१५. सरवग्गपञ्चकन्तिक सुद्धस्सरधातु

इतो परं तु सरतो, ककारन्तादिभेदतो;

धातुयो धातुनिप्फन्न-रूपानि विविधानि च.

साट्ठकथे पिटकम्हि, जिनपाठे यथाबलं;

नयं उपपरिक्खित्वा, समासेन कथेस्स’हं.

इ गतियं. येसं धातूनं गतिअत्थो, बुद्धिपि तेसं अत्थो. पवत्तिपापुणानिपि. तत्र गमनं दुविधं कायगमनं ञाणगमनञ्च. तेसु कायगमनं नाम इरियापथगमनं, ञाणगमनं नाम ञाणुप्पत्ति, तस्मा पयोगानुरूपेन ‘‘गच्छती’’ति पदस्स ‘‘जानाती’’तिपि अत्थो भवति, ‘‘पवत्तती’’तिपि अत्थो भवति, ‘‘पापुणाती’’तिपि अत्थो भवति, इरियापथगमनेन गच्छतीतिपि अत्थो भवति, ञाणगमनेन गच्छतीतिपि अत्थो भवति. तथा हि ‘‘सीघं गच्छती’’तिआदीसु इरियापथगमनं ‘‘गमन’’न्ति वुच्चति. सुन्दरं निब्बानं गतो. ‘‘गतिमा’’तिआदीसु पन ञाणगमनं. एवं सब्बेसम्पि गत्यत्थानं धातूनं यथापयोगं अत्थो गहेतब्बो.

तस्सिमानि रूपानि भवन्ति – इति, एति, उदेति. कारिते ‘‘उदायती’’ति रूपं भवति. उट्ठापेतीति हि अत्थो, दुकारो आगमो. उपेति, समुपेति, वेति, अपेति, अवेति, अन्वेति, समेति, अभिसमेति, समयो, अभिसमयो, ईदि, उदि, एकोदि, पण्डितो, इतो, उदितो, उपेतो, समुपेतो, अन्वितो, अपेतो, समेतो, एतब्बो, पच्चेतब्बो, पटियमानो, पटिच्चो, एन्तो, अधिप्पेतो, अधिप्पायो, पच्चयो, अञ्ञानिपि योजेतब्बानि. ‘‘इता, इत’’न्तिआदिना यथारहं इत्थिनपुंसकवसेनपि. पच्चेतुं, उपेतुं, समुपेतुं, अन्वेतुं, समेतुं, अभिसमेतुं, इच्च, पटिच्च, समेच्च, अभिसमेच्च, अपेच्च, उपेच्च, पटिमुखं इत्वा, इत्वान, उपेत्वा, उपेत्वान, उपेतुन, अञ्ञानिपि बुद्धवचनानुरूपतो योजेतब्बानि.

इतिइति क्रियासद्दो, सुत्तन्तेसु न दिस्सति;

इदमेत्थ न वत्तब्बं, दस्सनायेव मे रुतो.

‘‘इतायं कोधरूपेन’’, इति पाळि हि दिस्सति;

अङ्गुत्तरनिकायम्हि, मुनिनाहच्च भासिता;

वुत्तञ्हेतं भगवता अङ्गुत्तरनिकाये कोधं निन्दन्तेन –

‘‘इतायं कोधरूपेन, मच्चुवेसो गुहासयो;

तं दमेन समुच्छिन्दे, पञ्ञावीरियेन दिट्ठिया’’ति.

तत्र इतायन्ति इति अयन्ति छेदो. इतिइति च गच्छति पवत्ततीति अत्थो. अयं पनेत्थ सुत्तपदत्थो – यो दोसो लोके ‘‘कोधो’’ति लोकियमहाजनेन वुच्चति, नायं अत्थतो कोधोति वत्तब्बो. किन्ति पन वत्तब्बो, एसो हि सरीरसङ्खातगुहासयो मच्चुराजा एव कोधवसेन पमद्दन्तो सत्तसन्ताने गच्छतीति वत्तब्बो. तं एवरूपं ‘‘मच्चुराजा’’ति वत्तब्बं बहुनो जनस्स अनत्थकरं कोधं हितकामो दमेन पञ्ञाय वीरियेन दिट्ठिया च छिन्देय्याति.

एतीति इमस्स पन आगच्छतीति अत्थो. ‘‘एती’’ति एत्थ हि आउपसग्गो सन्धिकिच्चेन पटिच्छन्नत्ता न पाकटो वलाहकावत्थरितो पुण्णचन्दो विय. तथा हि एत्थ आ इति एतीति सन्धिविग्गहो भवति, आकारस्स च इकारेन परेन सद्धिंयेव एकारादेसो. तस्मा ‘‘अयं सो सारथी एति. एतु वेस्सन्तरो राजा’’तिआदीसु ‘‘आगच्छति, आगच्छतू’’तिआदिना अत्थो कथेतब्बो. ब्याकरणसत्थेपि हि आ इति एतीति सन्धिविग्गहो दिस्सति, तस्मा अयम्पि नीति साधुकं मनसि कातब्बा. अथ वा इतीति रस्सवसेन वुत्तं पदं गमनं बोधेति, एतीति वुद्धिवसेन वुत्तं पन यथापयोगं आगमनादीनि. मत्तावसेनपि हि पदानि सविसेसत्थानि भवन्ति. तं यथा? सासने पब्बजितो, रट्ठा पब्बाजितोति. सञ्ञोगासञ्ञोगवसेनपि, तं यथा? गामा निग्गच्छति. यसं पोसो निगच्छति, तस्मा अयम्पि नीति साधुकं मनसि कातब्बा. एत्थेतं वुच्चति –

इ गतियन्ति कथिता, धातु वुद्धिं गता यदा;

तदा आगमनत्थस्स, वाचिका पायतो वसा.

इरियापथत्थतो हे-सा निच्चागमवाचिका;

‘‘अयं सो सारथी एति’’, इच्चादेत्थ निदस्सनं.

