३. पकिण्णकविनिच्छय

इतो परं पवक्खामि, पकिण्णकविनिच्छयं;

सप्पयोगेसु अत्थेसु, विञ्ञूनं पाटवत्थया.

तत्थ अत्थुद्धारो, अत्थसद्दचिन्ता, अत्थातिसययोगो, समानासमानवसेनवचनसङ्गहो, आगमलक्खणवसेन विभत्तिवचनसङ्गहो, कालवसेन विभत्तिवचनसङ्गहो, कालसङ्गहो, पकरणसंसन्दना, वत्तमानादीनं वचनत्थविभावना चाति नवधा विनिच्छयो वेदितब्बो.

अत्थुद्धारे ताव समानसुतिकपदानमत्थुद्धारणं करिस्साम. एत्थाख्यातपदसञ्ञितानं भोतिसद्द भवेसद्दानमत्थो उद्धरितब्बो. तथा हेते नामिकपदसञ्ञितेहि अपरेहि भोतिसद्द भवेसद्देहि समानसुतिकापि असमानत्था चेव होन्ति असमानविभत्तिका च. सासनस्मिञ्हि केचि सद्दा अञ्ञमञ्ञं समानसुतिका समानापि असमानत्था असमानपवत्तिनिमित्ता असमानलिङ्गा असमानविभत्तिका असमानवचनका असमानन्ता असमानकालिका असमानपदजातिका च भवन्ति.

तेसमसमानत्थत्ते ‘‘सब्बञ्हि तं जीरति देहनिस्सितं. अप्पस्सुतायं पुरिसो, बलिबद्दोव जीरति. सन्तो तसितो. पहु सन्तो न भरति. सन्तो आचिक्खते मुनि. सन्तो सप्पुरिसा लोके. सन्तो संविज्जमाना लोकस्मि’’न्ति एवमादयो पयोगा. एत्थ जीरतिसद्दद्वयं यथासम्भवं नवभावापगमवड्ढनवाचकं. सन्तोसद्दपञ्चकं यथासम्भवं परिस्समप्पत्तसमानोपसन्तोपलब्भमानवाचकन्ति दट्ठब्बं.

असमानपवत्तिनिमित्तत्ते पन ‘‘अकतञ्ञू मित्तदुब्भी, अस्सद्धो अकतञ्ञूचा’’तिएवमादयो. एत्थ च अकतञ्ञूसद्दद्वयं कताकताजाननजाननपवत्तिनिमित्तं पटिच्च सम्भूतत्ता असमानपवत्तिनिमित्तकन्ति दट्ठब्बं.

असमानलिङ्गत्ते ‘‘सुखी होतु पञ्चसिख सक्को देवानमिन्दो. त्वञ्च भद्दे सुखी होहि. यत्थ सा उपट्ठितो होति. माता मे अत्थि, सा मया पोसेतब्बा’’ति एवमादयो. एत्थ सुखीसद्दद्वयं सासद्दद्वयञ्च पुमित्थिलिङ्गवसेन असमानलिङ्गन्ति दट्ठब्बं.

असमानविभत्तिकत्ते ‘‘आहारे उदरे यतो. यतो पजानाति सहेतुधम्म’’न्ति एवमादयो. एत्थ यतोसद्दद्वयं पठमापञ्चमीविभत्तिसहितत्ता असमानविभत्तिकन्ति दट्ठब्बं.

असमानवचनकत्ते इमे पयोगा –

‘‘याय मातु भतो पोसो, इमं लोकं अवेक्खति;

तम्पि पाणददिं सन्तिं, हन्ति कुद्धो पुथुज्जनो’’ति

आदीसु हन्तिसद्दो एकवचनो.

‘‘इमे नून अरञ्ञस्मिं, मिगसङ्घानि लुद्दका;

वाकुराहि परिक्खिप्प, सोब्भं पातेत्वा तावदे;

विक्कोसमाना तिब्बाहि, हन्ति नेसं वरं वर’’न्ति.

आदीसु पन बहुवचनो. ‘‘सीलवा वत्तसम्पन्नो. एथ तुम्हे आयस्मन्तो सीलवा होथ. सन्तो दन्तो नियतो ब्रह्मचारी. सन्तो हवे सब्भि पवेदयन्ति. महाराजा यसस्सी सो. चत्तारो महाराजा’’ति एवमादीसु सीलवासद्दादयो एकवचनबहुवचनका.

असमानन्तत्ते पन यत्थ समानसुतिकानं असमानविभत्तिकत्तं वा असमानवचनत्तं वा उपलब्भति. तेयेव पयोगा. तं यथा? ‘‘सतं सम्पजानं, सतं धम्मो, सन्तो दन्तो, सन्तो सप्पुरिसा’’ इच्चेवमादयो.

असमानकालत्ते ‘‘ननु ते सुतं ब्राह्मण भञ्ञमाने, देवा न इस्सन्ति पुरिसपरक्कमस्स. ते जना पारमिस्सन्ति, मच्चुधेय्यं सुदुत्तर’’न्ति एवमादयो. एत्थ इस्सन्तिसद्दद्वयं वत्तमानाभविस्सन्तीकालवसेन असमानकालन्ति दट्ठब्बं. वत्तमानाभविस्सन्तीविभत्तिवसेन पन असमानविभत्तिकन्तिपि.

असमानपदजातिकत्ते ‘‘सयं समाहितो नागो, सयं अभिञ्ञाय कमुद्दिसेय्यं. पथे धावन्तिया पति, एकंसं अजिनं कत्वा, पादेसु सिरसा पति. गिरिं चण्डोरणं पती’’ति एवमादयो. एत्थ सयंसद्दद्वयं नामनिपातवसेन पतिसद्दत्तयं नामाख्यातोपसग्गवसेन असमानपदजातिकन्ति दट्ठब्बं.

इमिना नयेन सब्बत्थ वित्थारेतब्बं. एवं सासनस्मिं केचि सद्दा अञ्ञमञ्ञं समानसुतिका समानापि असमानत्था असमानपवत्तिनिमित्ता असमानलिङ्गा असमानविभत्तिका असमानवचनका असमानन्ता असमानकालिका असमानपदजातिका च भवन्ति. एतादिसेसु सद्देसु यो क्रियापदत्तं पकासेति, न सो नामिकपदत्तं. यो च नामिकपदत्तं पकासेति, न सो क्रियापदत्तं. एवं सन्तेपि सुतिसामञ्ञतो एकत्तेन गहेत्वा अत्थुद्धारो करणीयोति यथावुत्तक्रियापदानं नामपदेहि समानसुतिकानं भोतिसद्द भवे सद्दानमत्थुद्धारं वदाम.

