१७. रुधादिछक्क

रुधादिगणिक

इतो परं पवक्खामि, रुधादिकगणादयो;

सासनस्सोपकाराय, गणे तु छब्बिधे कथं.

रुधि आवरणे. रुधिधातु आवरणे वत्तति. एत्थ आवरणं नाम पिदहनं वा परिरुन्धनं वा पलिबुद्धनं वा हरितुं वा अप्पदानं, सब्बमेतं वट्टति. रुन्धति, रुन्धिति, रुन्धीति, रुन्धेति, अवरुन्धेति. कम्मनि – मग्गो पुरिसेन रुन्धियति. रोधो, ओरोधो, विरोधो, पटिविरोधो, विरुद्धो, पटिविरुद्धो, परिरुद्धो. रुन्धितुं, परिरुन्धितुं. रुन्धित्वा. परिरुन्धित्वा.

तत्र रोधोति चारको. सो हि रुन्धति पवेसितानं कुरूरकम्मन्तानं सत्तानं गमनं आवरतीति रोधोति वुच्चति. ओरोधोति राजुब्बरी, सा पन यथाकामचारं चरितुं अप्पदानेन ओरुन्धियति अवरुन्धियतीति ओरोधो. विरोधोति अननुकूलता. पटिविरोधोति पुनप्पुनं अननुकूलता. विरुद्धोति विरोधं आपन्नो. पटिविरुद्धोति पटिसत्तुभावेन विरोधं आपन्नो. परिरुद्धोति गहणत्थाय सम्परिवारितो. वुत्तञ्हि ‘‘यथा अरीहि परिरुद्धो, विज्जन्ते गमने पथे’’ति. अवरुद्धोति पब्बाजितो.

मुच मोचने. मिगं बन्धना मुञ्चति. मुञ्चनं, मोचनं. दुक्खप्पमोचनं, मोचो.

मोचोति चेत्थ अट्ठिककदलीरुक्खो. मुञ्चितुं. मुञ्चित्वा. कारिते ‘‘मोचेति, मोचेतुं, मोचेत्वा’’तिआदीनि.

रिच विरेचने. रिञ्चति. रिञ्चनं, विरेचनं, विरेको, विरेचको. रिञ्चितुं. रिञ्चित्वा.

सिच पग्घरणे. उदकेन भूमिं सिञ्चति. पुत्तं रज्जे अभिसिञ्चि. अभिसेको. मुद्धाभिसित्तो खत्तियो. सिञ्च भिक्खु इमं नावं, सित्ता ते लहुमेस्सति. सित्तट्ठानं. सिञ्चितुं. सिञ्चित्वा.

युज योगे. युञ्जति, अनुयुञ्जति. कम्मनि ‘‘युञ्जियती’’ति रूपानि. केचि ‘‘युञ्जते’’ति इच्छन्ति. युञ्जनं, संयोगो, अनुयोगो, भावनानुयुत्तो, सञ्ञोगो, सञ्ञोजनं, अत्थयोजना. दीघं सन्तस्स योजनं. युञ्जितुं, अनुयुञ्जितुं. अनुयुञ्जित्वा. योजेति. तत्थ संयोजनन्ति बन्धनं कामरागादि. योजनन्ति –

विदत्थि द्वादसङ्गुल्यो, तद्वयं रतनं मतं;

सत्तरतनिका यट्ठि, उसभं वीसयट्ठिकं;

गावुतं उसभासीति, योजनं चतुगावुतं.

भुज पालनब्यवहरणेसु. पालनं रक्खणं. ब्यवहरणं अज्झोहरणं. भुञ्जति, परिभुञ्जति, संभुञ्जति. दासपरिभोगेन परिभुञ्जि. कारिते ‘‘भोजेति भोजयती’’तिआदीनि रूपानि. भोजनं, सम्भोगो, महिभुजो, गामभोजको, उपभोगो, परिभोगो. भुत्तो ओदनो भवता. सचे भुत्तो भवेय्याहं. ओदनं भुत्तो भुत्तवा भुत्तावी. तुमन्तादित्ते ‘‘भुञ्जितुं, परिभुञ्जितुं, भोजेतुं, भोजयितुं, भुञ्जित्वा, भुञ्जित्वान, भुञ्जिय, भुञ्जियान, भोजेत्वा, भोजेत्वान, भोजयित्वा, भोजयित्वान’’ इच्चादीनि परिसद्दादीहि विसेसितब्बानि.

तत्र भुञ्जतीति भत्तं भुञ्जति, भोजनीयं भुञ्जति. तथा हि ‘‘खादनीयं वा भोजनीयं वा खादति वा भुञ्जति वा’’तिआदि वुत्तं. अपिच कदाचि खादनीयेपि ‘‘भुञ्जती’’ति वोहारो दिस्सति. ‘‘फलानि खुद्दकप्पानि, भुञ्ज राज वरावर’’न्ति हि वुत्तं. परिभुञ्जतीति चीवरं परिभुञ्जति, पिण्डपातं परिभुञ्जति, गिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारं परिभुञ्जति, पटिसेवतीति वुत्तं होति. तेनेव च पटिसेवतीति परिभुञ्जतीति अत्थो संवण्णियति. अपिच ‘‘कामे भुञ्जती’’ति च ‘‘पञ्चकामगुणे परिभुञ्जती’’ति च दस्सनतो पन भुञ्जनपरिभुञ्जनसद्दा पटिसेवनत्थेन कत्थचि समानत्थापि होन्तीति अवगन्तब्बा. संभुञ्जतीति सम्भोगं करोति, एकतो वासं करोतीति अत्थो. एत्थ सिया ‘‘ननु च भो अत्र भुजधातु पालनब्यवहरणेसु वुत्तो, सो कथं एत्तकेसुपि अत्थेसु वत्तती’’ति? वत्ततेव, अनेकत्था हि धातवो, ते उपसग्गसहाये लभित्वापि अनेकत्थतराव होन्ति. इतो पट्ठाय तुमन्तादीनि रूपानि न वक्खाम. यत्थ पन विसेसो दिस्सति, तत्थ वक्खाम.

