१६. भूवादिगणिकपरिच्छेद
इतो परं अवग्गन्ता, मिस्सका चेव धातुयो;
वक्खामि धातुभेदादि-कुसलस्स मतानुगा.
यकारन्तधातु
या गतिपापुणेसु. याति, यन्ति. यातु, यन्तु. येय्य, येय्युं, अनुपरियेय्युं. यथासम्भवं पदमाला योजेतब्बा. यन्तो पुरिसो. यन्ती इत्थी. यन्तं कुलं. यानं, उपयानं, उय्यानं इच्चादीनि. दिवादिगणिकस्स पनस्स ‘‘यायति, यायन्ती’’तिआदीनि रूपानि भवन्ति.
तत्र यानन्तिआदीसु यन्ति एतेनाति यानं, रथसकटादि. उपयन्ति एतेन इस्सरस्स वा पियमनापस्स वा सन्तिकं गच्छन्तीति उपयानं, पण्णाकारं. ‘‘उपयानानि मे दज्जुं, राजपुत्त तयि गते’’ति एत्थ हि पण्णाकारानि ‘‘उपयानानी’’ति वुच्चन्ति. सम्पन्नदस्सनीयपुप्फफलादिताय उद्धं ओलोकेन्ता यन्ति गच्छन्ति एत्थाति उय्यानं.
ब्या उम्मीसने. ब्याति, ब्यन्ति. ब्यासि, ब्याथ. ब्यामि, ब्याम. यथासम्भवं पदमाला योजेतब्बा. तत्र पनायं पाळि ‘‘याव ब्याति निम्मीसति, तत्रापि रसतिब्बयो’’ति. तत्थ याव ब्यातीति याव उम्मीसति, पुराणभासा एसा, अयञ्हि यस्मिं काले बोधिसत्तो चूळबोधिपरिब्बाजको अहोसि, तस्मिं काले मनुस्सानं वोहारो.
यु मिस्सने गतियञ्च. योति, यवति. आयु, योनि.
तत्थ ‘‘आयू’’ति आसद्दो उपसग्गो. आयवन्ति मिस्सीभवन्ति सत्ता एतेनाति आयु. अथ वा आयवन्ति आगच्छन्ति पवत्तन्ति तस्मिं सति अरूपधम्माति आयु. तथा हि अट्ठसालिनियं वुत्तं ‘‘आयवनट्ठेन आयु. तस्मिञ्हि सति अरूपधम्मा आयवन्ति आगच्छन्ति पवत्तन्ति, तस्मा आयूति वुच्चती’’ति. ‘‘आयु, जीवितं, पाणो’’ इच्चेते परियाया लोकवोहारवसेन. अभिधम्मवसेन पन ‘‘ठिति यपना यापना जीवितिन्द्रियं’’ इच्चेतेपि तेहेव सद्धिं परियाया. योनीति अण्डजादीनं अण्डजादीहि सद्धिं याय मिस्सीभावो होति, सा योनि. इदं पनेत्थ निब्बचनं ‘‘यवन्ति एत्थ सत्ता एकजातिसमन्वयेन अञ्ञमञ्ञं मिस्सका होन्तीति योनि’’ इति. एत्थ च योनिसद्दस्स अत्थुद्धारो नीयते. योनीति खन्धकोट्ठासस्सपि कारणस्सपि पस्सावमग्गस्सपि नामं. ‘‘चतस्सो नागयोनियो. चतस्सो सुपण्णयोनियो’’ति एत्थ हि खन्धकोट्ठासो योनि नाम. ‘‘योनि हेसा भूमिज फलस्स अधिगमाया’’ति एत्थ कारणं. ‘‘न चाहं ब्राह्मणं ब्रूमि, योनिजं मत्तिसम्भव’’न्ति एत्थ पस्सावमग्गो. एत्थेतं वुच्चति –
खन्धानञ्चापि कोट्ठासे, मुत्तमग्गे च कारणे;
इमेसु तीसु अत्थेसु, योनिसद्दो पवत्तति.
ब्ये संवरणे. ब्यायति.
ब्ये पवत्तियं. ब्येति सहब्यो.
एत्थ सहब्योति सह ब्येति सह पवत्ततीति सहब्यो, सहायो, एकभवूपगो वा. तथा हि ‘‘तावतिंसानं देवानं सहब्यतं उपपन्नो’’तिआदीसु एकभवूपगो ‘‘सहब्यो’’ति वुच्चति.
हय गतियं. हयति. हयो. हयोति अस्सो. सो हि हयति सीघं गच्छतीति हयोति वुच्चति. इमानि पनस्स नामानि –
अस्सो तुरङ्गो तुरगो, वाजी वाहो हयोपि च;
तब्भेदा सिन्धवो चेव, गोजो अस्सतरोपि च.