अनिरियापथत्थेन, वत्तने गमनेपि च;

आगमने च होतीति, धीमा लक्खेय्य तं यथा.

‘‘पटिच्च फलमेती’’ति, एवमादीसु वत्तने;

वुद्धिप्पत्ता इकारव्हा, एसा धातु पवत्तति.

‘‘अत्थमेन्तम्हि सूरिये, वाळा’’ इच्चादीसु पन;

गते, ‘‘एतीति इती’’ति-आदिस्वागमने सिया.

तथा हि ईतीति अनत्थाय एति आगच्छतीति ईति, उपद्दवो, इति आगमनत्थो गहेतब्बो. आह च सुत्तनिपातट्ठकथायं ‘‘एतीति ईति, आगन्तुकानं अकुसलभागीनं ब्यसनहेतूनं एतं अधिवचन’’न्ति.

इदानि यथारहं निपाताख्यातनामिकपरियापन्नानं इतिइतो सद्दानमत्थुद्धारो वुच्चते – तत्थ इतिसद्दो हेतुपरिसमापनादिपदत्थ विपरियाय पकारावधारण निदस्सनादिअनेकत्थप्पभेदो. तथा हेस ‘‘रुप्पतीति खो भिक्खवे तस्मा रूपन्ति वुच्चती’’तिआदीसु हेतुअत्थे दिस्सति. ‘‘तस्मातिह मे भिक्खवे धम्मदायादा भवथ, मा आमिसदायादा. अत्थि मे तुम्हेसु अनुकम्पा, किन्ति मे सावका धम्मदायादा भवेय्युं, नो आमिसदायादा’’तिआदीसु परिसमापने. ‘‘इति वा इति एवरूपा विसूकदस्सना पटिविरतो’’तिआदीसु आदिअत्थो. ‘‘मागण्डियोति तस्स ब्राह्मणस्स सङ्खा समञ्ञा पञ्ञत्ति वोहारो नामं नामकम्मं नामधेय्यं निरुत्ति ब्यञ्जनमभिलापो’’तिआदीसु पदत्थविपरियाये. ‘‘इति खो भिक्खवे सप्पटिभयो बालो, अप्पटिभयो पण्डितो. सउपद्दवो बालो, अनुपद्दवो पण्डितो. सउपसग्गो बालो, अनुपसग्गो पण्डितो’’तिआदीसु पकारो. ‘‘अत्थि इदप्पच्चया जरामरणन्ति इति पुट्ठेन सता आदन्द अत्थीतिस्स वचनीयं. किं पच्चया जरामरणन्ति इति चे वदेय्य, जातिपच्चया जरामरणन्ति इच्चस्स वचनीय’’न्तिआदीसु अवधारणे. ‘‘अत्थीति खो कच्चान अयमेको अन्तो, नत्थीति खो कच्चान अयं दुतियो अन्तो’’तिआदीसु निदस्सने. निपातवसेनेव ते पयोगा गहेतब्बा. ‘‘इतायं कोधरूपेना’’ति एत्थ पन आख्यातवसेन गमने इतिसद्दो दिस्सति. अयमेवत्थो इधाधिप्पेतो, निपातत्थो पन न इच्छितब्बो, विञ्ञूनं अत्थग्गहणे कोसल्लुपादनत्थं केवलं अत्थुद्धारवसेन आगतोति दट्ठब्बं. इतरो पन –

गत्यत्थे चिमसद्दत्थे, इतोसद्दो पवत्तति;

अन्वितो’’ति हि गत्यत्थे, पच्चत्तवचनं भवे.

इमसद्दस्स अत्थम्हि, निस्सक्कवचनं भवे;

‘‘इतो सा दक्खिणा दिसा’’, इतिआदीसु पाळिसु.

गत्यत्थो इच्छितो एत्थ, इतरत्थो न इच्छितो;

अत्थुद्धारवसा वुत्तो, कोसल्लत्थाय विञ्ञुनं.

इध पन समयसद्दस्स अत्थुद्धारं सनिब्बचनं वत्तब्बम्पि अवत्वा उपरि अयधातुविसयेयेव वक्खाम इ ए अयधातुवसेन तिधातुमयत्ता समयसद्दस्स. तत्र इतीति इकारानन्तरत्यन्तपदस्स च ‘‘एति, उदेती’’तिआदीनञ्च एकारानन्तरत्यन्तपदानं अञ्ञेसञ्च एवरूपानं पदमाला यथारहं येभुय्येन अत्तनोपदानि वज्जेत्वा योजेतब्बा. ईदिसेसु हि ठानेसु दुक्करा क्रियापदमाला. यस्मा पन इमस्मिं पकरणे सुकरा च दुक्करा च त्यन्तपदमाला जानितब्बा, तस्मा भूवादिगणादीसु अट्ठसु गणेसु विहितेहि छन्नवुतिया वचनेहि सब्बसाधारणं असब्बसाधारणञ्च पदमालानयं ब्रूम –

अकारानन्तरत्यन्त-पदानं पन्तियो बुधो;

भवति रुन्धतादीनं, योजे सब्बत्थ सब्बथा.

इति एती’’ति चेतेसं, पदानं पन पन्तियो;

सुद्धस्सरपुब्बकानं, योजे विञ्ञू यथारहं.

आकारानन्तरत्यन्त-पदानञ्चापि पन्तियो;

‘‘याति सुणाति अस्ना-ति’’ इच्चादीनं यथारहं.

इवण्णानन्तरत्यन्त-पदानमपि पाळियो;

योजे ‘‘रुन्धिति रुन्धीति’’-इच्चादीनं यथारहं.

उकारानन्तरत्यन्त-सुतिइति पदस्स च;

पेरणत्थे पवत्तस्स, योजे मालं यथारहं.

एकारानन्तरत्यन्त-पदानम्पि यथारहं;

‘‘जेति रुन्धेति कारेति, कारापेती’’तिआदीनं.