कति छेदने. कन्तति, विकन्तति. सल्लकत्तो.

भिदि विदारणे. भिन्दति. अनागतत्थे वत्तब्बे ‘‘भेज्जिस्सति, भिन्दिस्सती’’ति द्विधा भवन्ति रूपानि. पापके अकुसले धम्मे भिन्दतीति भिक्खु. तेनाह –

‘‘न तेन भिक्खु सो होति, यावता भिक्खते परे;

विसं धम्मं समादाय, भिक्खु होति न तावता.

योध पुञ्ञञ्च पापञ्च, बाहित्वा ब्रह्मचरियं;

सङ्खाय लोके चरति, सवे ‘भिक्खू’ति वुच्चती’’ति.

इदञ्च खीणासवं सन्धाय वुत्तं, सेक्खपुथुज्जनसमणापि यथासम्भवं ‘‘भिक्खू’’ति वत्तब्बतं पापुणन्तियेव. सङ्घं भिन्दतीति सङ्घभेदको. देवदत्तेन सङ्घो भिन्नो,. भिन्दियतीति भिन्नोति हि निब्बचनं. न ते कट्ठानि भिन्नानि. भिन्दतीति भेत्ता.

छिदि द्वेधाकरणे. छिन्दतीति छेदको, एवं छेत्ता. केसे छेत्तुं वट्टति. छिन्दियतीति छिन्नो. छिन्नोपि रुक्खो पुनदेव रूहति. इदं पन भिदिछिदिद्वयं दिवादिगणं पत्वा ‘‘भिज्जति छिज्जती’’ति सुद्धकत्तुवाचकं रूपद्वयं जनेति, तस्मा ‘‘भिज्जतीति भिन्नो’’तिआदिना सुद्धकत्तुवसेनपि निब्बचनं कातब्बं.

तदि हिंसानादरेसु. तन्दति. तन्दी, तद्दु. तद्दति कच्छु.

उदि पसवकिलेदनेसु. पसवनं सन्दनं. किलेदनं तिन्दता. उन्दति. उन्दूरो, समुद्दो.

विद लाभे. विन्दति. गोविन्दो, वित्ति. एत्थ वित्तीति अनुभवनं, वेदना वा.

विद तुट्ठियं. विन्दति, निब्बिन्दति. निब्बिन्दनं. विरज्जति. निब्बिन्दो कामरतिया. वित्ति, वित्तं, वेदो. लभति अत्थवेदं धम्मवेदं.

एत्थ वित्तीति सोमनस्सं. ‘‘वित्ति हि मं विन्दति सुत दिस्वा’’ति हि वुत्तं. वित्तन्ति वित्तिजननत्ता वित्तसङ्खातं धनं. वेदोति गन्थोपि ञाणम्पि सोमनस्सम्पि वुच्चति. ‘‘तिण्णं वेदानं पारगू’’तिआदीसु हि गन्थो ‘‘वेदो’’ति वुच्चति. ‘‘ब्राह्मणं वेदगुमभिजञ्ञा अकिञ्चनं कामभवे असत्त’’न्तिआदीसु ञाणं. ‘‘ये वेदजाता विचरन्ति लोके’’तिआदीसु सोमनस्सं.

वेदगन्थे च ञाणे च, सोमनस्से च वत्तति;

वेदसद्दो इमं नाना-धातुतो समुदीरये.

लिप लिम्पने. लिम्पति, लिम्पको. अवलेपो. अवलेपोति अहङ्कारो.

लुप अच्छेदने. लुम्पति. विलुम्पको, विलुत्तो विलोपो.

विलुम्पतेव पुरिसो, यावस्स उपकप्पति;

यदा चञ्ञे विलुम्पन्ति, सो विलुत्तो विलुम्पतीति.

पिस चुण्णने. पिंसति. पिसको. पिसुणा वाचा. आगमट्ठकथायं पन ‘‘अत्तनो पियभावं परस्स च सुञ्ञभावं याय वाचाय भासति, सा पिसुणा वाचा’’ति वुत्तं, तं निरुत्तिलक्खणेन वुत्तन्ति दट्ठब्बं.

हिसि विहिंसायं. हिंसति, विहिंसति. हिंसको.

अहिंसकोति मे नामं, हिंसकस्स पुरे सतो;

अज्जाहं सच्चनामोम्हि, न नं हिंसामि किञ्चनं.

हिंसितब्बं किंसतीति सीहो. आदिअन्तक्खरविपल्लासवसेन सद्दसिद्धि, यथा ‘‘कन्तनट्ठेन तक्क’’न्ति. विहेसको, विहेसनं.

सुम्भ पहारे. यो नो गावोव सुम्भति. परिसुम्भति. सुम्भोति. अत्रिमे पाळितो पयोगा –

‘‘संसुम्भमाना अत्तानं, कालमागमयामसे’’ति च,

‘‘केसग्गहणमुक्खेपा, भूम्या च परिसुम्भना;

दत्वा च नो पक्कमति, बहुदुक्खं अनप्पक’’न्ति च,

‘‘भूमिं सुम्भामि वेगसा’’ति च.