कारणाकारणञ्ञू तु, आजानीयो हयुत्तमो;
घोटको तु खळुङ्कस्सो, वळवोति च वुच्चति;
अस्सपोतो किसोरोति, खळुङ्कोतिपि वुच्चति;
हरिय गतिगेलञ्ञेसु. हरियति.
अय वय पय मय तय चय रय गतियं. अयति. वयति. पयति. मयति. तयति. चयति. रयति. अयो, समयो, वयो, पयो, रयो. मयतयचयधातूनं नामिकपदानि उपपरिक्खितब्बानि.
तत्थ अयोति काळलोहं, अयति नानाकम्मारकिच्चेसु उपयोगं गच्छतीति अयो. वयोति पठमवयादिआयुकोट्ठासो, वयति परिहानिं गच्छतीति वयो. पयोति खीरस्सपि उदकस्सपि नामं, पयति जनेन पातब्बभावं गच्छतीति पयो. रयोति वेगो, यो ‘‘जवो’’तिपि वुच्चति, तस्मा रयनं जवनं रयो. एत्थ समयसद्दस्स अत्थुद्धारो वुच्चते अह निब्बचनेन. समयसद्दो –
समवाये खणे काले, समये हेतुदिट्ठिसु;
पटिलाभे पहाने च, पटिवेधे च दिस्सति.
तथा हि ‘‘अप्पेव नाम स्वेपि उपसङ्कमेय्याम कालञ्च समयञ्च उपादाया’’ति एवमादीसु समवायो अत्थो. ‘‘एकोव खो भिक्खवे खणो च समयो च ब्रह्मचरियवासाया’’तिआदीसु खणो. ‘‘उण्हसमयो परिळाहसमयो’’तिआदीसु कालो. ‘‘महासमयो पवनस्मि’’न्तिआदीसु समूहो. ‘‘समयोपि खो ते भद्दालि अप्पटिविद्धो अहोसी’’तिआदीसु हेतु. ‘‘तेन समयेन उग्गाहमानो परिब्बाजको समणमुण्डिकापुत्तो समयप्पवादके तिन्दुकाचीरे एकसालके मल्लिकाय आरामे पटिवसती’’तिआदीसु दिट्ठि.
‘‘दिट्ठे धम्मे च यो अत्थो, यो चत्थो सम्परायिको;
अत्थाभिसमया धीरो, पण्डितोति पवुच्चती’’ति
आदीसु पटिलाभो. ‘‘सम्मा मानाभिसमया अन्तमकासि दुक्खस्सा’’तिआदीसु पहानं. ‘‘दुक्खस्स पीळनट्ठो सङ्खतट्ठो सन्तापट्ठो अभिसमयट्ठो’’तिआदीसु पटिवेधो. एत्थ च उपसग्गानं जोतकमत्तत्ता तस्स तस्स अत्थस्स वाचको समयसद्दो एवाति समयसद्दस्स अत्थुद्धारेपि सउपसग्गो अभिसमयसद्दो वुत्तो.
तत्थ सहकारीकारणताय सन्निज्झं समेति समवेतीति समयो, समवायो. समेति समागच्छति मग्गब्रह्मचरियं एत्थ तदाधारपुग्गलोति समयो, खणो. समेन्ति एत्थ, एतेन वा सङ्गच्छन्ति धम्मा सहजातधम्मेहि उप्पादादीहि वाति समयो, कालो. धम्मप्पवत्तिमत्तताय अत्थतो अभूतोपि हि कालो धम्मप्पवत्तिया अधिकरणं करणं विय च परिकप्पनामत्तसिद्धेन रूपेन वोहरियतीति. समं, सह वा अवयवानं अयनं पवत्ति अवट्ठानन्ति समयो, समूहो, यथा ‘‘समुदायो’’ति. अवयवसहावट्ठानमेव हि समूहो. पच्चयन्तरसमागमे एति फलं एतस्मा उप्पज्जति पवत्तति चाति समयो, हेतु, यथा ‘‘समुदयो’’ति. समेति संयोजनभावतो सम्बन्धा एति अत्तनो विसये पवत्तति, दळ्हग्गहणभावतो वा संयुत्ता अयन्ति पवत्तन्ति सत्ता यथाभिनिवेसं एतेनाति समयो, दिट्ठि. दिट्ठिसंयोजनेन हि सत्ता अतिविय बज्झन्ति. समिति सङ्गति समोधानन्ति समयो, पटिलाभो. समस्स निरोधस्स यानं, सम्मा वा यानं अपगमो अप्पवत्तीति समयो, पहानं. ञाणेन अभिमुखं सम्मा एतब्बो अधिगन्तब्बोति समयो, धम्मानं अविपरीतो सभावो, अभिमुखभावेन सम्मा एति गच्छति बुज्झतीति समयो. यथाभूतसभावावबोधो. एवं तस्मिं तस्मिं अत्थे समयसद्दस्स पवत्ति वेदितब्बा.