कथं? भोतिसद्दो कत्तुयोगे क्रियापदं, क्रियायोगे नामिकपदं, तस्मा सो द्वीसु अत्थेसु वत्तति क्रियापदत्थे नामिकपदत्थे च. तत्थ क्रियापदत्थे वत्तमानवसेन, नामिकपदत्थे पनालपनवसेन. क्रियापदत्थे ताव ‘‘एको भोति’’, नामिकपदत्थे ‘‘मा भोति परिदेवेसि’’. अत्रिदं वुच्चति –

भावे नामपदत्थे च, आलपनविसेसिते;

इमेसु द्वीसु अत्थेसु, भोतिसद्दो पवत्तति.

भवेसद्दो पन ‘‘भवामी’’तिमस्स वत्तमानाविभत्तियुत्तस्स सद्दस्सत्थेपि वत्तति. ‘‘भवामी’’तिमस्स पञ्चमीविभत्तियुत्तस्स सद्दस्स आणत्यासीसनत्थेसुपि वत्तति. ‘‘भवेय्यामी’’तिमस्स सत्तमीविभत्तिसहितस्स सद्दस्स अनुमतिपरिकप्पत्थेसुपि वत्तति. तत्रिदं पठमत्थस्स साधकं आहच्चवचनं –

‘‘देवानं अधिको होमि, भवामि मनुजाधिपो;

रूपलक्खणसम्पन्नो, पञ्ञाय असमो भवे’’ति.

अयं पन सब्बेसं तेसमत्थानं साधिका अम्हाकं गाथारचना –

‘‘सुखी भवति एसो च, अहञ्चापि सुखी भवे;

सुखी भवतु एसो च, अहञ्चापि सुखी भवे.

इमाय बुद्धपूजाय, भवन्तु सुखिता पजा;

भवे’हञ्च सुखप्पत्तो, सामच्चो सह ञातिभि.

सुखी भवेय्य एसो च, अहञ्चापि सुखी भवे;

सुखी भवेय्य चे एसो, अहञ्चापि सुखी भवे’’ति.

इच्चेवं –

वत्तमानाय पञ्चम्यं, सत्तम्यञ्च विभत्तियं;

एतेसु तीसु ठानेसु, भवेसद्दो पवत्तति.

एकधा वत्तमानायं, पञ्चमीसत्तमीसु च;

द्वेधा द्वेधातिमस्सत्थं, पञ्चधा परिदीपये.

द्वेधा वा वत्तमानाय-मादिपुरिसवाचको;

अत्थो ‘‘भवे’’ति एतस्स, ‘‘भवती’’तिपियुज्जति.

इदानि पन एतस्स, वुत्तस्सत्थस्स साधकं;

एत्थ पाळिप्पदेसं तु, आहरिस्सं सुणाथ मे.

को’यं मज्झेसमुद्दस्मिं, अपस्सं तीरमायुहे;

कं त्वं अत्थवसं ञत्वा, एवं वायमसे भुसं.

निसम्म वत्तं लोकस्स, वायामस्स च देवते;

तस्मा मज्झेसमुद्दस्मिं, अपस्सं तीरमायुहे.

अस्सं पुरिमगाथायं, ‘‘आयुहे’’तिपदस्स हि;

‘‘आयूहती’’ति अत्थोति, विञ्ञातब्बो विभाविना.

विभत्तिया विपल्लास-वसेनायं समीरितो;

वत्तमाने सत्तमीति, तिस्सेकारवसेन वा.

पच्छिमाय च गाथायं, ‘‘आयुहे’’तिपदस्स तु;

‘‘आयूहामी’’ति अत्थोति, सद्दत्थञ्ञू विभावये.

तथा ‘‘भवे’’तिएतस्स, वत्तमानाविभत्तियं;

‘‘भवती’’ति, ‘‘भवामी’’ति, चत्थं द्वेधा विभावये.

एवंविधेसु अञ्ञेसु, पाठेसुपि अयं नयो;

नेतब्बो नयदक्खेन, नयसागरसासने.

एवमयं भवेसद्दो पञ्चसु छसु वा क्रियापदत्थेसु पवत्तति. तथा सत्तमीविभत्यन्तनामिकपदस्स वुद्धिसंसारकम्मभवूपपत्तिभवसङ्खातेसु अत्थेसुपि. तथा हि ‘‘अभवे नन्दति तस्स, भवे तस्स न नन्दती’’तिआदीसु वुद्धिम्हि. ‘‘भवे विचरन्तो’’तिआदीसु संसारे. ‘‘भवे खो सति जाति होति, जातिपच्चया जरामरण’’न्तिआदीसु कम्मभवे. ‘‘एवं भवेविज्जमाने’’तिआदीसु उपपत्तिभवेति दट्ठब्बं. इमिना नयेन भूधातुतो निप्फन्नानं अञ्ञतोपि अञ्ञेसं क्रियापदानं यथासम्भवमत्थो उद्धरितब्बो.

आख्यातत्थम्हिमे अत्था, न लातब्बा कुदाचनं;

अत्थुद्धारवसेनेते, उद्धटा नामतो यतो.

इदमेत्थ सङ्खेपतो अत्थुद्धारनयनिदस्सनं.

अत्थसद्दचिन्तायं पन एवमुपलक्खेतब्बं – ‘‘भवन्ते, पराभवन्ते, पराभवे’’इच्चादयो गच्छति गच्छं गच्छतोसद्दादयो विय विसेससद्दा, न याचनोपतापनत्थादिवाचको नाथतिसद्दो विय, न च राजदेवतादिवाचको देवसद्दो विय सामञ्ञसद्दा. ये चेत्थ विसेससद्दा, ते सब्बकालं विसेससद्दाव. ये च सामञ्ञसद्दा, तेपि सब्बकालं सामञ्ञसद्दाव.

तत्र गच्छतीतिआदीनं विसेससद्दता एवं दट्ठब्बा – गच्छतीति एकं नामपदं, एकमाख्यातं. तथा गच्छन्ति एकं नामपदं, एकमाख्यातं. गच्छतोति एको कितन्तो, अपरो रूळ्हीसद्दो. सतिपि विसेससद्दत्ते सदिसत्ता सुतिसामञ्ञतो तब्बिसयं बुद्धिं नुप्पादेति विनाव’त्थप्पकरणसद्दन्तराभिसम्बन्धेन. तथा हि सद्दन्तराभिसम्बन्धेन ‘‘गच्छति पतिट्ठित’’न्ति वुत्ते सत्तम्यन्तं नामपदन्ति विञ्ञायति. ‘‘गच्छति तिस्सो’’ति वुत्ते पनाख्यातन्ति. तथा ‘‘स गच्छं न निवत्तती’’ति वुत्ते पठमन्तं नामपदन्ति विञ्ञायति. ‘‘गच्छं पुत्तनिवेदको’’ति वुत्ते आख्यातन्ति विञ्ञायति. ‘‘गच्छतो हयतो पतितो’’ति वुत्ते कितन्तोति विञ्ञायति. ‘‘गच्छतो पण्णपुप्फानि पतन्ती’’ति वुत्ते रुक्खवाचको रूळ्हीसद्दोति. इति विसेससद्दानं आख्यातनामानं नामाख्यातेहि समानसुतिकानं अत्थाभिसम्बन्धादीसु यो कोचि अत्थविसेसञापको सम्बन्धो अवस्समिच्छितब्बो. एवं ‘‘गच्छती’’तिआदीनं आख्यातनामत्तादिवसेन पच्चेकं ठितानं एकेकत्थवाचकानं विसेससद्दता दट्ठब्बा.