अञ्ञत्थ पन अञ्ञापि वुत्ता. ता इध अनुपपत्तितो न वुत्ता. केचेत्थ मञ्ञेय्युं, यथा भूवादिगणे ‘‘सकि सङ्कायं खजि गतिवेकल्ले’’तिआदीनं धातूनं पटिलद्धवग्गन्तभावस्स निग्गहीतागमस्स वसेन ‘‘सङ्कति खञ्जती’’ति रूपानि भवन्ति, तथा इमस्मिं रुधादिगणे ‘‘मुच मोचने कति छेदने’’तिआदीनं धातूनं पटिलद्धवग्गन्तभावस्स निग्गहीतागमस्स वसेन ‘‘मुञ्चति कन्तती’’तिआदीनि रूपानि भवन्ति. एवं सन्ते को इमेसं तेसञ्च विसेसोति? एत्थ वुच्चते – ये भूवादिगणस्मिं अनेकस्सरा असंयोगन्ता इकारन्तवसेन निद्दिट्ठा, ते आख्यातत्तञ्च नामिकत्तञ्च पत्वा सुद्धकत्तुहेतुकत्तुविसयेसु एकन्ततो निग्गहीतागमेन निप्फन्नरूपा भवन्ति, न कत्थचिपि तेसं विना निग्गहीतागमेन रूपप्पवत्ति दिस्सति. तं यथा? सङ्कति, सङ्का, खञ्जति, खञ्जो इच्चादि. अयं अनेकस्सरानं इकारन्तवसेन निद्दिट्ठानं भूवादिगणिकानं विसेसो.

ये च रुधादिगणस्मिं अनेकस्सरा असंयोगन्त्वा अकारन्तवसेन वा उकारन्तवसेन वा निद्दिट्ठा, ते आख्यातत्तं पत्वा सुद्धकत्तुविसयेयेव एकन्ततो निग्गहीतागमेन निप्फन्नरूपा भवन्ति, न हेतुकत्तुविसये. नामिकत्तं पन सहनिग्गहीतागमेन विना च निग्गहीतागमेन निप्फन्नरूपा भवन्ति. यत्थ विना निग्गहीतागमेन निप्फन्नरूपा, तत्थ ससंयोगरूपायेव भवन्ति. तं यथा? मुञ्चति, मुञ्चापेति, मोचेति, मोचापेति. छिन्दापेति. छेदेति, छेदापेति. छिन्दनं, छेदो. मुञ्चनं, मोचनं. कन्तति, कन्तनं, सल्लकत्तो. पिट्ठिमंसानि अत्तनो, सामं उक्कच्च खादसि इच्चादीनि. तत्थ उक्कच्चाति उक्कन्तित्वा, छिन्दित्वाति अत्थो.

ननु च भो एवं सन्ते आख्यातनामिकभावं पत्वा सुद्धकत्तुहेतुकत्तुविसयेसु एकन्ततो पटिलद्धनिग्गहीतागमेहि सकि खजि आदीहियेव रुधादिगणिकेहि भवितब्बं, न पन मुचछिदिआदीहीति? तन्न, मुचछिदिआदीहियेव रुधादिगणिकेहि भवितब्बं रुचधातुया समानगतिकत्ता, तथा हि यथा ‘‘रुन्धिस्स, रुन्धयति, रुन्धापेति, रुन्धनं, रोधो, विरोधो’’तिआदीसु निग्गहीतागमानिग्गहीतागमवसेन द्विप्पकारानि रूपानि दिस्सन्ति, तथा मुचछिदिआदीनम्पीति.

ननु कच्चायने निग्गहीतागमस्स निच्चविधानत्थं ‘‘रुधादितो निग्गहीतपुब्बञ्चा’’ति लक्खणं वुत्तन्ति? सच्चं, तं पन क्रियापदत्तं सन्धाय वुत्तं. यदि च नामिकपदत्तम्पि सन्धाय वुत्तं भवेय्य, ‘‘विरोधो’’तिआदीनं दस्सनतो वासद्दं पक्खिपित्वा वत्तब्बं सिया, न च वासद्दं पक्खिपित्वा वुत्तं, तेन ञायति क्रियापदत्तंयेव सन्धाय वुत्तन्ति.

ननु च भो एवं सन्ते सकिखजिआदीनं निच्चं सनिग्गहीतागमक्रियापदत्तंयेव सन्धाय ‘‘रुधादितो निग्गहीतपुब्बञ्चा’’ति इदं वुत्तन्ति सक्का मन्तुन्ति? न सक्का, सकिखजिआदीनं रुधधातुया असमानगतिकत्ता नामिकत्ते द्विप्पकारस्स असम्भवतो. तथा हि येसं या नामिकत्ते निग्गहीतागमानिग्गहीतागमवसेन द्विप्पकारवन्तता, सा एव तेसं रुधादिगणभावस्स लक्खणं. तञ्च सकिखजिआदीनं नत्थि. ‘‘सङ्का खञ्जो’’तिआदिना हि नामत्ते एकोयेव पकारो दिस्सति सनिग्गहीतागमो, ‘‘कमु पदविक्खेपे’’इच्चादीनं पन ‘‘कमो, कमनं, चङ्कमो, चङ्कमन’’न्तिआदिना नामिकत्ते द्विप्पकारवन्ततासम्भवेपि निग्गहीतागमस्स अब्भासविसये पवत्तत्ता सा द्विप्पकारवन्तता रुधादिगणभावस्स लक्खणं न होति, तस्मा अब्भासविसये पवत्तं निग्गहीतागमं वज्जेत्वा या द्विप्पकारवन्तता, सायेव रुधादिगणिकभावस्स लक्खणन्ति सन्निट्ठानं कातब्बं. अयं नयो अतीव सुखुमो सम्मा मनसि कातब्बो.