ननु च अत्थमत्तं पति सद्दा अभिनिविसन्तीति न एकेन सद्देन अनेके अत्था अभिधीयन्तीति? सच्चमेतं सद्दविसेसे अपेक्खिते. सद्दविसेसे हि अपेक्खमाने एकेन सद्देन अनेकत्थाभिधानं न सम्भवति. न हि यो कालत्थो समयसद्दो, सोयेव समूहादिअत्थं वदति. एत्थ पन तेसं तेसं अत्थानं समय सद्दवचनीयता सामञ्ञमुपादाय अनेकत्थता समयसद्दस्स वुत्ता. एवं सब्बत्थ अत्थुद्धारे अधिप्पायो वेदितब्बो.
इतो यातो अयतो च, निप्फत्तिं समुदीरये;
विञ्ञू समयसद्दस्स, समवायादिवाचिनो.
इतो यातो अयतो च, समानत्थेहि धातुहि;
एवं समानरूपानि, भवन्तीति च ईरये.
नय रक्खणे च. चकारो गतिपेक्खको. नयति. नयो. नयोति नयनं गमनन्ति नयो, पाळिगति. नयन्ति वा रक्खन्ति अत्थं एतेनाति नयो, तथत्तनयादि.
दय दानगतिहिंसादानरक्खासु. दयति. दया.
दयाति मेत्तापि वुच्चति करुणापि. ‘‘दयापन्नो’’ति एत्थ हि मेत्ता ‘‘दया’’ति, मेत्तचित्ततं आपन्नोति हि अत्थो. ‘‘अदयापन्नो’’ति एत्थ पन करुणा ‘‘दया’’ति वुच्चति. निक्करुणतं आपन्नोति हि अत्थो. एवं दयासद्दस्स मेत्ताकरुणासु पवत्ति वेदितब्बा. तथा हि अभिधम्मटीकायं वुत्तं ‘‘दयासद्दो यत्थ यत्थ पवत्तति, तत्थ तत्थ अधिप्पायवसेन योजेतब्बो. दयासद्दो हि अनुरक्खणत्थं अन्तोनीतं कत्वा पवत्तमानो मेत्ताय च करुणाय च पवत्तती’’ति.
वचनत्थो पनेत्थ एवं वेदितब्बो – दयति ददाति सत्तानं अभयं एतायाति दया. दयति गच्छति विभागं अकत्वा पापकल्याणजनेसु समं वत्तति, सीतेन समं फरन्तं रजोमलञ्च पवाहेन्तं उदकमिवातिपि दया, मेत्ता. दयति वा हिंसति कारुणिकं याव यथाधिप्पेतं परस्स हितनिप्फत्तिं न पापुणाति, तावाति दया. दयति अनुग्गण्हाति पापजनम्पि सज्जनो एतायातिपि दया. दयति अत्तनो सुखम्पि पहाय खेदं गण्हाति सज्जनो एतायाति दया. दयन्ति गण्हन्ति एताय महाबोधिसत्ता बुद्धभावाय अभिनीहारकरणकाले हत्थगतम्पि अरहत्तफलं छड्डेत्वा संसारसागरतो सत्ते समुद्धरितुकामा अनस्सासकरं अतिभयानकं महन्तं संसारदुक्खं, पच्छिमभवे च सह अमतधातुपटिलाभेन अनेकगुणसमलङ्कतं सब्बञ्ञुतञ्ञाणञ्चातिपि दया, करुणा. करुणामूलका हि सब्बे बुद्धगुणा.
अपरो नयो – दयन्ति अनुरक्खन्ति सत्ते एताय, सयं वा अनुदयति, अनुदयमत्तमेव वा एतन्ति दया, मेत्ता चेव करुणा च. किञ्चि पयोगमेत्थ कथयाम ‘‘सेय्यथापि गहपति गिज्झो वा कङ्को वा कुललो वा मंसपेसिं आदाय दयेय्य. पुत्तेसु मद्दी दयेसि, सस्सुया ससुरम्हि च. दयितब्बो रथेसभ’’. तत्थ दयेय्याति उप्पतित्वा गच्छेय्य, गत्यत्थवसेनेतं दट्ठब्बं. दयेसीति मेत्तचित्तं करेय्यासि. दयितब्बोति पियायितब्बो. उभयम्पेतं विवरणं रक्खणत्थं अन्तोगधं कत्वा अधिप्पायत्थवसेन कतन्ति वेदितब्बं.
ऊयी तन्तसन्ताने. ऊयति. ऊतो, ऊतवा.
पूयी विसरणे दुग्गन्धे च. पूयति. पूतो, पूतवा. पूतिमच्छं कुसग्गेन, यो नरो उपनय्हति.
कनुयी सद्दे. कनुयति. कनुतो, कनुतवा.
खमाय विधूनने. खमायति. खमातो, खमातवा.
फायि पायि वुद्धियं. फायति. फीतो, फतवा.