ओकारानन्तरत्यन्त-पदानम्पि पदक्कमे;

‘‘करोति भोति होती’’ति-आदीनं युत्तितोवदे;

इच्चेवं सत्तधा वुत्तो, पदमालानयो मया;

इतो मुत्तो नयो नाम, नत्थि कोचि क्रियापदे.

‘‘आदत्ते कुरुते पेते’’, इच्चादि नयदस्सना;

यथारहं युत्तितोति, वचनं एत्थ भासितं.

इदानि इकारानन्तरत्यन्तपदस्स कमो वुच्चते – इति, इन्ति. इसि, इथ. इमि, इम. अपरिपुण्णो वत्तमानानयो. इतु, इन्तु. इहि, इथ. इमि, इम. अपरिपुण्णो पञ्चमीनयो. एत्थ च इमेसं द्विन्नं सासनानुरूपभावस्स इमानि साधकपदानि ‘‘वेति, अपेति, अन्वेती’’ति. तत्थ वि इति वेति. विगच्छतीति अत्थो, इतिसद्दो हेत्थ गमनं बोधेति. तथा अप इति अपेति. अपगच्छतीति अत्थो. अनु इति अन्वेति. अनुगच्छतीति अत्थो. गरू पन अनु एति अन्वेतीति वदन्ति. तं –

‘‘यथा आरञ्ञकं नागं, दन्तिं अन्वेति हत्थिनी;

जेस्सन्तं गिरिदुग्गेसु, समेसु विसमेसु च;

एवं तं अनुगच्छामि, पुत्ते आदाय पच्छतो’’ति.

इमाय पाळिया न समेति ‘‘जेस्सन्तं अन्वेती’’ति वचनतो ‘‘अनुगच्छामी’’ति वचनतो च. तथा हि एतिसद्दो यत्थ चे इरियापथवाचको, तत्थ आगमनंयेव जोतेति, न गमनं, तस्मा आगमनत्थस्स अयुत्तितो गमनत्थस्स च युत्तितो वि इतिआदिना छेदो ञेय्यो. एतेसञ्च इतिसद्दवसेन कतछेदानं अत्थिभावं युत्तिभावञ्च ‘‘इतायं कोधरूपेना’’ति पाळियेव साधेति, तस्मायेव ‘‘अनु इति, अनु इन्ति, अनु इसी’’तिआदिना ‘‘अन्वेती’’तिआदीनं छेदे लब्भमाननयेन वुत्तप्पकारो वत्तमानापञ्चमीनयो परस्सपदवसेन दस्सितो. सत्तमीरूपादीनि सब्बथा अप्पसिद्धानि.

इमानि पन भविस्सन्तिया रूपानि, सित्ता ते लहुमेस्सति. इस्सति, इस्सन्ति. इस्ससि, इस्सथ. इस्सामि, इस्साम. इस्सते, इस्सन्ते. इस्ससे, इस्सव्हे. इस्सं, इस्साम्हे. असब्बधातुकत्तेपि सुद्धस्सरत्ता धातुस्स इकारागमो न लब्भति. परिपुण्णो भविस्सन्तीनयो.

अथ कालातिपत्तिया रूपानि भवन्ति, इस्सा, इस्संसु. इस्से, इस्सथ. इस्सं, इस्सम्हा. इस्सथ, इस्सिसु. इस्ससे, इस्सव्हे. इस्सं, इस्साम्हसे. कालातिपत्तिभावे च असब्बधातुकत्ते च सन्तेपि सुद्धस्सरत्ता धातुस्स अकारिकारागमो न लब्भति अनेकन्तिकत्ता वा अनुपपन्नत्ता च अकारागमो न होति. द्विन्नञ्हेत्थ सुद्धस्सरानं अनन्तरिकानं एकतोसन्निपातो अनुपपत्ति. परिपुण्णो कालातिपत्तिनयो.

इमस्मिं पन ठाने साट्ठकथे तेपिटके बुद्धवचने सोतूनं पयोगत्थेसु परमकोसल्लजननत्थं ‘‘ननु ते सुतं ब्राह्मण भञ्ञमाने, देवा न इस्सन्ति पुरिसपरक्कमस्सा’’ति पाळितो नयं गहेत्वा वुत्तप्पकारेहि भविस्सन्तिया रूपेहि सब्बसो समानानि असमानत्थानि वत्तमानिकरूपानि च ईसकं अञ्ञमञ्ञं समानानि भविस्सन्तीकालातिपत्तीनं रूपानि च पकासयिस्साम – वत्तमानावसेन ताव ‘‘इस्सति, इस्सन्ति. इस्ससि, इस्सथा’’ति सब्बं योजेतब्बं. अत्थो पन ‘‘इस्सं करोती’’तिआदिना वत्तब्बो. तस्मिंयेव अत्थे भविस्सन्तीवसेन ‘‘इस्सिस्सति, इस्सिस्सन्ति. इस्सिस्ससि, इस्सिस्सथा’’ति परिपुण्णं योजेतब्बं. अत्थो पन ‘‘इस्सं करिस्सती’’तिआदिना वत्तब्बो. कालातिपत्तिवसेन पन ‘‘इस्सिस्सा, इस्सिस्संसु. इस्सिस्से, इस्सिस्सथा’’ति परिपुण्णं योजेतब्बं, अत्थो पन ‘‘इस्सं अकरिस्सा’’तिआदिना वत्तब्बो. धात्वन्तरवसेन संसन्दनानयोयं.

इदानि एकारानन्तरत्यन्तपदस्स कमो वुच्चते –

एति, एन्ति. एसि, एथ. एमि, एम.

एतु, एन्तु. एहि, एथ. एमि, एम.

न च अप्पत्वा दुक्खन्तं, विस्सासं एय्य पण्डितो;

निवेसनानि मापेत्वा, वेदेहस्स यसस्सिनो;

यदा ते पहिणिस्सामि, तदा एय्यासि खत्तिय.