‘‘नाथति देवो’’तिआदीनं पन आख्यातनामानं नामाख्यातेहि असमानसुतिकानं अनेकत्थवाचकानं सामञ्ञसद्दता एव दट्ठब्बा. अत्थसम्बन्धादीसु हि विना येन केनचि सम्बन्धेन ‘‘नाथती’’ति वुत्ते ‘‘याचती’’ति वा ‘‘उपतापेती’’ति वा ‘‘इस्सरियं करोती’’ति वा ‘‘आसीसती’’ति वा अत्थो पटिभाति, तथा ‘‘देवो’’ति वुत्ते ‘‘मेघो’’ति वा ‘‘आकासो’’ति वा ‘‘राजा’’ति वा ‘‘देवता’’ति वा ‘‘विसुद्धिदेवो’’ति वा अत्थो पटिभाति. यदा पन सद्दन्तराभिसम्बन्धेन ‘‘नाथति सुप्पटिपत्ति’’न्ति वुत्ते तदा ‘‘नाथती’’ति क्रियापदस्स ‘‘याचती’’ति अत्थो विञ्ञायति, ‘‘नाथति सब्बकिलेसे’’ति वुत्ते ‘‘उपतापेती’’ति अत्थो विञ्ञायति. ‘‘नाथति सकचित्ते’’ति वुत्ते ‘‘इस्सरियं करोती’’ति अत्थो विञ्ञायति. ‘‘नाथति लोकस्स हित’’न्ति वुत्ते ‘‘आसीसती’’ति अत्थो विञ्ञायति. तथा ‘‘देवो गज्जती’’ति वुत्ते ‘‘देवो’’ति नामपदस्स ‘‘मेघो’’ति अत्थो विञ्ञायति. ‘‘विद्धो विगतवलाहको देवो’’ति वुत्ते ‘‘आकासो’’ति अत्थो विञ्ञायति. ‘‘पिवतु देवो पानीय’’न्ति वुत्ते ‘‘राजा’’ति अत्थो विञ्ञायति. ‘‘देवो देवकाया चवति आयुसङ्खया’’ति वुत्ते ‘‘देवता’’ति अत्थो विञ्ञायति. ‘‘देवातिदेवो सतपुञ्ञलक्खणो’’ति वुत्ते ‘‘विसुद्धिदेवो’’ति अत्थो विञ्ञायति. इमिना नयेन अञ्ञेपि सामञ्ञसद्दा ञातब्बा.

सब्बमेतं ञत्वा यथा अत्थो सद्देन, सद्दो चत्थेन न विरुज्झति, तथात्थसद्दा चिन्तनीया. तत्रिदं उपलक्खणमत्तं चिन्ताकारनिदस्सनं – ‘‘अत्थकुसला भवन्ते’’ति वा ‘‘किच्चानि भवन्ते’’ति वा वुत्ते ‘‘भवन्ते’’ति इदं ‘‘भवन्ती’’तिमिना समानत्थमाख्यातपदन्ति एवमत्थो च सद्दो च चिन्तनीयो. ‘‘भवन्ते पस्सामी’’ति वा ‘‘इच्छामी’’ति वा वुत्ते उपयोगत्थवं नामपदन्ति एवमत्थो च सद्दो च चिन्तनीयो. ‘‘भवन्ते जने पसंसती’’ति वा ‘‘कामेती’’ति वा वुत्ते पच्चत्तोपयोगत्थवन्तानि द्वे नामपदानीति एवमत्थो च सद्दो च चिन्तनीयो. ‘‘चोरा पराभवन्ते’’ति वुत्ते ‘‘पराभवन्ते’’ति इदं ‘‘पराभवन्ती’’तिमिना समानत्थमाख्यातिकपदन्ति एवमत्थो च सद्दो च चिन्तनीयो. ‘‘पराभवन्ते जना इच्छन्ति अमित्तान’’न्ति वुत्ते ‘‘पराभवन्ते’’ति इमानि उपयोगपच्चत्तत्थवन्तानि द्वे नामपदानीति एवमत्थो च सद्दो च चिन्तनीयो. ‘‘एसो पराभवे’’ति वुत्ते ‘‘पराभवे’’ति इदं ‘‘पराभवेय्या’’तिमिना समानत्थमाख्यातपदन्ति एवमत्थो च सद्दो च चिन्तनीयो. ‘‘एते पराभवे लोके, पण्डितो समवेक्खिया’’ति वुत्ते ‘‘पराभवे’’ति इदं उपयोगत्थवं बहुवचनं नामपदन्ति एवमत्थो च सद्दो च चिन्तनीयो. ‘‘पराभवे सती’’ति वुत्ते भावलक्खणभुम्मत्थेकवचनकं नामपदन्ति एवमत्थो च सद्दो च चिन्तनीयो. ‘‘तुम्हे मे पसादा सम्भवे’’ति वुत्ते ‘‘सम्भवे’’ति इदं ‘‘सम्भवथा’’तिमिना समानत्थमाख्यातपदन्ति एवमत्थो च सद्दो च चिन्तनीयो. ‘‘एहि त्वं सम्भवव्हे’’ति वुत्ते ‘‘सम्भवव्हे’’ति इदं सम्भवाय नाम इत्थिया वाचकं इत्थिलिङ्गं सालपनं नामिकपदन्ति एवमत्थो च सद्दो च चिन्तनीयो. ‘‘एहि त्वं सम्भवव्हेपतिट्ठित’’न्ति वुत्ते सम्भवनामकस्स पुरिसस्स वाचकं पुल्लिङ्गं भुम्मवचनन्ति एवमत्थो च सद्दो च चिन्तनीयो.