तत्थ ततवन्तुपच्चया, यकारलोपो, धात्वन्तस्स सरस्स इकारादेसो च दट्ठब्बो. एस नयो ‘‘पूतो पूतवा’’तिआदीसुपि यथासम्भवं दट्ठब्बो. पायति. पायो. अपायो. एत्थ च नत्थि पायो वुद्धि एत्थाति अपायो. अथ वा पन अयतो सुखतो अपेतोति अपायोतिपि निब्बचनीयं. अपायोति च निरयो तिरच्छानयोनि पेत्तिविसयो असुरकायोति चत्तारो अपाया.
तायु सन्तानपालनेसु. तायति. तायनं. दिवादिगणे पन ता पालनेति धातुं पस्सथ, तस्स ‘‘तायति ताण’’न्ति रूपानि. उभयेसं क्रियापदं समं. अकारयकारपच्चयमत्तेनेव नानत्तं, नामिकपदानि पन विसदिसानि ‘‘तायनं, ताण’’न्ति.
चायु पूजानिसामनेसु. पूजा पूजना. निसामनं ओलोकनं सवनञ्च वुच्चति. ‘‘इङ्घ मद्दि निसामेहि. निसामयथ साधवो’’ति च आदीसु हि ओलोकनसवनानि निसामनसद्देन वुत्तानि. अपिच ञाणेन उपपरिक्खणम्पि निसामनमेवाति गहेतब्बं. चायति, अपचायति. अनगारे पब्बजिते, अपचे ब्रह्मचारिये. ये वुद्धमपचायन्ति. अपचितिं दस्सेति. निच्चं वुद्धापचायिनो.
यकारन्तधातुरूपानि.
रकारन्तधातु
रा आदाने. राति.
रि सन्ताने. रेति. रेणु. रेणूति रजो.
रु गतियं रोसने च. रवति, विरवति.
रु सद्दे. रोति, रवति. रवो, उपरवो. रुतमनुञ्ञं रुचिया च पिट्ठि. रुतन्ति रवनं रुतं, सद्दो.
रे सद्दे. रायति. रा. रत्ति. एत्थ च राति सद्दो. रत्तीति निसासङ्खातो सत्तानं सद्दस्स वूपसमकालो. रा तिय्यति उच्छिज्जति एत्थाति रत्ति.
ब्रू वियत्तियं वाचायं. अपि हन्त्वा हतो ब्रूति.
ब्रवीति, ब्रुन्ति. ब्रूसि, ब्रूथ. ब्रूमि, ब्रूम. ब्रूते, ब्रुवन्ते. ब्रूसे, ब्रुव्हे. ब्रुवे, ब्रुम्हे.
ब्रूतु, ब्रुवितु, ब्रुवन्तु. ब्रूहि, ब्रूथ. ब्रूमि, ब्रूम. ब्रूतं, ब्रुवन्तं.
एत्थ च अम्बट्ठसुत्ते ‘‘पुन भवं गोतमो ब्रुवितू’’ति पाळिदस्सनतो ‘‘ब्रुवितू’’ति वुत्तं. एवं सब्बत्थापि उपपरिक्खित्वा नयो गहेतब्बो.
ब्रुवेय्य, ब्रुवे, ब्रुवेय्युं. ब्रुवेय्यासि, ब्रुवेय्याथ. ब्रुवेय्यामि, ब्रुवेय्याम. ब्रुवेथ, ब्रुवेरं. ब्रुवेथो, ब्रुवेय्याव्हो. ब्रुवेय्यं. ब्रुवेय्याम्हे.
पब्रूति. अनुब्रूति. पब्रूतु, अनुब्रूतु. पब्रुवेय्य, अनुब्रुवेय्य. एवं सब्बत्थ पअनुउपसग्गेहिपि यथासम्भवं पदमाला योजेतब्बा.
आह, आहु. ब्रवे, ब्रवित्थ, ब्रविरे. ब्रवित्थो, ब्रविव्हो. ब्रविं, ब्रविम्हे. परोक्खावसेन वुत्तानि.
अब्रवा, अब्रवू. अब्रवो, अब्रवत्थ. अब्रवं, अब्रवम्हा. अब्रवत्थ, अब्रवत्थुं. अब्रवसे, अब्रव्हं. अब्रविं, अब्रविम्हसे. हिय्यत्तनीवसेन वुत्तानि.
अब्रवि, अब्रवुं. अब्रवो, अब्रवित्थ. अब्रविं, अब्रविम्हा. अब्रवा, अब्रवू. अब्रवसे, अब्रविव्हं. अब्रवं, अब्रविम्हे. अज्जतनीवसेन वुत्तानि.
ब्रुविस्सति, ब्रुविस्सन्ति. अब्रविस्सा, अब्रविस्संसु. सेसं सब्बं नेतब्बं. कम्मपदं अप्पसिद्धं. सचे पन सिया, ‘‘ब्रूयती’’ति सिया ‘‘लुयति, लूयती’’ति पदानि विय.