एय्य, एय्युं. एय्यासि, एय्याथ. एय्यामि, एय्याम. एथ, एरं. एथो, एय्याव्हो. एय्यं, एय्याम्हे.

सो पुरिसो एय्य, ते एय्युं. त्वं एय्यासि, तुम्हे एय्याथ. अहं एय्यामि, मयं एय्याम. सो पुरिसो एथ, ते एरं. त्वं एथो, तुम्हे एय्याव्हो. अहं एय्यं, मयं एय्याम्हे.

परोक्खाहिय्यत्तनज्जतनीरूपानि सब्बसो अप्पसिद्धानि.

एस्सति, एस्सन्ति. एस्ससि, एस्सथ. एस्सामि, एस्साम. एस्सते, एस्सन्ते. एस्ससे, एस्सव्हे. एस्सं, एस्साम्हे.

सम्मोदमाना गच्छन्ति, जालमादाय पक्खिनो;

यदा ते विवदिस्सन्ति, तदा एहिन्ति मे वसं.

‘‘अभिदोसगतो इदानि एही’’ति वचनदस्सनतो अपरानिपि भविस्सन्तीरूपानि गहेतब्बानि.

एहिति, एहिन्ति. एहिसि, एहिथ. एहिमि, एहिम. एहिते, एहिन्ते. एहिसे, एहिव्हे. एहिस्सं, एहिस्साम्हे.

एस्सा, एस्संसु. एस्से, एस्सथ. एस्सं एस्साम्हा. एस्सथ, एस्सिसु. एस्ससे, एस्सव्हे. एस्सिं, एस्साम्हसे.

अथापरोपि एकारानन्तरत्यन्तपदक्कमो भवति;

उदेति, उदेन्ति; उदेसि, उदेथ; उदेमि, उदेम.

उदेतु, उदेन्तु. उदेहि, उदेथ. उदेमि, उदेम, उदामसे.

उदेय्य, उदेय्युं. सेसं नेय्यं. उदिस्सति, उदिस्सन्ति. सेसं नेय्यं. उदिस्सा, उदिस्संसु. सेसं नेय्यं.

इमानि सुद्धस्सरधातुरूपानि.

ककारन्तधातु

कु सद्दे के च. कोति, कवति, कायति, एवं कत्तुपदानि भवन्ति. कुय्यति, किय्यति, एवं कम्मपदानि. काननं, कब्बं, जातकं, एवं नामिकपदानि. कुत्वा, कुत्वान, कवित्वा, कवित्वान, कावित्वा, कावित्वान, कायितुं, एवं अब्ययपदानि.

तत्र काननन्ति ठितमज्झन्हिकसमये कवति सद्दं करोतीति काननं, वनं. तथा हि –

‘‘ठिते मज्झन्हिके काले, सन्निसीवेसु पक्खिसु;

सणतेव ब्रहारञ्ञं, सा रति पटिभाति म’’न्ति

वुत्तं. अथ वा कोकिलमयूरादयो कवन्ति सद्दायन्ति कूजन्ति एत्थाति काननं. मनोहरताय अवस्सं कुय्यति पण्डितेहीति कब्बं. कावियं. कावेय्यं. अञ्ञत्र पन कवीनं इदन्ति कब्बन्ति तद्धितवसेन अत्थो गहेतब्बो. केचि तु काब्यन्ति सद्दरूपं इच्छन्ति, न तं पावचने पमाणं सक्कटभासाभावतो. सक्कटभासातोपि हि आचरिया नयं गण्हन्ति. जातं भूतं अतीतं भगवतो चरियं, तं कीयति कथीयति एतेनाति जातकं. जातकपाळि हि इध ‘‘जातक’’न्ति वुत्ता. अञ्ञत्र पन जातं एव जातकन्ति गहेतब्बं. तथा हि जातकसद्दो देसनायम्पि वत्तति ‘‘इतिवुत्तकं जातकं अब्भुतधम्म’’न्तिआदीसु. जातियम्पि वत्तति ‘‘जातकं समोधानेसी’’तिआदीसु.

पक्क नीचगतियं. नीचगमनं नाम हीनगमनं हीनप्पवत्ति वा. नीचसद्दो हि हीनवाचको ‘‘नीचे कुले पच्चाजातो’’ति एत्थ विय. पक्कति क्रियापदमेत्थ दिस्सति, न नामिकपदं. यत्थ यत्थ नामिकपदं न दिस्सति, तत्थ तत्थ नामिकपदं उपपरिक्खित्वा गहेतब्बं. क्रियापदमेव हि दुद्दसं, क्रियापदे विज्जमाने नामिकपदं नत्थीति न वत्तब्बं, तस्मा अन्तमसो ‘‘पक्कनं, तकनं’’ इच्चेवमादीनि भाववाचकानि नामिकपदानि सब्बासु धातूसु यथारहं लब्भन्तीति दट्ठब्बं.

तक हसने. हसनं हासो. तकति.

तकि किच्छजीवने. किच्छजीवनं कसिरजीवनं. तङ्कति. आतङ्कति. आतङ्को. आतङ्कोति किच्छजीवितकरो रोगो, तथा हि अट्ठकथाचरिया ‘‘अप्पाबाधं अप्पातङ्क’’न्ति इमस्मिं पाळिप्पदेसे इति अत्थं संवण्णेसुं ‘‘आबाधोति विसभागवेदना वुच्चति, या एकदेसे उप्पज्जित्वा सकलसरीरं अयपट्टेन बन्धित्वा विय गण्हाति. आतङ्कोति किच्छजीवितकरो रोगो. अथ वा यापेतब्बरोगो आतङ्को, इतरो आबाधो. खुद्दको वा रोगो आतङ्को, बलवा आबाधो. केचि पन ‘अज्झत्तसमुट्ठानो आबाधो, बहिद्धासमुट्ठानो आतङ्को’ति वदन्ती’’ति.