‘‘वरुणो ब्रह्मदेवो च, अहेसुं अग्गसावका;

सम्भवो नामुपट्ठाको, रेवतस्स महेसिनो’’ति –

हि पाळि. ‘‘धम्मा पातुभवन्ते’’ति वुत्ते ‘‘पातुभवन्ते’’ति इदं ‘‘पातुभवन्ती’’तिमिना समानत्थं सनिपातमाख्यातपदन्ति एवमत्थो च सद्दो च चिन्तनीयो. ‘‘पातु भवन्ते जने’’ति वुत्ते ‘‘ते जने भवं रक्खतू’’ति अत्थवाचकानि आख्यातकितन्तसब्बनामिकपदानीति एवमत्थो च सद्दो च चिन्तनीयो. ‘‘पातुभवसे त्वं गुणेही’’ति वुत्ते ‘‘पातुभवसे’’ति इदं ‘‘पातुभवसी’’तिमिना समानत्थमाख्यातपदन्ति एवमत्थो च सद्दो च चिन्तनीयो. ‘‘पातुभवसे गुणे यो त्व’’न्ति वुत्ते ‘‘पातुभवाहि अत्तनो गुणहेतु त्व’’न्ति अत्थवाचकानिनिपातयुत्ताख्यातनामपदानीति एवमत्थो च सद्दो च चिन्तनीयो. ‘‘अहमत्तनो गुणेहि पातुभवे’’ति वुत्ते ‘‘पातुभवे’’ति इदं ‘‘पातुभवामी’’तिमिना समानत्थं सनिपातमाख्यातपदन्ति एवमत्थो च सद्दो च चिन्तनीयो. ‘‘मं पातु भवे इदं पुञ्ञकम्म’’न्ति वुत्ते ‘‘मं रक्खतु संसारे इदं पुञ्ञकम्म’’न्ति अत्थवाचकानि आख्यातनामपदानीति एवमत्थो च सद्दो च चिन्तनीयो. इमिना नयेन सब्बत्थ यथारहमत्थसद्दा चिन्तनीया. तत्थ समानसुतिकानं केसञ्चि सद्दानं ‘‘न तेसं कोट्ठे ओपेन्ति. न तेसं अन्तरा गच्छे. सत्त वो लिच्छवी अपरिहानीये धम्मे देसेस्सामि, इमे ते देव सत्तवो, त्वञ्च उत्तमसत्तवो’’तिआदीसु समानसुतिकानं विय उच्चारणविसेसो इच्छनीयो. उच्चारणविसेसे हि सति पदानि परिब्यत्तानि, पदेसु परिब्यत्तेसु अत्थो परिब्यत्तो होति, अत्थपरिग्गाहकानं अत्थाधिगमो अकिच्छो होति, सुपरिसुद्धादासतले पटिबिम्बदस्सनं विय, सो च गहितपुब्बसङ्केतस्स अत्थसम्बन्धादीसु अञ्ञतरस्मिं ञातेयेव होति, न इतरथा. वुत्तञ्हेतं पोराणेहि –

‘‘विसयत्तमनापन्ना, सद्दा नेवत्थबोधका;

न पदमत्ततो अत्थे, ते अञ्ञाता पकासका’’ति.

यदिदमेत्थ वुत्तमम्हेहि ‘‘उच्चारणविसेसो इच्छनीयो’’ति. अत्रायमुच्चारणविसेसदीपनी गाथा सहत्थप्पकासननयदानगाथाय.

‘‘न ते सं कोट्ठे ओपेन्ति’’, इति पाठे सुमेधसो;

पदं ‘‘न ते’’ति छिन्दित्वा, ‘‘सं कोट्ठे’’ति पठेय्य वे.

‘‘सं न ओपेन्ति कोट्ठे ते, भिक्खू’’ति अत्थमीरये;

एवमिमेसु अञ्ञेसु, पाठेसुपि अयं नयो.

अथ यं पनिदम्पि वुत्तं ‘‘केसञ्ची’’ति, तं किमत्थं? ‘‘गच्छति पतिट्ठितं, गच्छति तिस्सो, भवन्ते पस्सामि, अत्थकुसला भवन्ते, वदन्तं एकपोक्खरा, वदन्तं पटिवदती’’तिआदीसु समानसुतिकानमुच्चारणविसेसो न लब्भतीति दस्सनत्थं. तस्मा इदमेत्थ सल्लक्खेतब्बं – यत्थ समानसुतिकानमुच्चारणविसेसो लब्भति अत्थविसेसो च पदानं विभागवसेन वा अविभागवसेन वा, तत्थ पयोगे समानसुतिकमेकच्चं पदं विच्छिन्दित्वा उच्चारेतब्बं. सेय्यथिदं? ‘‘हेतु हेतुसम्पयुत्तकानं धम्मानं तंसमुट्ठानानञ्च रूपानं हेतुपच्चयेन पच्चयो. सो तेन सद्धिं भासति, सोतेन वुय्हति. भवन्ते जने पसंसति, भवन्ते पस्सामी’’ति एवमादयो पयोगा. एत्थ ‘‘हेतू’’ति ईसकं विच्छिन्दित्वा ‘‘हेतुसम्पयुत्तान’’न्ति उच्चारेतब्बं. तथा ‘‘सो’’ति विच्छिन्दित्वा ‘‘तेन सद्धि’’न्ति उच्चारेतब्बं. ‘‘भव’’न्ति विच्छिन्दित्वा ‘‘ते जने’’ति उच्चारेतब्बं.

सेसं पन समानसुतिकं विच्छिन्दित्वा न उच्चारेतब्बं. अविच्छिन्दनीयस्मिञ्हि ठाने विच्छिन्दित्वा पठितस्स अत्थो दुट्ठो होति. एवं पदविभागाविभागवसेन समानसुतिकानमत्थुच्चारणविसेसो वेदितब्बो. एत्थ हि ‘‘सो तेना’’तिआदीसु द्विपदत्थग्गहणं विभागो, एकपदत्थग्गहणमविभागोति अधिप्पेतो. एत्थ च विसुं ववत्थितानं असमानसुतिकानं एकतो कत्वा समानसुतिकभावपरिकप्पनं अत्थन्तरविञ्ञापनत्थञ्चेव उच्चारणविसेसदस्सनत्थञ्च. न हि एतानि ‘‘सप्पो सप्पो’’तिआदीसु विय एकस्मिंयेवत्थे समानसुतिकानि. एवं सन्तेपि एकज्झकरणेन लद्धं समानसुतिलेसं गहेत्वा अत्थन्तरविञ्ञापनत्थं उच्चारणविसेसदस्सनत्थञ्च ‘‘समानसुतिकानी’’ति वुत्तानि. एस नयो अञ्ञत्रापि ईदिसेसु ठानेसु. इदमेत्थ सल्लक्खेतब्बं –

यत्थ समानसुतिकानं अट्ठारसाकारेसु येन केनचि आकारेन अत्थविसेसो लब्भति, विच्छिन्दित्वा पन उच्चारणे सद्दविलासो न होति, अत्थो वा दुट्ठो होति, न तादिसेसु पयोगेसु समानसुतिकानि पदानि विच्छिन्दित्वा उच्चारेतब्बानि. तत्र कतमेन चाकारेन अत्थविसेसलाभो भवति? पदानं विभागवसेन वा अविभागवसेन वा अक्खरसन्निधानवसेन वा पदसन्निधानवसेन वा पदक्खरसन्निधानवसेन वा विच्छावसेन वा कम्मप्पवचनीयवसेन वा भयकोधादीसु उप्पन्नेसु कथितामेडितवचनवसेन वा गुणवाचकसद्दस्स द्विरुत्तवसेन वा क्रियापदस्स द्विरुत्तवसेन वा संहितापदच्छेदवसेन वा अगारवत्थपरिदीपनवसेन वा निरन्तरत्थपरिदीपनवसेन वा ननिरन्तरत्थपरिदीपनवसेन वा ‘‘पुनप्पुन’’मिच्चत्थपरिदीपनवसेन वा उपमाने इव सद्दवसेन वा इतिसद्दं पटिच्च सद्दपदत्थवाचकत्थपरिदीपनवसेन वा तथापवत्तचित्तपरिदीपनवसेन वाति इमेसुट्ठारसाकारेसु, वित्थारतो पन छब्बीसाय आकारेसु ततो वाधिकेसु येन केनचि आकारेन अत्थविसेसलाभो भवति.