जीर ब्रूहने. ब्रूहनं वड्ढनं. जीरति. जीरं. जीरमानो. जीरणं. अप्पस्सुतायं पुरिसो, बलिबद्दोव जीरति.
पूर पूरणे. पूरति. पूरतोव महोदधि. सब्बे पूरेन्तु सङ्कप्पा. पूरितुं, पूरित्वा, पूरं, पूरितं. पुण्णं, परिपुण्णं. सम्पुण्णं, पूरणं. पूरणो कस्सपो. कारिते ‘‘पारमियो पूरेति, पूरयति, पूरापेति, पूरापयति. पूरेत्वा, पूरयित्वा, पूरापेत्वा, पूरापयित्वा, परिपूरेत्वा’’ इच्चादीनि भवन्ति.
घोर गतिपटिघाते. गतिपटिघातं गतिपटिहननं. घोरति.
धोर गतिचातुरिये. गतिचातुरियं गतिछेकभावो. धोरेति.
सर गतियं. सरति, विसरति, उस्सरति. उस्सारणा. सरो. संसारो इच्चादीनि. तत्थ सरोति रहदो. संसारोति वट्टं, यो ‘‘भवो’’तिपि वुच्चति.
चर चरणे. चरति, विचरति, अनुचरति, सञ्चरति.
चर गतिभक्खनेसु. चरति, विचरति, अनुचरति, सञ्चरति, पटिचरति. चरिया. चरिता. चारो. विचारो. अनुविचारो. उपविचारो. चरणं. चारको. ओचरको. ब्रह्मचरियं इच्चादीनि.
तत्थ चरतीति गच्छति, भक्खति वा. तथा हि चरन्ति पदस्स गच्छन्तो खादन्तो चाति अत्थं वदन्ति गरू. पटिचरतीति पटिच्छादेति. चारकोति तंपवेसितानं सत्तानं सुखं चरति भक्खतीति चारको, रोधो. ओचरकोति अधोचारी. ब्रह्मचरियन्ति दानम्पि वेय्यावच्चम्पि सिक्खापदम्पि ब्रह्मविहारोपि धम्मदेसनापि मेथुनविरतिपि सदारसन्तोसोपि उपोसथोपि अरियमग्गोपि सकलं सासनम्पि अज्झासयोपि वुच्चति.
किन्ते वतं किं पन ब्रह्मचरियं,
किस्स सुचिण्णस्स अयं विपाको;
इद्धिजुतिबलवीरियूपपत्ति,
इदञ्च ते नाग महाविमानं.
अहञ्च भरिया च मनुस्सलोके,
सद्धा उभो दानपती अहुम्हा;
ओपानभूतं मे घरं तदासि,
सन्तप्पिता समणब्राह्मणा च.
तं मे वतं तं पन ब्रह्मचरियं,
तस्स सुचिण्णस्स अयं विपाको;
इद्धिजुतिबलवीरियूपपत्ति,
इदञ्च मे धीर महाविमान’’न्ति
इमस्मिञ्हि पुण्णकजातके दानं ‘‘ब्रह्मचरिय’’न्ति वुत्तं.
‘‘केन पाणि कामददो, केन पाणि मधुस्सवो;
केन ते ब्रह्मचरियेन, पुञ्ञं पाणिम्हि इज्झति.
तेन पाणि कामददो, तेन पाणि मधुस्सवो;
तेन मे ब्रह्मचरियेन, पुञ्ञं पाणिम्हि इज्झती’’ति
इमस्मिं अङ्कुरपेतवत्थुम्हि वेय्यावच्चं ‘‘ब्रह्मचरिय’’न्ति वुत्तं. ‘‘इदं खो तं भिक्खवे तित्तिरियं नाम ब्रह्मचरियं अहोसी’’ति इमस्मिं तित्तिरजातके सिक्खापदं ‘‘ब्रह्मचरिय’’न्ति वुत्तं. ‘‘तं खो पन पञ्चसिख ब्रह्मचरियं नेव निब्बिदाय न विरागाय…पे… यावदेव ब्रह्मलोकूपपत्तिया’’ति इमस्मिं महागोविन्दसुत्ते ब्रह्मविहारा ‘‘ब्रह्मचरिय’’न्ति वुत्ता. ‘‘एकस्मिं ब्रह्मचरियस्मिं, सहस्सं मच्चुहायिनो’’ति एत्थ धम्मदेसना ‘‘ब्रह्मचरिय’’न्ति वुत्ता. ‘‘परे अब्रह्मचारी भविस्सन्ति, मयमेत्थ ब्रह्मचारिनो भविस्सामा’’ति सल्लेखसुत्ते मेथुनविरति ‘‘ब्रह्मचरिय’’न्ति वुत्ता.