आतङ्को आमयो रोगो,

ब्याधा’बाधो गदो रुजा;

अकल्लञ्चेव गेलञ्ञं,

नामं रोगाभिधानकं.

सुक गतियं. सोकति, सुको, सुकी. तत्र सुकोति सुवो. सोकति मनापेन गमनेन गच्छतीति सुको. तस्स भरिया सुकी.

बुक्क भस्सने. इध भस्सनं नाम सुनखभस्सनं अधिप्पेतं ‘‘सुनखो भस्सित्वा’’ति एत्थ विय, न ‘‘आवासो गोचरं भस्स’’न्तिआदीसु विय. वचनसङ्खातं भस्सनं, बुक्कति सा.

धक पटिघाते गतियञ्च. पटिघातो पटिहननं. धकति.

चक तित्तिपटिघातेसु. तित्ति तप्पनं, पटिघातं पटिहननंव. चकति.

अक कुटिलगतियं. अकति. एता कुआदिका अकपरियन्ता धातुयो परस्स भासाति सद्दसत्थविदू वदन्ति. तेसं मते एता ‘‘ति अन्ति, तु अन्तु’’ इच्चादीनंयेव विसयो. पाळियं पन नियमो नत्थि, तस्मा न तं इध पमाणं.

इ अज्झयने. अज्झयनं उच्चारणं सिक्खनं वा, अयति, अधीयति, अज्झयति, अधीते, अज्झेनं, अज्झायको. दिब्बं अधीयसे मायं. अधीयन्ति महाराज, दिब्बमायिध पण्डिता. अज्झेनमरिया पथविं जनिन्दा. तत्थ अज्झायकोति अज्झयतीति अज्झायको, मन्ते परिवत्तेतीति अत्थो.

उ सद्दे. अवति, अवन्ति. अवसि. एत्थ ‘‘यो आतुमानं सयमेव पावा’’ति पाळि पपुब्बस्स उधातुस्स पयोगोति दट्ठब्बो. पपुब्बस्स वदधातुस्स दकारलोपप्पयोगोतिपि वत्तुं युज्जति.

वङ्क कोटिल्ले. वङ्कति. वङ्कं. वङ्कसद्दो हि वक्कसद्देन समानत्थो, वक्कसद्दो च वङ्कसद्देन. तथा हि –

‘‘यं निस्सिता जगतिरुहं, स्वायं अग्गिं पमुञ्चति;

दिसा भजथ वक्कङ्गा, जातं सरणतो भय’’न्ति.

पाळि दिस्सति. अयं पन वक्कसद्दो सक्कटभासं पत्वा ककाररकारसञ्ञोगक्खरिको भवति, धातुभावो पनस्स पोराणेहि न वुत्तो, तस्मा क्रियापदं न दिट्ठं. इमस्स पन वङ्कसद्दस्स ‘‘वङ्क कोटिल्ले’’ति धातुभावो वुत्तो, ‘‘वङ्कती’’ति क्रियापदञ्च, पाळियं तु ‘‘वङ्कती’’ति क्रियापदं न दिट्ठं, तथा भाववाचको वङ्कसद्दोपि. वाच्चलिङ्गो पन अनेकेसु ठानेसु दिट्ठो. तत्त वङ्कतीति क्रियापदं पाळियं अविज्जमानम्पि गहेतब्बमेव नाथतीति क्रियापदमिव. भाववाचकस्स पन वङ्कसद्दस्स अत्थिता नत्थिता च पाळिआदीसु पुनप्पुनं उपपरिक्खितब्बा. केचेत्थ वदेय्युं ‘‘यदि भाववाचको वङ्कसद्दो नत्थि, कथं ‘अट्ठवङ्कं मणिरतनं उळार’न्ति एत्थ समासो’’ति. एत्थ पन अट्ठसु ठानेसु वङ्कं अट्ठवङ्कं, न अट्ठवङ्कानि यस्साति. दब्बवाचको हि वङ्कसद्दो, न भाववाचकोति दट्ठब्बं.

वङ्कं वक्कञ्च कुटिलं, जिम्हञ्च रिम्हमनुजु;

वङ्कसद्दादयो एते, वाच्चलिङ्गा तिलिङ्गिका.

अथ वा वङ्कसद्दोयं, ‘‘वङ्कघस्ता’’तिआदिसु;

बळिसे गिरिभेदे च, वत्तते स पुमा तदा.

अयञ्हि ‘‘ते’मे जना वङ्कघस्ता सयन्ति. यथापि मच्छो बळिसं, वङ्कं मंसेन छादितं. वङ्कघस्तोव अम्बुजो’’तिआदीसु बळिसे वत्तति.

एत्थ सिया ‘‘ननु च भो ‘यथापि मच्छो बळिसं, वङ्कं मंसेन छादित’न्ति एत्थ वङ्कसद्दो गुणवाचको विसेसनसदो, येन बळिसो विसेसितो, तेन वङ्कं कुटिलं बळिसन्ति अत्थो विञ्ञायती’’ति? तन्न, वङ्कसद्दे अवुत्तेपि बळिससभावस्स वङ्कत्ता कुटिलत्थो पाकटोति नत्थि विसेसनसद्देन पयोजनं. इदं पन ‘‘बळिसं वङ्क’’न्ति वचनं ‘‘हत्थि नागो. सरोरुहं पदुमं. हत्थी च कुञ्जरो नागो’’तिआदिवचनमिव परियायवचनं, तस्मा ‘‘वङ्क’’न्ति पदस्स ‘‘कुटिल’’न्ति अत्थो न गहेतब्बो. अथ वा यथा ‘‘यथा आरञ्ञकं नागं, दन्तिं अन्वेति हत्थिनी’’ति एत्थ नागसद्दस्स दन्तीसद्दस्स च अञ्ञमञ्ञपरिया यवचनत्तेपि दन्तिन्ति मनोरमदन्तयुत्तन्ति अत्थो संवण्णितो, तथा ‘‘बळिसं वङ्क’’न्ति इमेसम्पि अञ्ञमञ्ञं परियायवचनत्तेपि वङ्कन्ति कुटिलन्ति अत्थो वत्तब्बो. एवञ्हि सति अत्थो सालराजा विय सुफुल्लितो होति, देसना च विलासप्पत्ता, न पन ‘‘वङ्कं बळिस’’न्ति सद्दानं गुणगुणीवसेन समानाधिकरणभावो इच्छितब्बो ‘‘बुद्धो भगवा वेरञ्जायं विहरती’’तिआदीसु ‘‘बुद्धो भगवा’’ति इमेसं विय समानाधिकरणभावस्स अनिच्छितब्बत्ता. न हि ईदिसेसु ठानेसु समानाधिकरणभावो पोराणेहि अनुमतो.