रुधादी एत्तका दिट्ठा, धातवो मे यथाबलं;

सुत्तेस्वञ्ञेपि पेक्खित्वा, गण्हव्हो अत्थयुत्तितोति.

दुधादिगणोयं.

दिवादिगणिक

दिवु कीळाविजिगिसाब्यवहारजुतिथुतिकन्तिगतिसत्तीसु. एत्थ च कीळाति लळना, विहारो वा. लळनाति च लळितानुभवनवसेन रमणं. विहारो इरियापथपरिवत्तनादिना वत्तनं. विजिगिसाति विजयिच्छा. ब्यवहारोति वोहारो. जुतीति सोभा. थुतीति थोमना. कन्तीति कमनीयता. गतीति गमनं. सत्तीति सामत्थियं. इमेसु अत्थेसु दिवुधातु वत्तति. दिब्बति. देवो. देवी. देवता.

एत्थ देवोति तिविधा देवा सम्मुतिदेवा उपपत्तिदेवा विसुद्धिदेवाति. तेसु महासम्मतकालतो पट्ठाय लोकेन ‘‘देवा’’ति सम्मतत्ता राजराजकुमारादयो सम्मुतिदेवा नाम. देवलोके उपपन्ना उपपत्तिदेवा नाम. खीणासवा विसुद्धिदेवा नाम. वुत्तम्पि चेतं ‘‘सम्मुतिदेवा नाम राजानो देवियो कुमारा. उपपत्तिदेवा नाम भुम्मदेवे उपादाय तदुत्तरिदेवा. विसुद्धिदेवा नाम बुद्धपच्चेकबुद्धखीणासवा’’ति.

इदं पनेत्थ निब्बचनं – दिब्बन्ति कामगुणझानाभिञ्ञाचित्तिस्सरियादीहि कीळन्ति, तेसु वा विहरन्तीति देवा. दिब्बन्ति यथाभिलासितं विसयं अप्पटिघातेन गच्छन्तीति देवा. दिब्बन्ति यथिच्छितनिप्फादने सक्कोन्तीति देवा. अथ वा तंतंब्यसननित्थरणत्थिकेहि सरणं परायणन्ति देवनीया अभित्थवनीयाति देवा. सोभाविसेसयोगेन कमनीयाति वा देवा.

एत्थ च थुतिकन्ति अत्था कम्मसाधनवसेन दट्ठब्बा, कीळादयो छ अत्था कत्तुसाधनवसेन. केचि पन ‘‘दिवु कीळाविजिगिसाब्यवहारजुतिथुतिगतीसू’’ति पठन्ति. केचि ‘‘गती’’ति पदं विहाय ‘‘जुतिथुतीसू’’ति पठन्ति. केचि ‘‘थुती’’ति पदं विहाय ‘‘जुतिगतीसू’’ति पठन्ति, केचि पन दिवुधातुं ‘‘सत्तिथुतिक’’न्तिअत्थेपि इच्छन्ति. तेनाह अभिधम्मस्स अनुटीकाकारो ‘‘देवसद्दो यथा कीळाविजिगिसावोहारजुतिगतिअत्थो, एवं सत्तिअभित्थवकमनत्थोपि होति धातुसद्दानं अनेकत्थभावतो’’तिआदि.

इदं पन यथावुत्तेसु सम्मुतिदेवादीसु पच्चेकं निब्बचनं – दिब्बन्ति कीळन्ति अत्तनो विसये इस्सरियं करोन्तीति देवा, राजानो. दिब्बन्ति कीळन्ति पञ्चहि कामगुणेहि, पटिपक्खे वा विजेतुं इच्छन्ति, वोहरन्ति च लोकस्स युत्तायुत्तं, जोतन्ति परमाय सरीरजुतिया, थोमियन्ति तब्भावत्थिकेहि, कामियन्ति दट्ठुं सोतुञ्च सोभाविसेसयोगेन, गच्छन्ति च यथिच्छितट्ठानं अप्पटिहतगमनेन, सक्कोन्ति च आनुभावसम्पत्तिया तंतंकिच्चं निप्फादेतुन्ति देवा, चातुमहाराजिकादयो. कीळन्ति परमाय झानकीळाय, विजेतुं इच्छन्ति पटिपक्खं, परमसुखुमञाणविसेसविसयं अत्थञ्च वोहरन्ति, जोतन्ति सब्बकिलेसदोसकलुसाभावा परमविसुद्धाय ञाणजुतिया, थोमियन्ति च विञ्ञातसभावेहि परमनिम्मलगुणविसेसयोगतो, कामियन्ति च अनुत्तरपुञ्ञक्खेत्तताय दट्ठुं सोतुं पूजितुञ्च, गच्छन्ति च अमतमहानिब्बानं अपच्चागमनीयाय गतिया, सक्कोन्ति च चित्ताचारं ञत्वा ते ते सत्ते हिते नियोजेतुं अमतमहानिब्बानसुखे च पतिट्ठापेतुन्ति देवा, विसुद्धिदेवा.

देवसद्द ‘‘विद्धे विगतवलाहके देवे’’तिआदीसु अजटाकासे आगतो. ‘‘देवो च थोकं थोकं फुसायती’’तिआदीसु मेघे. ‘‘अयञ्हि देव कुमारो’’तिआदीसु खत्तिये. ‘‘अहं देव सकलजम्बुदीपे अञ्ञस्स रञ्ञो सन्तिके किञ्चि भयं न पस्सामी’’तिआदीसु इस्सरपुग्गले. ‘‘पञ्चहि कामगुणेहि समप्पितो समङ्गीभूतो परिचारेति देवो मञ्ञे’’तिआदीसु उपपत्तिदेवे. ‘‘देवातिदेवं नरदम्मसारथि’’न्तिआदीसु विसुद्धिदेवे आगतो.