एत्थ पदानं ताव विभागवसेन वा अविभागवसेन वा समानसुतिकानमत्थविसेसलाभे ‘‘सा नं सङ्गति पालेति, अभिक्कमो सानं पञ्ञायति. मा नो देव अवधि, मानो मय्हं न विज्जती’’ति एवमादयो पयोगा.

अक्खरसन्निधानवसेन पन अत्थविसेसलाभे ‘‘सन्तेहि महितो हितो. सङ्गा सङ्गामजिं मुत्तं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं. दाठी दाठीसु पक्खन्दि, मञ्ञमानो यथा पुरे. सब्बाभिभुंव सिरसासिरसा नमामि. भूमितो उट्ठिता याव, ब्रह्मलोका विधावति. अच्चि अच्चिमतो लोके, डय्हमानम्हि तेजसा’’ति एवमादयो पयोगा.

पदसन्निधानवसेन अत्थविसेसलाभे ‘‘आपो आपोगतं. राजराजमहामत्तादयो, सुखो’लोकस्स लोकस्स, कारको ञाणचक्खुदो, निरापदे पदे निन्नो, अनन्तञाणं करुणालयं लयं, मलस्स बुद्धं सुसमाहितं हितं. नमामि धम्मं भवसंवरं वरं, गुणाकरञ्चेव निरङ्गणं गण’’न्ति एवमादयो पयोगा.

पदक्खरसन्निधानवसेन अत्थविसेसलाभे ‘‘पमाणरहितं हितं, सिद्धत्थो सब्बसिद्धत्थो, तिलोकमहितो हितो. उपगन्त्वान सम्बुद्धो, इदं वचनमब्रवी’’ति एवमादयो पयोगा. तत्रिमा अक्खरसन्निधानादीसु अधिप्पायविञ्ञापनियो गाथा –

महितोइति सद्दम्हा, मकारो चे विवेचितो;

सद्दो निरत्थको एत्थ, ‘‘अक्खर’’न्ति वदे बुधो.

ञेय्या अक्खरयोगेन,

‘‘सन्तेहि महितो हितो’’;

इच्चादीसु सरूपानं,

होति अत्थविसेसता.

उपसग्गा निपाता च, यञ्चञ्ञं अत्थजोतकं;

एकक्खरम्पि विञ्ञूहि, तं ‘‘पद’’न्ति समीरितं.

पदानं सन्निधानञ्च, पदक्खरानमेव च;

समासे लब्भमानत्तं, सन्धाय लपितं मया.

विच्छावसेन अत्थविसेसलाभे ‘‘गामे गामे सतं कुम्भा, गामो गामो रमणीयो’’ति एवमादयो पयोगा. एत्थ हि विच्छावसेन सब्बेपि गामा परिग्गहिता.

नानाधिकरणानं तु, वत्तुमेकक्खणम्हि या;

इच्छतो ब्यापितुं इच्छा, सा विच्छाति पकित्तिता.

कम्मप्पवचनीयवसेन अत्थविसेसलाभे ‘‘रुक्खं रुक्खं पति विज्जोतते चन्दो, रुक्खं रुक्खं परि विज्जोतते चन्दो’’ति पयोगा, रुक्खानं उपरि उपरि विज्जोततेति अत्थो.

भयकोधादीसु उप्पन्नेसु कथितामेडितवचनवसेन पन अत्थविसेसलाभे इमे पयोगा – भये ताव ‘‘चोरो चोरो, सप्पो सप्पो’’इच्चादयो. कोधे ‘‘वसल वसल, चण्डाल चण्डाल, विज्झ विज्झ, पहर पहर’’इच्चादयो. पसंसायं ‘‘साधु साधु सारिपुत्त, अभिक्कन्तं भन्ते अभिक्कन्तं भन्ते’’इच्चादयो. तुरिते ‘‘अभिक्कम वासेट्ठ अभिक्कम वासेट्ठ, गच्छ गच्छ, लुनाहि लुनाहि’’इच्चादयो. कोतूहले ‘‘आगच्छ आगच्छ’’इच्चादयो. अच्छरिये ‘‘अहो बुद्धो अहो बुद्धो’’इच्चादयो. हासे ‘‘अहो सुखं अहो सुखं, अहो मनापं अहो मनापं’’इच्चादयो. सोके ‘‘कहं एकपुत्तक कहं एकपुत्तक’’इच्चादयो. पसादे ‘‘भविस्सन्ति वज्जी भविस्सन्ति वज्जी’’इच्चादयो. एवं भयकोधादीसु उप्पन्नेसु कथितामेडितवचनवसेन अत्थविसेसलाभो भवति. एत्थ पन अत्थन्तराभावेपि दळ्हीकम्मवसेन पदानमत्थजोतकभावोयेव अत्थविसेसलाभो.

भये कोधे पसंसायं,

तुरिते कोतूहल’च्छरे;

हासे सोके पसादे च,

करे आमेडितं बुधो.

चसद्दो अवुत्तसमुच्चयत्थो, तेन गरहाअसम्मानादीनं सङ्गहो दट्ठब्बो. ‘‘पापो पापो’’तिआदीसु हि गरहायं. ‘‘अभिरूपक अभिरूपका’’तिआदीसु असम्माने. ‘‘क्वायं अबलबलो विया’’तिआदीसु अतिसयत्थे आमेडितं दट्ठब्बं. गुणवाचकस्स द्विरुत्तवसेन अत्थविसेसलाभे ‘‘कण्हो कण्हो च घोरो चा’’ति एवमादयो. ‘‘कण्हो कण्हो’’ति हि अतीव कण्होति अत्थो. क्रियापदस्स द्विरुत्तवसेन अत्थविसेसलाभे ‘‘धमे धमे नातिधमे’’ति एवमादयो. तत्थ धमे धमेति धमेय्य नो न धमेय्य. नातिधमेति पमाणातिक्कन्तं पन न धमेय्य. संहितापदच्छेदवसेन अत्थविसेसलाभे ‘‘नरानरा, सुरासुरा, कताकतकुसलाकुसलविसयं विप्पटिसाराकारेन पवत्तं अनुसोचनं कुक्कुच्च’’न्ति एवमादयो. एत्थ पन विञ्ञूनं परमकोसल्लजननत्थं सिलोकं रचयाम –

हिताहिता हितंहितं, आनुभावेन ते जिन;

पवरापवराहच्च, भवामा’नामया मयन्ति.