‘‘यत्थ एतादिसो सत्था, लोके अप्पटिपुग्गलो;

तथागतो बलप्पत्तो, सम्बुद्धो परिनिब्बुतो’’ति,

‘‘बुद्धं बुद्धं निखिलविसयं सुद्धिया याव सुद्धि’’न्ति च आदीसु पन अनुमतो. एत्थ हि ‘‘एतादिसो’’ति च ‘‘अप्पटिपुग्गलो’’ति च ‘‘तथागतो’’ति च ‘‘बलप्पत्तो’’ति च ‘‘सम्बुद्धो’’ति च ‘‘परिनिब्बुतो’’ति च इमानि ‘‘सत्था’’ति अनेन पदेन समानाधिकरणानि. तथा ‘‘बुद्धं बुद्ध’’न्ति द्विन्नं पदानं पच्छिमं पुरिमेन समानाधिकरणं भवति.

इति ‘‘यथापि मच्छो बळिसं, वङ्कं मंसेन छादित’’न्ति एत्थ वङ्कसद्दो बळिसस्साभिधानन्तरं, न गुणवाचको. एवं वङ्कसद्दो बळिसे वत्तति. ‘‘कङ्कं गच्छाम पब्बतं. दूरे वङ्कतपब्बतो’’तिआदीसु पन गिरिविसेसे वत्तति. एत्थ च ‘‘वङ्कपब्बतो’’ति वत्तब्बे सुखुच्चारणत्थं निरुत्तिनयेन मज्झे अनिमित्तं तकारागमं कत्वा ‘‘वङ्कतपब्बतो’’ति वुत्तं. अथ वा वङ्कोयेव वङ्कता, यथा देवो एव देवता. यथा च दिसा एव दिसताति, एवं तापच्चयवसेन वङ्कता च सा पब्बतो चाति ‘‘वङ्कतपब्बतो’’ति वुत्तं, मज्झे रस्सवसेन चेतं दट्ठब्बं. अथ वा वङ्कमस्स सण्ठानमत्थीति वङ्कतोति मन्तुअत्थे तपच्चयो, यथा पब्बमस्स अत्थीति पब्बतोति. एवं वङ्कतो च सो पब्बतो चाति वङ्कतपब्बतो. ‘‘वङ्कपब्बतो’’ इच्चेव वा पण्णत्ति, पादक्खरपारिपूरिया पन ‘‘दूरे वङ्कतपब्बतो’’ति वुत्तन्ति दट्ठब्बं.

लोक दस्सने. लोकति. लोको. आलोकोति अञ्ञानिपि रूपानि गहेतब्बानि. चुरादिगणं पन पत्वा इमिस्सा ‘‘लोकेति, लोकयति, ओलोकेति, ओलोकयती’’तिआदिना रूपानि भवन्ति. लोकोति तयो लोका सङ्खारलोको सत्तलोको ओकासलोकोति. तत्थ ‘‘एको लोको, सब्बे सत्ता आहारट्ठितिका’’ति आगतो सङ्खारो एव लोको सङ्खारलोको. सत्ता एव लोको सत्तलोको. चक्कवाळसङ्खातो ओकासो एव लोको ओकासलोको, यो ‘‘भाजनलोको’’तिपि वुच्चति. तेसु सङ्खारो लुज्जतीति लोकोति. वुत्तञ्हेतं भगवता ‘‘लुज्जति पलुज्जतीति खो भिक्खु तस्मा लोकोति वुच्चती’’ति. लोकियति एत्थ पुञ्ञपापं तब्बिपाको चाति सत्तो लोको. लोकियति विचित्ताकारतो दिस्सतीति चक्कवाळसङ्खातो ओकासो लोको. यस्मा पन लोकसद्दो समूहेपि दिस्सति, तस्मा लोकियति समुदायवसेन पञ्ञापियतीति लोको, समूहोति अयम्पि अत्थो गहेतब्बो. अथ वा लोकोति तयो लोका किलेसलोको भवलोको इन्द्रियलोकोति. तेसं सरूपं चुरादिगणे कथेस्साम बहुविधतञ्च. बहिद्धा पन कवीहि ‘‘लोको तु भुवने जने’’ति एत्तकमेव वुत्तं.

सिलोक सङ्घाते. सङ्घातो पिण्डनं. सिलोकति, सिलोको, सिलोकमनुकस्सामि. अक्खरपदनियमितो वचनसङ्घातो सिलोको. सो पज्जन्ति वुच्चति, तथा हि ‘‘सिलोको यसस्सि पज्जे’’ति कवयो वदन्ति.

देक धेक सद्दुस्साहेसु. सद्दो रवो, उस्साहो वायामो. देकति. धेकति.

रेक सकि सङ्कायं. रेकति. सङ्कति, तस्मिं मे सङ्कते मनो. सङ्का.

अकि लक्खणे. अङ्कति, अङ्को, ससङ्को.

मकि मण्डने. मण्डनं भूसनं, मङ्कति.

कत लोलिये. लोलभावो लोलियं यथा दक्खियं. ककति, काको, काकी. एत्थ ‘‘काको, धङ्को, वायसो, बलि, भोजि, अरिट्ठो’’ति इमानि काकाभिधानानि.