देवीति राजभरियापि देवधीतापि ‘‘देवी’’ति वुच्चति. देवस्स भरियाति हि देवी, सापि अत्थतो ‘‘दिब्बतीति देवी’’ति वत्तब्बा, यथा ‘‘भिक्खतीति भिक्खुनी’’ति. तथा हि वुत्तं विमानवत्थुअट्ठकथायं ‘‘दिब्बति अत्तनो पुञ्ञिद्धिया कीळतीति देवी’’ति.

देवताति देवपुत्तोपि ब्रह्मापि देवधीतापि. ‘‘अथ खो अञ्ञतरा देवता अभिक्कन्ताय रुत्तिया अभिक्कन्तवण्णा’’तिआदीसु हि देवपुत्तो ‘‘देवता’’ति वुत्तो ‘‘देवोयेव देवता’’ति कत्वा, तथा ‘‘ता देवता सत्तसता उळारा, ब्रह्मा विमाना अभिनिक्खमित्वा’’तिआदीसु ब्रह्मानो.

‘‘अभिक्कन्तेन वण्णेन, या त्वं तिट्ठसि देवते;

ओभासेन्ती दिसा सब्बा, ओसधी विय तारका’’ति-

आदीसु देवधीता.

इमानि उपपत्तिदेवानं नामानि –

देवो सुरो च विबुधो, निज्जरो अमरो मरु;

सुधासी तिदसो सग्ग-वासी अनिमिसोपि च;

दिवोको’मतपायी च, सग्गट्ठो देवतानि च.

खि खये. खियति. खयो. खियनं. रागक्खयो.

खि निवासे कोधहिंसासु च. खियति. न गच्छसि यमक्खयं. नागदानेन खियन्ति.

तत्थ खियतीति निवसति. यमक्खयन्ति यमनिवेसनं. खियन्तीति कुज्झन्ति हिंसन्ति वा.

घा गन्धोपादाने. घायतीति घानं. घानेन गन्धं घायितुं घायित्वा.

रुच रोचने. रोचनं रुचि. भत्तं मे रुच्चति. भत्तम्पितस्स न रुच्चति. पब्बज्जा मम रुच्चति. रुच्चितुं, रुच्चित्वा. केचि पन इमस्मिं दिवादिगणे ‘‘रुच दित्तिम्ही’’ति पठन्ति. तं न युत्तं कत्थचिपि दित्तिसङ्खातसोभनत्थवाचकस्स रुचधातुनो ‘‘रुच्चती’’ति रूपाभावतो. तस्मा एवं सल्लक्खेतब्बं, दित्तिरुचीनं वाचको रुचधातु भुवादिगणिको. तस्स हि ‘‘रोचति, विरोचति. एकत्तमुपरोचित’’न्ति रूपानियेव भवन्ति, न ‘‘रुच्चती’’ति रूपं. रुचियायेव वाचको पन दिवादिगणिकोपि होति चुरादिगणिकोपि. तस्स हि दिवादिगणिककाले ‘‘गमनं मय्हं रुच्चती’’ति रूपं. चुरादिगणिककाले ‘‘किं नु जातिं न रोचेसी’’ति रूपं. आपुब्बो चे आचिक्खने वत्तति, ‘‘आरोचेति, आरोचयती’’ति रूपानि दिस्सन्ति.

मुच मोक्खे. दुक्खतो मुच्चति. सद्धाय अधिमुच्चति. मुत्ति, विमुत्ति, अधिमुत्ति, मुच्चमानो.

उच समवाये. उच्चति. ओको, ऊका, उक्का.

ओकोति उदकम्पि आवासोपि. ‘‘ओकपुण्णेहि चीवरेही’’ति च, ‘‘वारिजोव थले खित्तो, ओकमोकतमुब्भतो’’ति चेत्थ पयोगो. ऊकाति सीसे निब्बत्तकिमिविसेसो.

उक्काति दीपिकादयो वुच्चन्ति. ‘‘उक्कासु धारियमानासू’’ति हि आगतट्ठाने दीपिका ‘‘उक्का’’ति वुच्चति. ‘‘उक्कं बन्धेय्य, उक्कं बन्धित्वा, उक्कामुखं आलिम्पेय्या’’ति आगतट्ठाने अङ्गारकपल्लं. ‘‘कम्मारानं यथा उक्का, अन्तो झायति नो बही’’ति आगतट्ठाने कम्मारुद्धनं. ‘‘एवं विपाको उक्कापातो भविस्सती’’ति आगतट्ठाने वातवेगो ‘‘उक्का’’ति वुच्चति. ‘‘सण्डासेन जातरूपं गहेत्वा उक्कामुखे पक्खिपेय्या’’ति आगतट्ठाने सुवण्णकारानं मूसा ‘‘उक्का’’ति वेदितब्बा. इच्चेवं –

दीपिकावातवेगेसु, कम्मारानञ्च उद्धने;

मूसायम्पि च अङ्गार-कपल्ले चाति पञ्चसु;

विसयेसु पनेतेसु, उक्कासद्दो पवत्तति;

छे छेदने. छियति, छियन्ति. अवच्छितं, अवच्छातं. छेत्वान मोळिं वरगन्धवासितं.