अगारवत्थपरिदीपनवसेन अत्थविसेसलाभे ‘‘तुवंतुवं पेसुञ्ञकलहविग्गहविवादा’’ति एवमादयो. निरन्तरत्थपरिदीपनवसेन अत्थविसेसलाभे ‘‘दिवसे दिवसे परिभुञ्जती’’ति एवमादयो. ननिरन्तरत्थपरिदीपनवसेन अत्थविसेसलाभे ‘‘खणे खणे पीति उप्पज्जती’’ति एवमादयो. ‘‘पुनप्पुन’’मिच्चत्थपरिदीपनवसेन अत्थविसेसलाभे ‘‘मुहुं मुहुं भाययते कुमारे’’ति एवमादयो. उपमाने इवसद्दवसेन अत्थविसेसलाभे ‘‘राजा रक्खतु धम्मेन, अत्तनोव पजं पज’’न्ति एवमादयो. इतिसद्दं पटिच्च सद्दपदत्थवाचकत्तपरिदीपनवसेन अत्थविसेसलाभे ‘‘बुद्धो बुद्धोति कथयन्तो, सोमनस्सं पवेदयि’’न्ति एवमादयो. तथापवत्तचित्तपरिदीपनवसेन अत्थविसेसलाभे ‘‘बुद्धो बुद्धोति चिन्तेन्तो, मग्गं सोधेमहं तदा’’ति एवमादयो. एवं ईदिसेसु पयोगेसु समानसुतिकपदं विच्छिन्दित्वा न उच्चारेतब्बं. विच्छिन्दित्वा हि उच्चारणे सति सद्दविलासो न भवति, कत्थचि पन ‘‘कताकताकुसलाकुसलविसय’’न्ति एवमादीसु विच्छिन्दित्वा उच्चारितस्स अत्थो दुट्ठो होति, तस्मा विच्छिन्दित्वा न उच्चारेतब्बं, एकाबद्धंयेव कत्वा उच्चारेतब्बं. इति समानसुतिकेसु विनिच्छयो छब्बीसाय आकारेहि अधिकेहि च मण्डेत्वा दस्सितो.

यस्मा पन समानसुतिकेसु विनिच्छये दस्सिते असमानसुतिकेसुपि विनिच्छयो दस्सेतब्बो होति, तस्मा तम्पि दस्सेस्साम – यत्थ निग्गहीतम्हा पराकारलोपोपि पाठो पञ्ञायति, संयोगब्यञ्जनस्स विसंयोगत्तम्पि. तेसु पयोगेसु निग्गहीतपदं अनन्तरपदेन सद्धिं एकाबद्धंयेव कत्वा उच्चारेतब्बं. कतमानि तानि? ‘‘सचे भुत्तो भवेय्याहं-सा’जीवो गरहितो मम. पुप्फं’सा उप्पज्जि. खयमत्तं न निब्बानं’स गम्भीरादिवाचतो’’ति एवमादयो. एत्थ हि ‘‘सचे भुत्तो भवेय्याह’’न्तिआदिना विच्छेदमकत्वा अनन्तरे द्वीसु गाथापदेसु अन्तरीभूतानं द्विन्नं समानसुतिकपदानं एकतो उच्चारणमिव अनन्तरपदेहि सद्धिं एकाबद्धुच्चारणवसेन ‘‘सचे भुत्तो भवेय्याहं-सा’जीवो गरहितो ममा’’तिआदिना उच्चारेतब्बं. एवरूपोयेव हि उच्चारणविसेसो सकलेहिपि पोराणेहि विञ्ञूहि अनुमतो उच्चारितो च ‘‘अस्स आजीवो गरहितो मम, अस्सा उप्पज्जि, अस्स गम्भीरादिवाचतो’’तिएवमादिअत्थप्पटिपादनस्सानुरूपत्ता.

यत्थ पन यादिसे उच्चारणे करियमाने अत्थो परिब्यत्तो होति, तेसु पयोगेसु क्वचि चसद्द पनसद्दादियोगट्ठाने ईसकं विच्छिन्दित्वा पदमुच्चारेतब्बं. सेय्यथिदं? ‘‘वाळा च लपसक्खरा. अच्चन्तसन्ता पन या, अयं निब्बानसम्पदा, ‘‘इदं दुक्ख’’न्ति वाचं भासतो ‘‘इदं दुक्ख’’न्ति ञाणं पवत्ततीति? आमन्ता. इति च दन्ति च दुति च खन्ति च ञाणं पवत्ततीति? न हेवं वत्तब्बे’’ति एवमादयो पयोगा.

एतेसु हि पठमपयोगे ‘‘वाळा चा’’ति ईसकं विच्छिन्दित्वा ‘‘लपसक्खरा’’ति उच्चारेतब्बं. तत्थ लपसक्खराति सक्खरसदिसमधुरवचना. जातकट्ठकथायं पन ‘‘निरत्थकवचनेहि सक्खरा विय मधुरा’’ति वुत्तं, तस्मात्र बहुब्बीहितप्पुरिसवसेन द्विधा समासो दट्ठब्बो ‘‘लपा सक्खरा विय यासं ता लपसक्खरा, लपेहि वा सक्खरा वियाति लपसक्खरा’’ति.

दुतियपयोगे ‘‘अच्चन्तसन्ता पन’’इति ईसकं विच्छिन्दित्वा ‘‘या’’ति उच्चारेतब्बं. या पन अयं निब्बानसम्पदा अच्चन्तसन्ताति हि अत्थो.

ततियपयोगे इति च दन्ति च दुति च खन्ति चाति एतेसु चतूसु ठानेसु इकारञ्च दंकारञ्च दुकारञ्च खंकारञ्च ईसकं विच्छिन्दित्वा तदनन्तरं ति च सद्दा उच्चारेतब्बा.

एत्थ हि अविच्छिन्दित्वा उच्चारणे सति अञ्ञथा गहेतब्बत्ता अत्थो दुट्ठो भवति. कथं? ईदिसेसु ठानेसु अविच्छिन्दित्वा उच्चारणे सति इतिसद्दो एवन्ति अत्थवाचको निपातो सिया, सन्धिवसेन पन इकारत्थवाचको रूळ्हीसद्दो न सिया. दन्तिसद्दो दमनत्थो सिया, दंकारवाचको न सिया. दुतिसद्दो निरत्थको सिया, दुकारवाचको न सिया. खन्तिसद्दो खमनत्थो सिया, खंकारवाचको न सिया. तस्मा इकार दंकार दुकार खंकारानि ईसकं विच्छिन्दितब्बानि.