कुक वक आदाने. कुकति, वकति, कोको, वको. एत्थ कोकोति अरञ्ञसुनखो. वकोति खुद्दकवनदीपिको, ब्यग्घोतिपि वदन्ति.

वक दित्तियं पटिघाते च. दित्ति सोभा, वकति.

ककि वकि सक्क तिक टिक सेक गत्यत्था. कङ्कति, वङ्कति, सक्कति, निसक्कति, परिसक्कति, ओसक्कति, वधाय परिसक्कनं. बिळारनिसक्कमत्तम्पि. तेकति, टेकति, टीका सेकति. एत्थ टीकाति टिकियति जानियति संवण्णनाय अत्थो एतायाति टीका. एता इधातुआदिका सेकपरियन्ता धातुयो ‘‘अत्तनोभासा’’ति सद्दसत्थविदू वदन्ति. तेसं मते एता ‘‘ते अन्ते, तं अन्तं’’इच्चादीनंयेव विसयो, पावचने पन नियमो नत्थि.

हिक्क अब्यत्तसद्दे. अब्यत्तसद्दो अविभावितत्थसद्दो निरत्थकसद्दो च. हिक्कति, हिक्कते. इमं ‘‘उभयतोभासा’’ति वदन्ति. इदं तु पावचनेन संसन्दति. परस्सत्तनोभासानञ्हि धातूनं ‘‘भवति, भवते, बाधते, बाधती’’तिआदिना येभुय्येन द्विधा द्विधा रूपानि सासने दिस्सन्ति.

इमानि ककारन्तधातुरूपानि.

खकारन्तधातु

खा पकथने ख्या च. पकथनं आचिक्खनं देसनं वा. खाति, सङ्खाति. आपुब्बत्ते विसदिसभावेन खात्यक्खरस्स द्वित्तं, आकारस्स च सञ्ञोगपुब्बत्ता रस्सत्तं, अक्खाति. अक्खासि पुरिसुत्तमो. अक्खेय्यं ते अहं अय्ये. धम्मो सङ्खायति. अक्खायति. अत्र पन ककारलोपो. स्वाखातो भगवता धम्मो. सङ्खातो. अक्खातो. अक्खातारो तथागता. सङ्खाता सब्बधम्मानं विधुरो. सङ्खा, पटिसङ्खा. क्रियं आक्याति कथेतीति आख्यातं. केचि पन ‘‘स्वाखातो’’ति च ‘‘स्वाक्ख्यातो’’ति च ‘‘स्वाख्यातो’’ति च पदमिच्छन्ति. तत्थ पच्छिमानि सक्कटभासातो नयं गहेत्वा वुत्तानि, इतरं यथाठितरूपनिप्फत्तिवसेन, अतो यथादस्सितपदानियेव पसत्थतरानि. तत्थ सङ्खासद्दस्स अत्थुद्धारो नीयते – सङ्खासद्दो ञाणकोट्ठासपञ्ञत्तिगणनासु दिस्सति. ‘‘सङ्खायेकं पटिसेवती’’तिआदीसु हि ञाणे दिस्सति. ‘‘पपञ्चसञ्ञासङ्खा समुदाचरन्ती’’तिआदीसु कोट्ठासे. ‘‘तेसं तेसं धम्मानं सङ्खा समञ्ञा’’तिआदीसु पञ्ञत्तियं. ‘‘न सुकरं सङ्खातु’’न्तिआदीसु गणनायं. एत्थेतं वुच्चति –

‘‘ञाणपञ्ञत्तिकोट्ठास-गणनासु पदिस्सति;

सङ्खासद्दोति दीपेय्य, धम्मदीपस्स सासने’’ति.

खि खये. खियनधम्मं खीयति. सासनानुरूपेन सरे इकारस्स इय्यादेसो, खिय्यति. ‘‘खयो, खं’’ इच्चपि रूपानि ञेय्यानि. तत्थ खयोति खियनं खयो. अथ वा खियन्ति किलेसा एत्थाति खयो, मग्गनिब्बानानि. खयसङ्खातेन मग्गेन पापुणियत्ता फलम्पि खयो. खन्ति तुच्छं सुञ्ञं विवित्तं रित्तं, खन्ति वा आकासो.

खि निवासे. खीयति, खिय्यति वा. सासनानुरूपेन इकारस्स ईय इय्यादेसो दट्ठब्बो. अयं दिवादिगणेपि पक्खिपितब्बो. खं खयं. अभिरमणीयं राजक्खयं. तत्थ खीयतीति निवसति. खन्ति चक्खादिइन्द्रियं चक्खुविञ्ञाणादीनं निवासट्ठेन. खयन्ति निवेसनं. राजक्खयन्ति रञ्ञो निवेसनं. अत्रायं पाळि –

‘‘सचे च अज्ज धारेसि, कुमारं चारुदस्सनं;

कुसेन जातखत्तियं, सवण्णमणिमेखलं;

पूजिता ञातिसङ्घेहि, न गच्छसि यमक्खय’’न्ति.

तत्थ यमक्खयन्ति यमनिवेसनं.

खु सद्दे. खोति खवति.

खे खादनसत्तासु. खायति. उन्दूरा खायन्ति. विक्खायितकं. गोखायितकं. अस्सिरी विय खायति. दिसापि मे न पक्खायन्ति. एत्थादिम्हि कायतीति खादति. अथ वा उपट्ठाति पञ्ञायति.