मयञ्च भरिया नातिक्कमाम,
अम्हे च भरिया नातिक्कमन्ति;
अञ्ञत्र ताह ब्रह्मचरियं चराम;
तस्मा हि अम्हं दहरा न मीयरे’’ति
महाधम्मपालजातके सदारसन्तोसो ‘‘ब्रह्मचरिय’’न्ति वुत्तो.
हीनेन ब्रह्मचरियेन, खत्तिये उपपज्जति;
मज्झिमेन च देवेसु, उत्तमेन विसुज्झती’’ति
एवं निमिजातके अवीतिक्कमवसेन कतो उपोसथो ‘‘ब्रह्मचरिय’’न्ति वुत्तो. ‘‘इदं खो पन पञ्चसिख ब्रह्मचरियं एकन्तनिब्बिदाय विरागाय…पे… अयमेव अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो’’ति महागोविन्दसुत्तस्मिंयेव अरियमग्गो ‘‘ब्रह्मचरिय’’न्ति वुत्तो. ‘‘तयिदं ब्रह्मचरियं इद्धञ्चेव फीतञ्च वित्थारिकं बाहुजञ्ञं पुथुभूतं यावदेव मनुस्सेहि सुप्पकासित’’न्ति पासादिकसुत्ते सिक्खत्तयसङ्गहं सकलं सासनं ‘‘ब्रह्मचरिय’’न्ति वुत्तं.
‘‘अपि अतरमानानं, फलासाव समिज्झति;
विपक्कब्रह्मचरियोस्मि, एवं जानाहि गामणी’’ति
एत्थ अज्झासयो ‘‘ब्रह्मचरिय’’न्ति वुत्तो. इच्चेवं –
दानं वेय्यावटियञ्च, सिक्खा ब्रह्मविहारका;
धम्मक्खानं मेथुनता-विरति च उपोसथो.
सदारेसु च सन्तोसो, अरियमग्गो च सासनं;
अज्झासयो चिमे ब्रह्म-चरियसद्देन वुच्चरे.
हुर कोटिल्ले. हुरति.
सर सद्दोपतापेसु. सरति. सरो, सरणं.
एत्थ च सरोति सद्दोपि वुच्चति उसुपि. सरणन्ति सरति उपतापेति हिंसति सरणगतानं तेनेव सरणगमनेन भयं सन्तापं दुक्खं दुग्गतिं परिकिलेसञ्चाति सरणं, बुद्धादिरतनत्तयं. अथ वा सद्धा पसन्ना मनुस्सा ‘‘अम्हाकं सरणमिद’’न्ति सरन्ति चिन्तेन्ति, तं तत्थ च वाचं निच्छरन्ति गच्छन्ति चातिपि सरणं.
सर चिन्तायं. सरति, सुसरति इच्चपि पयोगो. अप्पक्खरानञ्हि बहुभावो अञ्ञथाभावो च होति, यथा ‘‘द्वे, दुवे, तण्हा तसिणा, पम्हं, पखुम’’न्ति. अनुस्सरति, पटिस्सरति. सरन्ति एताय सत्ता, सयं वा सरति, सरणमत्तमेव वा एतन्ति सति. अनुस्सति, पटिस्सति. सरतीति सतो. पुनप्पुनं सरतीति पटिस्सतो.
द्वर संवरणे. संवरणं रक्खणा. द्वरति. द्वारं. द्विसद्दूपपदअरधातुवसेनपि इदं रूपं सिज्झति. तत्रिमानि निब्बचनानि – द्वरन्ति संवरन्ति रक्खन्ति एतेनाति द्वारं, अथ वा द्वे कवाटा अरन्ति गच्छन्ति पवत्तन्ति एत्थातिपि द्वारन्ति. गेहद्वारम्पि कायद्वारादीनिपि उपायोपि द्वारन्ति वुच्चति. पाळियं तु ‘‘द्वारं द्वारा’’ति च इत्थिनपुंसकवसेन द्वारसद्दो वुत्तो. तथा हि ‘‘द्वारम्पि सुरक्खितं होती’’ति च ‘‘द्वारापेसा’’ति च तस्स द्विलिङ्गता वुत्ता.
गर घर सेचने. गरति. घरति. घरं.
धूर हुच्छने. हुच्छन कोटिल्लं. धूरति.
तर प्लवनसरणेसु. तरति. तरणं. तित्थं. तिण्णो. उत्तिण्णो. ओतिण्णो इच्चादीनि. तत्थ तरणं वुच्चति नावा, तरति उदकपिट्ठे प्लवति, तरन्ति उत्तरन्ति वा नदिं एतेनाति अत्थेन.
नावा प्लवो तरं पोतो, तरणं उत्तरं तथा;
जलयानन्ति एतानि, नावानामानि होन्ति तु.
तर सम्भमे. सम्भमो अनवट्ठानं. तरति. तरितो. तुरङ्गो.