एत्थ हि इइति दंइति दुइति खंइतीतिआदिना संहितापदच्छेदो वेदितब्बो, परभूतस्स च इकारस्स लोपो. न पनेत्थ इदं वत्तब्बं ‘‘सरूपसरानं विसये परभूतस्स सरूपसरस्स लोपो न होति, पुब्बसरस्सेव लोपो होति तत्रायन्ति एत्थ विया’’ति ‘‘अकिलासुनो वण्णपथे खणन्ता, उदङ्गणे तत्थ पपं अविन्दु’’न्ति पाळियं सरूपपरसरस्स लोपदस्सनतो. तथा हि अट्ठकथाचरियेहि ‘‘पवद्धं आपं पप’’न्ति अत्थो संवण्णितो. तस्मा ‘‘इति चा’’ति एत्थापि इइति चाति छेदं कत्वा द्वीसु इकारेसु परस्स इकारस्स लोपो कातब्बो, न पुब्बस्स.

पुब्बस्मिञ्हि इकारवाचके इकारे नट्ठे सति निपातभूतेन इतिसद्देन इकारसङ्खातो अत्थो न विञ्ञायेय्य, निपातभूतस्स पन इतिसद्दस्स इकारे नट्ठेपि सो अत्थो विञ्ञायतेव ‘‘देवदत्तोति मे सुत’’न्ति एत्थ देवदत्तपदत्थो विय. तस्मा इतिसद्दस्स परभूतस्स इकारस्सेव लोपो कातब्बो, न पुब्बस्स इकारवाचकस्स इकारस्स. कच्चायने पन येभुय्यप्पवत्तिं सन्धाय असरूपसरतो परस्सेव असरूपसरस्स लोपो वुत्तो, न सरूपसरतो परस्स सरूपसरस्स. महापदेससुत्तेहि वा सरूपस्स परसरस्स लोपो वुत्तोति दट्ठब्बं.

‘‘अन्तरा च राजगहं अन्तरा च नाळन्द’’न्तिआदीसु पन चसद्दादियोगट्ठानेपि सति विच्छिन्दित्वा पदं न उच्चारेतब्बं. यत्थ च आगमक्खरादीनि दिस्सन्ति, तेसु पयोगेसु पुब्बपदानि विच्छिन्दित्वा न उच्चारेतब्बानि, आगमक्खरवन्तेहि परपदेहि सद्धिंयेव उच्चारेतब्बानि. सेय्यथिदं? ‘‘नक्खत्तराजारिव तारकानं. भगवा एतदवोच’’इच्चेवमादयो पयोगा. यत्थ येसं विसुं विसुं सम्बन्धो दिस्सति, अत्थो च युज्जति, तत्थ तानि अत्थानुरूपं विच्छिन्दित्वा उच्चारेतब्बानि. सेय्यथिदं? ‘‘नहाने उस्सुक्कं अकासि, उस्सुक्कम्पि अकासि यागुया खादनीये भत्तस्मिं’’ इच्चेवमादयो पयोगा. एत्थ हि ‘‘नहाने उस्सुक्कं अकासी’’ति विच्छिन्दित्वा ‘‘उस्सुक्कम्पि अकासि यागुया खादनीये भत्तस्मि’’न्ति उच्चारेतब्बं. एवञ्हि सति न केवलं सो भिक्खु नहानेयेव उस्सुक्कं अकासि, अथ खो यागुयापि खादनीयेपि भत्तस्मिम्पि उस्सुक्कं अकासीति अत्थप्पकासने समत्थो भवति, अट्ठानप्पयुत्तो समुच्चयत्थवाचको अपिसद्दो.

यत्थ पन येसमितरेन वा इतरेन वा एकेकपदेन उभयपदेहि वा सम्बन्धो दिस्सति सहेवत्थयुत्तिया, तत्थ तानि यथारहं विच्छिन्दित्वा उच्चारेतब्बानि. सेय्यथिदं? ‘‘सो धम्मं देसेतिआदिकल्याणं मज्झेकल्याणं परियोसानकल्याणं सात्थं सब्यञ्जनं केवलपरिपुण्णं परिसुद्धं ब्रह्मचरियं पकासेति. पटिच्चसमुप्पादं वो भिक्खवे देसेस्सामि, तं सुणाथ साधुकं मनसिकरोथ. अज्झत्तं सम्पसादनं चेतसो एकोदिभाव’’न्ति एवमादयो पयोगा. तत्रिमा अधिप्पायविञ्ञापिका गाथा –

धम्मसद्देन वा ब्रह्म-चरियसद्देन वा पदं;

योजेत्वा ईरये विञ्ञू, ‘‘सात्थं सब्यञ्जन’’न्तिदं.

‘‘साधुक’’न्ति पदं विञ्ञू, ‘‘सुणाथा’’ति पदेन वा;

तथा ‘‘मनसिकरोथ’’, इति वुत्तपदेन वा;

ईरये योजयित्वान, उभयेहि पदेहि वा.

एकमेकेन सम्बन्धो, सम्बन्धो उभयेहि वा;

दिस्सतीति विजानेय्य, सद्धिमेवत्थयुत्तिया.

नत्तनोमतिया एसो, अत्थो एत्थ मया रुतो;

पुब्बाचरियसीहानं, नयं निस्साय मे रुतो.

एवंविधेसु अञ्ञेसु, पाठेसुपि अयं नयो;

नेतब्बो नयदक्खेन, सासनत्थगवेसिना.

अत्थानुरूपतो सद्दं, अत्थं सद्दानुरूपतो;

चिन्तयित्वान मेधावी, वोहरे न यथा तथाति.

अयमेत्थ अत्थसद्दचिन्ता.

अत्थातिसययोगे एवं उपलक्खेतब्बं – भूधातुअत्थातिसययोगतो वड्ढने दिट्ठा ‘‘एकमन्तं निसिन्नो खो महानामो लिच्छवी उदानं उदानेसि ‘भविस्सन्ति वज्जी भविस्सन्ति वज्जी’ति’’ इति वा ‘‘अहमेव दूसिया भूनहता, रञ्ञो महापतापस्सा’’ति वा ‘‘वेदा न ताणाय भवन्तिदस्स, मित्तद्दुनो भूनहुनो नरस्सा’’ति वा ‘‘भूनहच्चं कतं मया’’ति वा एवं वड्ढने दिट्ठा.

वचनसङ्गहे एवं उपलक्खेतब्बं – वत्तमानाय विभत्तिया परस्सपदं मज्झिमपुरिसबहुवचनं पञ्चमिया परस्सपदेन मज्झिमपुरिसबहुवचनेन सदिसं. तुम्हे भवथ.