सुख दुक्ख तक्रियायं. तक्रियाति सुखदुक्खानं वेदनानं क्रिया, सुखनं दुक्खनन्ति वुत्तं होति. अकम्मका इमे धातवो. सुखति, दुक्खति. सुखं, दुक्खं. सुखितो, दुक्खितो. सुखं सातं पीणनं, दुक्खं विघातं अघं किलेसो. तत्थ सुखन्ति सुखयतीति सुखं. यस्सुप्पज्जति, तं सुखितं करोतीति अत्थो. दुक्खन्ति दुक्खयतीति दुक्खं. यस्सुप्पज्जति, तं दुक्खितं करोतीति अत्थो. इमानि निब्बचनानि कारितवसेन वुत्तानीति दट्ठब्बं अट्ठकथायं सुखदुक्खसद्दत्थं वदन्तेहि गरूहि सुखयति दुक्खयतिसद्दानं कम्मत्थमादाय विवरणस्स कतत्ता. तथा हि ‘‘सुखेति सुखयति, सुखापेति सुखापयति, दुक्खेति दुक्खयति, दुक्खापेति दुक्खापयती’’ति इमानि तेसं कारितपदरूपानि, अत्तानं सुखेति पीणेतीति च, सुखयति सुखं, दुक्खयतीति दुक्खन्ति च,

‘‘सचे च किम्हिचि काले,

मरणं मे पुरे सिया;

पुत्ते च मे पपुत्ते च,

सुखापेय्य महोसधो’’ति च

पाळिआदिदस्सनतो. सद्दसत्थे पन धातुपाठसङ्खेपे च इमे धातवो चुरादिगणेयेव वुत्ता. ‘‘सुखयति दुक्खयती’’ति च अकारितानि सुद्धकत्तुपदानि इच्छितानि. मयं तु तेसं तब्बचनं सुद्धकत्तरि च तानि पदरूपानि न इच्छाम पाळिआदीहि विरुद्धत्ता, तस्मायेव ते इमस्मिं भूवादिगणे वुत्ता. अयञ्हि सुद्धकत्तुविसये अस्माकं रुचि ‘‘सुखतीति सुखितो, दुक्खतीति दुक्खितो’’ति.

ननु च भो ‘‘सुखति दुक्खती’’ति क्रियापदानि बुद्धवचने न दिस्सन्तीति? सच्चं, एवं सन्तेपि अट्ठकथानयवसेन गहेतब्बत्ता दिस्सन्तियेव नाम. न हि सब्बथा सब्बेसं धातूनं रूपानि सासने लोके वा लब्भन्ति, एकच्चानि पन लब्भन्ति, एकच्चानि न लब्भन्ति. एवं सन्तेपि नयवसेन लब्भन्तियेव. ‘‘कप्पयव्हो पतिस्सता’’ति हि दिट्ठे ‘‘चरव्हो भुञ्जव्हो’’तिआदीनिपि नयवसेन दिट्ठानियेव नाम.

तत्र पनायं नयो. विसुद्धिमग्गादीसु हि ‘‘एकद्वियोजनमत्तम्पि अद्धानं गतस्स वायो कुप्पति, गत्तानि दुक्खन्ती’’ति एवं भूवादिगणिकं अकम्मकं सुद्धकत्तुवाचकं ‘‘दुक्खन्ती’’ति क्रियापदं दिस्सति. तस्मिं दिट्ठियेव ‘‘सुखति, सुखन्ति. सुखसि, सुखथ. सुखामि, सुखामा’’तिआदीनि च ‘‘दुक्खति, दुक्खन्ति. दुक्खसि, दुक्खथा’’तिआदीनिच दिट्ठानि नाम होन्ति दिट्ठेन अदिट्ठस्स तादिसस्स अनवज्जस्स नयस्स गहेतब्बत्ता, तस्मा ‘‘सुखतीति सुखितो, दुक्खतीति दुक्खितो’’ति भूवादिनयो एव गहेतब्बो, न पन चुरादिनयो. अपरम्पेत्थ निब्बचनं, सुखं सञ्जातं एतस्साति सुखितो, सञ्जातसुखोति अत्थो. एस नयो दुक्खितोति एत्थापि. अथ वा सुखेन इतो पवत्तोति सुखितो. एस नयो ‘‘दुक्खितो’’ति एत्थापि. दुल्लभायं नीति साधुकं मनसि कातब्बा.

मोक्ख मुच्चने. अकम्मकोयं धातु. मोक्खति. मोक्खो. पातिमोक्खो. कारिते ‘‘मोक्खेति, मोक्खयति, मोक्खापेति, मोक्खापयती’’ति रूपानि. केचि पनिमं ‘‘मोक्ख मोचने’’ति पठित्वा चुरादिगणे पक्खिपन्ति. तेसं मते ‘‘मोक्खेति, मोक्खयती’’ति सुद्धकत्तुपदानि भवन्ति. एतानि पाळिया अट्ठकथाय च विरुज्झन्ति. तथा हि ‘‘मोक्खन्ति मारबन्धना. न मे समणे मोक्खसि. महायञ्ञं यजिस्साम, एवं मोक्खाम पापका’’ति पाळिया विरुज्झन्ति. ‘‘यो नं पाति रक्खति, तं मोक्खेति मोचेति आपायिकादीहि दुक्खेहीति पातिमोक्खो’’ति अट्ठकथाय च विरुज्झन्ति, तस्मा पाळियं ‘‘मोक्खेसि मोक्खेमा’’ति च अवत्वा ‘‘मोक्खसि, मोक्खामा’’ति सुद्धकत्तुवाचकं वुत्तं, तञ्च खो अपादानविसयं कत्वा. अट्ठकथायं पन ‘‘मोक्खेति, मोचेती’’ति हेतुकत्तुवाचकं वुत्तं, तम्पि अपादानविसयंयेव कत्वा. एवं इमस्स धातुनो सुद्धकत्तुविसये अकम्मकभावो विदितो, हेतुकत्तुविसये एककम्मकभावो विदितो मुच पच छिदादयो विय. मोक्खधातु द्विगणिकोति चे? न, अनेकेसु साट्ठकथेसु पाळिप्पदेसेसु ‘‘मोक्खेति, मोक्खयती’’ति सुद्धकत्तुरूपानं अदस्सनतोति दट्ठब्बं.

कक्ख हसने. कक्खति.

ओख राख लाख दाख धाख सोसनालमत्थेसु. ओखति. राखति. लाखति. दाखति. धाखति.