सज सङ्गे. सङ्गो लगनं. सज्जति. सज्जनं, सज्जितो, सत्तो.

युज समाधिम्हि. समाधानं समाधि, कायकम्मादीनं सम्मापयोगवसेन अविप्पकिण्णताति अत्थो. युज्जति. योगो, योगी.

एत्थ योगोति वीरियं. तञ्हि –

‘‘वायमेथेव पुरिसो, न निब्बिन्देय्य पण्डितो;

पस्सामि वो’ह’मत्तानं, यथा इच्छिं तथा अहु’’न्ति

वचनतो अवस्सं कातुं युज्जति उपपज्जतीति योगोति वुच्चति.

रन्ज रागे. रज्जति. विरज्जति. रज्जमानो, रज्जं, रज्जन्तो, रागो, विरागो, रज्जनं, विरज्जनं, रजनीयं. उपसग्गवसेन अञ्ञो अत्थो भवति. सम्हा रट्ठा निरज्जति, अत्तनो रट्ठा निग्गच्छतीति अत्थो.

तत्थ विरागोति विरज्जन्ति एत्थ संकिलेसधम्माति विरागो, निब्बानं मग्गो च.

विजी भयचलनेसु. विज्जति, संविज्जति. संवेगो, संवेजनीयं. उब्बिज्जति. उब्बेगो, उब्बिग्गहदयो.

लुज विनासे. लुज्जतीति लोको. लोपो, लुत्ति, लुज्जनं, लुत्तो.

ठा गतिनिवत्तियं. ठायति. ठायी, ठिति, ठानं, ठितो, तत्रट्ठो, तिट्ठं, कप्पट्ठायी, आसभट्ठानट्ठायी.

‘‘सुखं सयामि ठायामि, सुखं कप्पेमि जीवितं;

अहत्थपासो मारस्स, अहो सत्थानुकम्पको’’ति

पाळि निदस्सनं. लापं गोचरट्ठायिनन्ति च. तत्थ ठायामीति तिट्ठामि.

डिगतियं. डियति. डेमानो. डिनो वा. ‘‘उच्चे सकुण डेमान, पत्तयान विहङ्गम. वज्जेसि खो त्वं वामूरु’’न्ति निदस्सनं.

एत्थ डियतीति डेमानोति निब्बचनं गहेतब्बं.

ता पालने. तायति. अघस्स ताता. सो नून कपणो तातो, चिरं रुज्जति अस्समे. ताणं, परित्तं, गोत्तं. त्वं खोसि उपासक कतकल्याणो कतभीरुत्ताणो.

तत्र परित्तन्ति महातेजवन्तताय समन्ततो सत्तानं भयं उपद्दवं उपसग्गञ्च तायति रक्खतीति परित्तं, गं तायतीति गोत्तं.

नत गत्तविनामे. गत्तविनामो गत्तविक्खेपो. नच्चति. नच्चं. निगण्ठो नाटपुत्तो.

दा सोधने. दायति. दानं. अनुयोगदापनत्थं. अनुयोगं दत्वा. दानं दत्वा.

दा सुपने. दायति. निद्दायति. निद्दायनं, निद्दायमानो, निद्दायन्तो.

दादाने. पुरिसो दानं दायति. आपुब्बो गहणे. अदिन्नं आदियति. सीलं समादियति. कम्मे – पुरिसेन दानं दीयति, अदिन्नं आदियति. कारिते – आदपेति, समादपेति, आदपयति, समादपयति, ये धम्ममेवादपयन्ति सन्तो.

दा अवखण्डने. दियति, दियन्ति. परित्तं.

एत्थ च परित्तन्ति समन्ततो खण्डितत्ता परित्तं. अप्पमत्तकञ्हि गोमयपिण्डं परित्तन्ति वुच्चति. तस्मा परित्तन्ति अप्पकस्स नामं कामावचरस्स च धम्मस्स अप्पेसक्खत्ता.

दा सुद्धियं. दायति. वोदायति. वोदानं. अकम्मकोयं धातु. तथा हि ‘‘वोदायति सुज्झति एतेनाति वोदानं, समथविपस्सना’’ति नेत्तिसंवण्णनायं वुत्तं.

दी खये. दीयते. दीनो, आदीनवो.

तत्र दीनोति परिक्खीणञातिधनादिभावेन दुक्खितो. आदीनवोतिआदीनं दुक्खं वाति अधिगच्छति एतेनातिआदीनवो, दोसो.

दु परितापे. दुयते. दुनो, दूतो.

भिदि भिज्जने. भिज्जनधम्मं भिज्जति. भिज्जतीति भिन्नो. भिज्जनं भेदो.

छिदि छिज्जने. सुत्तं छिज्जति. छिज्जतीति छिन्नो. एवं छिद्दं. छिज्जनं छेदो.

खिदि दीनिये. दीनभावो दीनियं, यथा दक्खियं. खिज्जति, खिन्नो, अखिन्नमति, खेदो, खेदङ्गतो लोकहिताय नाथो.

एत्थ खेदङ्गतोति कायिकदुक्खसङ्खातं परिस्समं पत्तो, दुक्खमनुभवीति अत्थो.

पद गतियं. पज्जति. मग्गं पटिपज्जति. पटिपत्तिं पटिपज्जति. अद्धानमग्गप्पटिपन्नो होति, फलसमापत्तिं समापज्जति. आपत्तिं आपज्जति. अकम्मकम्पि भवति, तेसं अधम्मो आपज्जति, पज्जो, ब्यग्घपज्जो, सम्पदायो.