वत्तमानपञ्चमीनं परस्सपदे उत्तमपुरिसचतुक्के एकवचनं एकवचनेन, बहुवचनम्पि बहुवचनेन सदिसं. अहं भवामि, मयं भवाम.

वत्तमानाय अत्तनोपदं मज्झिमपुरिसेकवचनं हिय्यत्तनज्जतनीनं अत्तनोपदेहि द्वीहि मज्झिमपुरिसेकवचनेहि सदिसं कत्थचि वण्णसमुदायवसेन किञ्चि विसेसं वज्जेत्वा, एस नयो उत्तरत्रापि योजेतब्बो. त्वं भवसे, इदं वत्तमानाय रूपं. त्वं अभवसे, इदं हिय्यत्तनज्जतनीनं रूपं.

वत्तमानाय अत्तनोपदं उत्तमपुरिसेकवचनं पञ्चमिया अत्तनोपदेनुत्तमपुरिसेकवचनेन च परोक्खाय परस्सपदेन मज्झिमपुरिसेकवचनेन चाति द्वीहि वचनेहि सदिसं. अहं भवे, इदं वत्तमानपञ्चमीनं रूपं. त्वं बभूवे, इदं परोक्खाय रूपं.

वत्तमानाय अत्तनोपदं उत्तमपुरिसबहुवचनं परोक्खज्जतनीनं अत्तनोपदेहि द्वीहि उत्तमपुरिसबहुवचनेहि सदिसं. मयं भवाम्हे, इदं वत्तमानाय रूपं. मयं बभूविम्हे, इदं परोक्खाय रूपं. मयं अभविम्हे, इदमज्जतनिया रूपं.

पञ्चमिया अत्तनोपदं मज्झिमपुरिसबहुवचनं परोक्खाय अत्तनोपदेन मज्झिमपुरिसबहुवचनेन सदिसं. तुम्हे भवव्हो, इदं पञ्चमिया रूपं. तुम्हे बभूविव्हो, इदं परोक्खाय रूपं.

परोक्खाय परस्सपदं पठमपुरिसबहुवचनं हिय्यत्तनिया परस्सपदेन पठमपुरिसबहुवचनेन च अज्जतनिया अत्तनोपदेन पठमपुरिसबहुवचनेन चाति द्वीहि वचनेहि सदिसं. ते बभूवु, इदं परोक्खाय रूपं. ते अभवु, इदं हिय्यत्तनज्जतनीनं रूपं.

परोक्खाय परस्सपदं मज्झिमपुरिसबहुवचनं अत्तनोपदेन पठमपुरिसेकवचनेन च हिय्यत्तनिया परस्सपदेन मज्झिमपुरिसबहुवचनेन च अत्तनोपदेन पठमपुरिसेकवचनेन च अज्जतनिया परस्सपदेन मज्झिमपुरिसबहुवचनेन चाति चतूहि वचनेहि सदिसं. तुम्हे बभूवित्थ, सो बभूवित्थ, इमानि परोक्खाय रूपानि. तुम्हे अभवत्थ, सो अभवत्थ, इमानि हिय्यत्तनिया रूपानि. तुम्हे अभवित्थ, इदमज्जतनिया रूपं.

परोक्खाय परस्सपदं उत्तमपुरिसेकवचनं हिय्यत्तनिया परस्सपदेनुत्तमपुरिसेकवचनेन च अज्जतनिया अत्तनोपदेनुत्तमपुरिसेकवचनेन चाति द्वीहि वचनेहि सदिसं. अहं बभूवं, इदं परोक्खाय रूपं. अहं अभवं, इदं हिय्यत्तनज्जतनीनं रूपं.

परोक्खाय परस्सपदं उत्तमपुरिसबहुवचनं हिय्यत्तनिया परस्सपदेनुत्तमपुरिसबहुवचनेन सदिसं. मयं बभूविम्ह, इदं परोक्खाय रूपं. मयं अभवम्ह, इदं हिय्यत्तनिया रूपं.

परोक्खाय अत्तनोपदउत्तमपुरिसेकवचनं हिय्यत्तनिया अत्तनोपदेनुत्तमपुरिसेकवचनेन च अज्जतनिया परस्सपदेनुत्तमपुरिसेकवचनेन चाति द्वीहि वचनेहि सदिसं. अहं बभूविं, इदं परोक्खाय रूपं. अहं अभविं, इदं हिय्यत्तनज्जतनीनं रूपं.

हिय्यत्तनिया परस्सपदं पठमपुरिसेकवचनं अज्जतनिया अत्तनोपदेन पठमपुरिसेकवचनेन सदिसं. सो अभवा.

हिय्यत्तनिया परस्सपदं मज्झिमपुरिसेकवचनं अज्जतनिया परस्सपदेन मज्झिमपुरिसेकवचनेन सदिसं. त्वं अभवो.

भविस्सन्तिया परस्सपदं मज्झिमपुरिसबहुवचनं कालातिपत्तिया परस्सपदेन मज्झिमपुरिसबहुवचनेन अत्तनोपदेन पठमपुरिसेकवचनेन चाति द्वीहि वचनेहि सदिसं. तुम्हे भविस्सथ, इदं भविस्सन्तिया रूपं. तुम्हे अभविस्सथ, सो अभविस्सथ, इमानि कालातिपत्तिया रूपानि.

भविस्सन्तिया अत्तनोपदं मज्झिमपुरिसेकवचनं कालातिपत्तिया अत्तनोपदेन मज्झिमपुरिसेकवचनेन सदिसं. त्वं भविस्ससे, इदं भविस्सन्तिया रूपं. त्वं अभविस्ससे, इदं कालातिपत्तिया रूपं.

भविस्सन्तिया अत्तनोपदं मज्झिमपुरिसबहुवचनं कालातिपत्तिया अत्तनोपदेन मज्झिमपुरिसबहुवचनेन सदिसं. तुम्हे भविस्सव्हे, इदं भविस्सन्तिया रूपं. तुम्हे अभविस्सव्हे, इदं कालातिपत्तिया रूपं.

भविस्सन्तिया अत्तनोपदं उत्तमपुरिसेकवचनं कालातिपत्तिया परस्सपदेनुत्तमपुरिसेकवचनेन सदिसं. अहं भविस्सं, इदं भविस्सन्तिया रूपं. अहं अभविस्सं, इदं कालातिपत्तिया रूपं. सेसानि सब्बासमट्ठन्नं विभत्तीनं वचनानि अञ्ञमञ्ञं विसदिसानीति दट्ठब्बं. भवन्ति चत्र –

वत्तमानापञ्चमीसु, थद्वयं समुदीरितं;

‘‘तुम्हे भवथ’’इच्चत्र, उदाहरणकं द्विधा.

मिद्वयं मद्वयञ्चेव, तासु वुत्तं द्विधा द्विधा;