एत्थ च ‘‘सो मासखेत्तं तरितो अवासरि’’न्ति पाळि निदस्सनं. तत्थ तरितोति तुरितो सम्भमन्तो. अवासरिन्ति उपगच्छिं उपविसिं वा.
जर रोगे. एत्थ जररोगोयेव ‘‘रोगो’’ति अधिप्पेतो पयोगवसेन. जरसद्दस्स हि जररोगे पवत्तनियमनत्थं ‘‘रोगे’’ति वुत्तं. तेन अञ्ञो रोगो इध रोगसद्देन न वुच्चति. जरति. जरो. सज्जरो. पज्जररोगो. जरेन पीळिता मनुस्सा. यत्थ तु अयं वयोहानिवाचको, तत्थ पयोगे ‘‘जीरति, जरा’’ति चस्स रूपानि भवन्ति.
दर भये. दरति. दरी. ‘‘बीलासया दरीसया’’ति निदस्सनं. तत्थ दरीति भायितब्बट्ठेन दरी.
दर आदरानादरेसु. दरति, आदरति, अनादरति. आदरो, अनादरो.
एत्थ च दरतीति दरं करोतीति च अनादरं करोतीति च अत्थो. यथा हि आरकासद्दो दूरासन्नवाचको, तथायम्पि दरधातु आदरानादरवाचको दट्ठब्बो. दरसद्दो च कायदरथे चित्तदरथे किलेसदरथे च वत्तति. अयञ्हि –
आदित्तं वत मं सन्तं, घतसित्तंव पावकं;
वारिना विय ओसिञ्चि, सब्बं निब्बापये दर’’न्ति
एत्थ कायदरथे चित्तदरथे च वत्तति. ‘‘वीतद्दरो वीतसोको वीतसल्लो, सयं अभिञ्ञाय अभासि बुद्धो’’ति एत्थ पन किलेसदरथे वत्तति. वीतद्दरोति हि अग्गमग्गेन सब्बकिलेसानं समुच्छिन्नत्ता विगतकिलेसदरथोति अत्थो.
नर नयने. नरति. नरो, नारी.
एत्थ नरोति पुरिसो. सो हि नरति नेतीति नरो. यथा पठमपकतिभूतो सत्तो दतराय पकतिया सेट्ठट्ठेन पुरि उच्चाट्ठाने सेति पवत्ततीति पुरिसोति वुच्चति, एवं नयनट्ठेन नरोति वुच्चति. पुत्तभातुभूतोपि हि पुग्गलो मातुजेट्ठभगिनीनं नेतुट्ठाने तिट्ठति, पगेव इतरो इतरासं. नारीति नरेन योगतो, नरस्सायन्ति वा नारी. अपरम्पेत्थ नरसद्दस्स निब्बचनं, नरियति सकेन कम्मेन निय्यतीति नरो, सत्तो मनुस्सो वा. ‘‘कम्मेन निय्यतेओ लोको’’ति हि वुत्तं. तत्थ नरसद्दस्स ताव पुरिसवचने ‘‘नरा च अथ नारियो’’ति निदस्सनं. सत्तमनुस्सवचने पन ‘‘बुद्धो अयं एदिसको नरुत्तमो. आमोदिता नरमरू’’ति च निदस्सनं, तस्मा ‘‘नरोति पुरिसो, नरोति सत्तो, नरोति मनुस्सो’’ति तत्थ तत्थ यथासम्भवं अत्थो संवण्णेतब्बो.
हर हरणे. हरणं पवत्तनं. हरति. सावत्थियं विहरति. विहासि. विहंसु. विहरिस्सति. अप्पमत्तो विहिस्सति. वोहरति. संवोहरति. सब्बो हरति वा. रूपियसंवोहारो, रूपियसब्बोहारो वा. पाटिहारियं. पीतिपामोज्जहारो. विहारो. वोहारो. अभिहारो. चित्तं अभिनीहरति. सासने विहरं, विहरन्तो, विहरमानो. विहातब्बं, विहरितुं. विहरित्वा. अञ्ञानिपि योजेतब्बानि.
तत्थ पाटिहारियन्ति समाहिते चित्ते विगतूपक्किलेसे कतकिच्चेन पच्छा हरितब्बं पवत्तेतब्बन्ति पाटिहारियं. पटीति हि अयं सद्दो ‘‘पच्छा’’ति एतस्स अत्थं बोधेति ‘‘तस्मिं पटिपविट्ठम्हि, अञ्ञो आगञ्छि ब्राह्मणो’’तिआदीसु विय. विहारोति ठाननिसज्जादिना विहरन्ति एत्थाति विहारो, भिक्खूनं आवासो. विहरणं वा विहारो, विहरणक्रिया. वोहारोति ब्यवहारोपि पण्णत्तिपि वचनम्पि चेतनापि. तत्थ
यो हि कोचि मनुस्सेसु, वोहारं उपजीवति;
एवं वासेट्ठ जानाति, वाणिजो सो नब्राह्मणो’’ति.