एत्थ च पज्जोति मग्गो. ब्यग्घपज्जे सद्दुलपथे जातोति ब्यग्घपज्जो, एवंनामको कुलपुत्तो. सम्पदियति ञापियति धम्मो एतेनाति सम्पदायो, अक्खाता.

विद सत्तायं. सत्ता विज्जमानाकारो. विज्जति, संविज्जति. जातवेदो, विज्जा, अविज्जा, विदितो.

तत्थ जातवेदोति अग्गि. सो हि जातोव वेदयति धूमजालुट्ठानेन पञ्ञायति, तस्मा जातवेदोति वुच्चति. विज्जाति धम्मानं सभावं विदितं करोतीति विज्जा, ञाणं. अविज्जाति खन्धानं रासट्ठं, आयतनानं आयतनट्ठं, धातूनं सुञ्ञट्ठं, सच्चानं तथट्ठं, इन्द्रियानं अधिपतियट्ठं अविदितं करोतीति अविज्जा. दुक्खादीनं पीळनादिवसेन वुत्तं चतुब्बिधं अत्थं अविदितं करोतीति अविज्जा, मोहो.

मद उम्मादे. उम्मादो नाम मुय्ह नं वा सतिविप्पवासो वा चित्तविक्खेपो वा. मज्जति, पमज्जति. मत्तो, सुरामदमत्तो. मत्तो अहं महाराज. पुत्तमंसानि खादयिं. मत्तहत्थी, पमत्तो, उम्मत्तो.

अप्पमादो अमतं पदं, पमादो मच्चुनो पदं;

अप्पमत्ता न मिय्यन्ति, ये पमत्ता यथा मता.

मिद सिनेहने. मेज्जति. मेत्ता, मेत्ति, मित्तं, मित्तो.

अन्तरधा अदस्सने. अन्तरपुब्बो धाधातु विज्जमानस्स वत्थुनो अदस्सने वत्तति. अन्तरधायति. अन्तरधानं, अन्तरधायन्तो. सा देवता अन्तरहिता. अन्तरापिधायति.

बुध अवगमने. अवगमनं जाननं. बुज्झति, बुद्धो, बुद्धि, बुद्धं, बोधो, बोधि. बुज्झिता सच्चानि. सकलं बुद्धो, बुद्धवा, विबोधेति, बोधेता, बुद्धो, विबुद्धो इच्चादीनि.

तत्र बुद्धोति बुज्झिता सच्चानीति बुद्धो, बोधेता पजायाति बुद्धो. अथ वा पारमितापरिभाविताय पञ्ञाय सब्बम्पि ञेय्यं अबुज्झीति बुद्धो. केचि पन कम्मेनपि बुद्धसद्दस्स सिद्धं इच्छन्ता एवं निब्बचनं करोन्ति ‘‘सम्मासम्बुद्धो वत सो भगवाति अधिगतगुणविसेसेहि खीणासवेहि बुज्झितब्बोति बुद्धो’’ति. वित्थारो पन निद्देसे वुत्तनयेन गहेतब्बो. बुद्धीति बुज्झतीति बुद्धि. एवं बुद्धं बोधो बोधि च. अथ वा बुज्झनं बुद्धि. एवं बोधो बोधि च, सब्बमेतं पञ्ञायाधिवचनं.

इदानि बोधिसद्दस्स अत्थुद्धारं वदाम. बोधीति हि रुक्खोपि मग्गोपि सब्बञ्ञुतञ्ञाणम्पि निब्बानम्पि एवंपण्णत्तिको पुग्गलोपि वुच्चति, तथा हि ‘‘बोधिरुक्खमूले पठमाभिसम्बुद्धो’’ति च, ‘‘अन्तरा च बोधिं अन्तरा च गय’’न्ति च आगतट्ठाने रुक्खो बोधीति वुच्चति. ‘‘चतूसु मग्गेसु ञाण’’न्ति आगतट्ठाने मग्गो. ‘‘पप्पोति बोधिं वरभूरि सुमेधसो’’ति आगतट्ठाने सब्बञ्ञुतञ्ञाणं. ‘‘पत्वान बोधिं अमतं असङ्खत’’न्ति आगतट्ठाने निब्बानं. ‘‘बोधि भन्ते राजकुमारो भगवतो पादे सिरसा वन्दती’’ति ‘‘अरियसावको बोधीति वुच्चती’’ति च आगतट्ठाने एवंपण्णत्तिको पुग्गलो.

अत्रिदं वुच्चति –

रुक्खे मग्गे च निब्बाने, ञाणे सब्बञ्ञुताय च;

तथा पण्णत्तियञ्चेव, बोधिसद्दो पवत्तति.

बुज्झतीति बुज्झिता, बोधेतीति बोधेता.

एत्थ च कोचि पयोगो तुमन्तादीनि च रूपानि वुच्चन्ते – ‘‘गुय्हमत्थमसम्बुद्धं, सम्बोधयति यो नरो. परं सम्बुद्धुमरहति. बुज्झितुं, बुद्धुं, बुज्झित्वा, बुज्झित्वान, बुज्झितुन, बुद्धिय, बुद्धियान, बुद्धा, बुद्धान’’ इति भवन्ति.

तत्र असम्बुद्धन्ति परेहि अञ्ञातं, ‘‘असम्बोध’’न्तिपि पाठो, परेसं बोधेतुं अयुत्तन्ति अत्थो. सम्बुद्धुन्ति संबुज्झितुं. बुद्धाति बुज्झित्वा, एवं बुद्धानाति एत्थापि.

