’ति? ते वत्तब्बा – यदि तुम्हे वेय्याकरणमतं गहेत्वा मनोसद्दस्स नपुंसकलिङ्गत्तं रोचेथ, ननु भगवायेव लोके असदिसो महावेय्याकरणो महापुरिसो विसारदो परप्पवादमद्दनो. भगवन्तञ्हि पदका वेय्याकरणा अम्बट्ठमाणवपोक्खरसातिसोणदण्डादयो च ब्राह्मणा सच्चकनिगण्ठादयो च परिब्बाजका वादेन न सम्पापुणिंसु, अञ्ञदत्थु भगवायेव मत्तवारणगणमज्झे केसरसीहो विय असम्भीतो नेसं नेसं वादं मद्देसि, महन्ते च ने अत्थे पतिट्ठापेसि, एवंविधेन भगवता वोहारकुसलेन यस्मा ‘‘कायो अनिच्चो’’ति च ‘‘कायो दुक्खो, मनो अनिच्चो, मनो दुक्खो’’ति च एवमादिना वुत्ता मनोसद्दस्स पुल्लिङ्गभावसूचनिका बहू पाळियो दिस्सन्ति, तस्मा मनोसद्दो पुल्लिङ्गोयेवाति सारतो पच्चेतब्बोति. एवं वुत्ता ते निरुत्तरा अप्पटिभाना मङ्कुभूता पत्तक्खन्धा अधोमुखा पज्झायिस्सन्ति.
इदानि सरसद्दादीनं नामिकपदमाला विसेसतो वुच्चते –
सरो, सरा. सरं, सरे. सरेन, सरेहि, सरेभि. सरस्स, सरानं. सरा, सरस्मा, सरम्हा, सरेहि, सरेभि. सरस्स, सरानं. सरे, सरस्मिं, सरम्हि, सरेसु. भो सर, भवन्तो सरा.
अयं पुरिसनये सब्बथा पविट्ठस्स उसुसद्दसरवनअकारादिसरवाचकस्स सरसद्दस्स नामिकपदमाला.
अयं पन पुरिसनये एकदेसेन पविट्ठस्स मनोगणपक्खिकस्स रहदवाचकस्स सरसद्दस्स नामिकपदमाला –
सरो, सरा. सरं, सरो, सरे. सरसा, सरेन, सरेहि, सरेभि. सरसो, सरस्स, सरानं. सरा, सरस्मा, सरम्हा, सरेहि, सरेभि. सरसो, सरस्स, सरानं. सरसि, सरे, सरस्मिं, सरम्हि, सरेसु. भो सर, भवन्तो सरा, भो सरा इति वा.
वयो, वया. वयं, वये. वयेन, वयेहि, वयेभीति पुरिसनयेन ञे य्यो. अयं पुरिसनये सब्बथा पविट्ठस्स परिहानिवाचकस्स वयसद्दस्स नामिकपदमाला.
अयं पन पुरिसनये एकदेसेन पविट्ठस्स मनोगणपक्खिकस्स आयुकोट्ठासवाचकस्स वयसद्दस्स नामिकपदमाला – वयो, वया. वयं, वयो, वये. वयसा, वयेन, वयेहि, वयेभीति मननयेन ञेय्यो. तस्स चेतो पटिस्सोसि, अरञ्ञे लुद्दगोचरो. चेता हनिंसु वेदब्बं.
चेतो, चेता. चेतं, चेते. चेतेन, चेतेहि, चेतेभीति पुरिसनयेन ञेय्यो. अयं पुरिसनये सब्बथा पविट्ठस्स पण्णत्तिवाचकस्स चेतसद्दस्स नामिकपदमाला.