अयं ब्यवहारवोहारो नाम. ‘‘सङ्खा समञ्ञा पञ्ञत्ति वोहारो’’ति अयं पण्णत्तिवोहारो नाम. तथा तथा वोहरन्ति परामसन्तीति अयं वचनवोहारो नाम. ‘‘अट्ठ अरियवोहारा, अट्ठ अनरियवोहारा’’ति अयं चेतनावोहारो नाम. इच्चेवं –
ब्यवहारे वचने च, पण्णत्तिचेतनासु च;
वोहारसद्दो चतूसु, इमेस्वत्थेसु दिस्सति.
हर अपनयने. अपनयनं नीहरणं. दोसं हरति. नीहरति. नीहारो, परिहरति. परिहारो. रजोहरणं. सब्बदोसहरो धम्मो. भगवतो च सासनस्स च पटिपक्खे तित्थिये हरतीति पाटिहारियं. मत्तावण्णभेदेनेत्थ ‘‘पाटिहेरं पाटिहीरं पाटिहारिय’’न्ति तीणि पदरूपानि, भवन्ति.
हर आदाने. अदिन्नं हरति. हरिस्सति. हाहिति इच्चप. ‘‘खराजिनं पर सुञ्च, खारिकाजञ्च हाहिती’’ति इदमेत्थ निदस्सनं. आहरति, अवहरति, संहरति, अपहरति, उपहरति, पहरति, सम्पहरति, समाहरति. मनोहरो पासादो. परस्सहरणं. आहारो, अवहारो, संहारो, उपहारो, सम्पहारो, समाहारो. हरिय्यति, आहरिय्यति. आहरिय्यन्ति. आहटं, हरितुं, आहरितुं, आहरित्वा, आहरित्वान. अञ्ञानिपि योजेतब्बानि.
धर धरणे. धरणं विज्जमानता. धरति. धरते सत्थुसासनं.
धर अविद्धंसने. निब्बानं निच्चं धरति.
खर खये. खरति. खरणं. नक्खरन्ति न खिय्यन्तीति अक्खरानि. नक्खरन्ति न नस्सन्तीति नक्खत्तानीति पोराणा.
जागरनिद्दक्खये जागरति. जागरो, जागरणं, जागरं. दीघा जागरतो रत्ति. जागरमानो. अयञ्च धातु तनादिगणं पत्वा ‘‘जागरोति, पटिजागरोती’’ति रूपानि जनेति.
ईर वचने गतिकम्पनेसु च. ईरति. ईरितं. एरितं. समीरणो. जिनेरितो धम्मो. कुप्पन्ति वातस्सपि एरितस्स.
तत्थ समीरणोति वातो. सो हि समीरति वायति, समीरेति च रुक्खसाखापण्णादीनि सुट्ठु कम्पेतीति ‘‘समीरणो’’ति वुच्चति.
हरे लज्जायं. अलुत्तन्तोयमेकारन्तो धातु, गिले पीतिक्खयेति धातु विय. हरायति. हरायनं. अट्टीयामि हरायामि.
एत्थ हरायतीति लज्जति, हिरिं करोतीति अत्थो.
पर पालनपूरणेसु. ‘‘परति, परमो’’तिमस्स रूपानि, नर नयनेति धातुस्स ‘‘नरति नरो’’ति रूपानि विय.
तत्थ परतीति पालेति, पूरति वा. सुद्धकत्तुवसेनिदं पदं वुत्तं. हेतुकत्तुवसेन हि ‘‘पारेति पारयती’’तिआदीनि रूपानि भवन्ति. परमोति पालको पूरको वा. एत्थ च ‘‘पारमी’’ति पदं एतस्सत्थस्स साधकं. तथा हि पारमीति परति, पारेति चाति परमो, दानादीनं गुणानं पालको पूरको च महाबोधिसत्तो. परमस्स इदं, परमस्स वा भावो, कम्मं वा पारमी, दानादिक्रिया. गरूहि पन ‘‘पूरेतीति परमो, दानादीनं गुणानं पूरको पालको चा’’ति वुत्तं, तं वीमंसितबं.
वर वरणे. वरति. वारणो, वरुणो.
गिर निग्गिरणो. निग्गिरणं पग्घरणं. गिरति, गिरि.
एत्थ गिरीति पब्बता, यो ‘सेलो’’तिआदीहि अनेकेहि नामेहि कथियति. सो हि सन्धिसङ्खातेहि पब्बेहि चितत्ता पब्बमस्स अत्थीति पब्बतो. हिमवमनादिवसेन जलस्स सारभूतानं भेसज्जादिवत्थूनञ्च गिरणतो गिरीति वुच्चति.
इमानि पनस्स नामानि –