केचि पन ‘‘नामरूपपरिच्छेदे ‘बोधिमग्गेन बुध्वा’ति च, ‘‘बुध्वा बोधितले यमाह सुगतो’ति च धकारवकारसञ्ञोगवतो पदस्स दस्सनतो त्वापच्चयन्तभावतो च धकारवकारसंयोगवसेन ‘‘बुध्वा’’ति पदसिद्धि इच्छितब्बा’’ति वदन्ति, तं तादिसस्स पदरूपस्स बुद्धवचने अदस्सनतो च, बुद्धवचनस्स अननुकूलताय च, परिसुद्धे च पोराणपोत्थके वकारसंयोगविगतस्स ‘‘बोधिमग्गेन बुद्धा’’तिच, ‘‘बुद्धा बोधितले’’ति च पदस्स दस्सनतो न गहेतब्बं. तथा हि न तादिसो पाठो बुद्धवचनस्स अनुकूलो होतीति. न हि बुद्धवचने वस्ससतम्पि वस्ससहस्सम्पि परियेसन्ता तादिसं वकारधकारसञ्ञोगपदं पस्सिस्सन्ति. एवं ‘‘बुध्वा’’ति पदरूपस्स बुद्धवचनस्स अननुकूलता दट्ठब्बा. तञ्हि सक्कटगन्थे कतपरिचयभावेन वञ्चितेहि विदूहि इच्छितं, न सद्धम्मनीतिविदूहि. एत्थ इमानि निदस्सनपदानि वेदितब्बानि –

को मं विद्धा निलीयति. लद्धा मच्चो यदिच्छति. लद्धान पुब्बापरियं विसेसं, अदस्सनं मच्चुराजस्स गच्छे.

उम्मादन्तिमहं दिट्ठा, आमुक्कमणिकुण्डलं;

न सुपामि दिवारत्तिं, सहस्संव पराजितो’’ति;

तत्थ विद्धाति विज्झित्वा. लद्धाति लभित्वा. लद्धानाति लभित्वान. दिट्ठाति दिस्वा. इति ‘‘विद्धा लद्धा लद्धान दिट्ठा’’ति पदानि त्वापच्चयेन सद्धिं गतानिपि सञ्ञोगवसेन वकारपटिबद्धानि न होन्ति, तस्मा ‘‘बुद्धा बुद्धान’’ इच्चेतानिपि ‘‘लद्धा लद्धान’’ इच्चादीनि विय परिहीनवकारसञ्ञोगानि एव गहेतब्बानि. ये ‘‘बुध्वा’’ति रूपं इच्छन्ति पठन्ति च, मञ्ञे ते त्वापच्चयो वञ्चेति, तेन ते वञ्चनं पापुणन्ति, तस्मा तादिसं रूपं अग्गहेत्वा यो सद्दनीतियं सद्दविनिच्छयो वुत्तो, सोयेव आयस्मन्तेहि सारतो पच्चेतब्बो.

बुध बोधने. सकम्मकाकम्मकोयं धातु. तथा हि बोधनसद्दुच्चारणेन जाननं विकसनं निद्दक्खयो च गहितो, तस्मा ‘‘बुध ञाणे, बुध विकसने, बुध निद्दक्खये’’ति वुत्तं होति. बुज्झति भगवा, धम्मे बुज्झति, पबुज्झति, पदुमं बुज्झति. पुरिसो बुद्धो, पबुद्धो, बोधति, पबोधति इच्चादीनि.

संधा सन्धिम्हि. संपुब्बो धाधातु सन्धिम्हि वत्तति. नेवस्स मद्दी भाकुटि, न सन्धियति न रोदति. न सन्धियतीति इदं अञ्ञेहि पकरणेहि असाधारणं दिवादिरूपं.

धनु याचने. माता हि तव इरन्धति, विधरस्स हदयं धनिय्यति. इदम्पि असाधारणं दिवादिरूपं.

धी अनादरे. धीयते. धीनो.

युध सम्पहारे. युज्झति. योधो, युद्धं, चरणायुधो, यकारस्स वकारभावे ‘‘आवुध’’न्ति रूपं. तत्र चरणायुधोति कुक्कुटो.

कुध कोपे. कुज्झति. कोधो, कुज्झना, कुज्झितत्तं. कुद्धो अत्थं न जानाति, कुद्धो धम्मं न पस्सति.

सुध सोचेय्ये. सोचेय्यं सुचिभावो. सुज्झति. सुद्धि, विसुद्धि, सुज्झनं, सुद्धो, विसुद्धो, परिसुद्धो. कारिते ‘‘सोधेति, सोधको’’ इच्चादीनि.

सिधु संराधने. सिज्झति. सिद्धि.

रध हिंसायं. रज्झति, विरज्झति, अपरज्झति. अपराधो.

राध साध संसिद्धियं. राधयति, साधयति. आराधनं, साधनं. सपरहितं साधेतीति साधु, सप्पुरिसो. अच्चन्तं साधेतब्बन्ति साधु, लद्धकं सुन्दरं दानसीलादि.

विध विज्झने. विज्झति. पटिविज्झति. खण विद्ध, विधु, विज्झनको, विद्धो, पटिविद्धो, विज्झनं, वेधो, पटिवेधो, विज्झित्वा, विद्धा, विद्धान. को मं विद्धा निलीयति.

इध वुद्धियं. इज्झति, समिज्झति. इद्धि, इज्झनं, समिज्झनं, इद्धो. तत्थ इद्धीति इज्झनं इद्धि. इज्झन्ति वा सत्ता एताय इद्धा वुद्धा उक्कंसगता होन्तीति इद्धि.

गिधु अभिकङ्खायं. गिज्झति, गिज्झो. गद्धो. गद्धबाधिपुब्बो. कामगिद्धो न जानासि. गेधो.