अयं पन पुरिसनये एकदेसेन पविट्ठस्स चित्तवाचकस्स चेतसद्दस्स नामिकपदमाला – चेतो, चेता. चेतं, चेतो, चेते. चेतसा, चेतेन, चेतेहि, चेतेभीति मननयेन ञेय्यो. यसो कुलपुत्तो, यसं कुलपुत्तं, यसेन कुलपुत्तेनाति एकवचनवसेन पुरिसनयेन योजेतब्बा, एकवचनपुथुवचनवसेन वा. एवं कानिचि ओकारन्तपदानि पुरिसनये सब्बथा पविट्ठानि च होन्ति, एकदेसेन पविट्ठानि चाति इमिना नयेन सब्बपदानि पञ्ञाचक्खुना उपपरिक्खित्वा विसेसो वेदितब्बो. अविसेसञ्ञुनो हि एवमादिविभागं अजानन्ता यं वा तं वा ब्यञ्जनं रोपेन्ता यथाधिप्पेतं अत्थं विराधेन्ति, तस्मा यो एत्थ अम्हेहि पकासितो विभागो, सो सद्धासम्पन्नेहि कुलपुत्तेहि सक्कच्चमुग्गहेतब्बो. कतमानि कानिचि ओकारन्तपदानि पुरिसनये एकदेसेन पविट्ठानि च एकदेसेन न पविट्ठानि च? मनो वचो तेजोसद्दादयो चेव अय्यसद्दो च, तत्र मनसद्दादीनं नामिकपदमाला हेट्ठा विभाविता.
अय्यसद्दस्स पन नामिकपदमालायं ‘‘अय्यो, अय्या. अय्यं, अय्ये’’ति पुरिसनयेन वत्वा आलपनट्ठाने ‘‘भो अय्य, भो अय्यो’’ति द्वे एकवचनानि, ‘‘भवन्तो अय्या, भवन्तो अय्यो’’ति द्वे बहुवचनानि च वत्तब्बानि. एत्थ अय्यो इति सद्दो पच्चत्तवचनभावे एकवचनं, आलपनवचनभावे एकवचनञ्चेव बहुवचनञ्च. तत्रिमे पयोगा ‘‘अय्यो किर सागतो अम्बतित्थिकेन नागेन सङ्गामेसि, पिवतु भन्ते अय्यो सागतो कापोतिकं पसन्न’’न्ति एवमादीनि अय्योसद्दस्स पच्चत्तेकवचनप्पयोगानि, ‘‘अथ खो सा इत्थी तं पुरिसं एतदवोच ‘नाय्यो सो भिक्खु मं निप्पाटेसि, अपिच अहमेव तेन भिक्खुना गच्छामि, अकारको सो भिक्खु, गच्छ खमापेही’ति’’ एवमादीनि अय्योसद्दस्स आलपनेकवचनप्पयोगानि, ‘‘एथ’य्यो राजवसतिं, निसीदित्वा सुणाथ मे. एथ मयं अय्यो समणेसु सक्यपुत्तियेसु पब्बजिस्सामा’’ति एवमादीनि अय्योसद्दस्स आलपनबहुवचनप्पयोगानि. भवति चत्र –
अय्यो इति अयं सद्दो, पच्चत्तेकवचो भवे;
आलपने बहुवचो, भवे एकवचोपि च –
एवं कानिचि ओकारन्तपदानि पुरिसनये एकदेसेन पविट्ठानि च होन्ति एकदेसेन न पविट्ठानि च.
कतमानि कानिचि ओकारन्तपदानि पुरिसनये सब्बथा अप्पविट्ठानि? गोसद्दोयेव. गोसद्दस्स हि अयं नामिकपदमाला –
गो, गावो, गवो. गावुं, गावं, गवं, गावो, गवो. गावेन, गवेन, गोहि, गोभि. गावस्स, गवस्स, गवं, गुन्नं, गोनं. गावा, गावस्मा, गावम्हा, गवा, गवस्मा, गवम्हा, गोहि, गोभि. गावस्स, गवस्स, गवं, गुन्नं, गोनं. गावे, गावस्मिं, गावम्हि, गवे, गवस्मिं, गवम्हि, गावेसु, गवेसु, गोसु. भो गो, भवन्तो गावो, गवो. अयं पुरिसनये सब्बथा अप्पविट्ठस्स गोसद्दस्स नामिकपदमाला.