११. नन्दियराजस्स वत्थुम्हि अयमानुपुब्बीकथा

इतो किर कप्पसतसहस्समत्थके पदुमुत्तरो नाम सत्था लोके उदपादि सदेवकं लोकं संसारकन्तारा उत्तारेन्तो. तस्मिं किर समये एको कुटुम्बिको सत्थु धम्मदेसनं सुत्वा पसन्नमानसो बुद्धपमुखं भिक्खुसङ्घं निमन्तेत्वा महादानं सज्जेत्वा अत्तनो भवनं देवभवनमिव अलङ्करित्वा बुद्धारहं महासनं पञ्ञापेत्वा गन्त्वा भगवन्तं याचि कालोयं भन्ते भगवतो भत्तग्गस्स उपसङ्कमनायाति. अथ भगवा भिक्खुसङ्घपरिवुतो महता बुद्धानुभावेन गन्त्वा निसीदि पञ्ञत्तवरबुद्धासने, ततो कुटुम्बिको हट्ठो उदग्गो सपरिसो भगवन्तं परिविसति अनेकेहि मधुरन्नपानादीहि. तदा तस्स भगवतो सासने धुतङ्गधरानं अग्गो वसभत्थेरोनाम महासावको सपदानवत्तेन पिण्डाय चरमानो तस्स कुटुम्बिकस्स गेहद्वारे अट्ठासि, अथ सो थेरं दिस्वा भन्ते सत्था अन्तोगेहे निसिन्नो, तुम्हेपि पविसथाति याचि, थेरो अपविसित्वाव अगमासि, कुटुम्बिको भगवन्तं उपसङ्कमित्वा तमत्तं वत्वा किं भन्ते सदेवके लोके भगवतापि उत्तरितरो गुणेन संविज्जतीति आह. अथस्स सत्था पुत्तोपमं दस्सेत्वा थेरस्स गुणे वण्णेन्तो एवमाह.

१. पालेन्ति निम्मलं कत्वा, पातिमोक्खादिसंवरं;

समादिन्नधुतङ्गाच, अप्पिच्छा मुनिसूनवो.

२. निच्च मन्तकयुद्धम्हि, नद्धा योधाव दप्पिता;

पुञ्ञानं वत्थुभूता ते, देवमानुसका दिनं.

३. धारेमहं वण्णवन्तं, सीवेय्यम्पिच चीवरं;

बुद्धपुत्ता महानागा न धारेन्ति तथाविधं.

४. धारेन्ति ते पंसुकूलं, सङ्घाटेत्वा पिलोतिके;

वणच्छादनचोलंव, इच्छालोभ विवज्जिता.

५. सादियामि सदा हम्भो, उपासकनिमन्तनं;

नेव सादेन्ति सम्बुद्ध, पुत्तो पासकयाचनं.

६. सपदानेन यं लद्धं, लूखंवापि पणीतकं;

तेन तुस्सन्ति मे पुत्ता, रसगेधविवज्जिता.

७. निपज्जामि अहं साधु, सन्थते सयने सुभे;

न ते सेय्यं पकप्पेन्ति, संसारभयभीरुका.

८. ठाना सनगमनेन, कप्पेन्ति इरियापथं;

नेकभूमिसमाकिण्ण, पासादेसु वसामहं.

९. बुद्धपुत्ता तथाच्छन्नं, न कदा पविसन्ति ते;

रुक्खमूले सुसानस्मिं, अब्भोकासे रमन्ति ते.

१०. भावेत्वा भवनासाय, हेतुं भावनमुत्तमं;

अहं गामे वसिस्सामि, पापेन्तो जनतं सिवं.

११. रमन्ति मम पुत्ता ते, पन्तसेनासने कका;

तेसं महत्तरो सन्तो, थेरोयं वसभो महा;

धुतपापो धुतङ्गग्गो, ञातोयं मम सासनेति.

एवं भगवा हत्थं उक्खिपित्वा चन्दमण्डले पहरन्तो विय थेरस्स गुणे पकासेसि, ततो सो तस्स गुणकथं सुत्वा सयम्पितं ठानन्तरं कामयमानो यन्नूनाहं अनागते अञ्ञतरस्स सम्मासम्बुद्धस्स सासने धुतङ्गधरानं अग्गो भविस्सामीति तं ठानन्तरं पत्थेन्तो भगवतो पादमूले निपज्जि, सत्था तं कारणं उपपरिक्खित्वा इतो कप्पसतसहस्समत्थके गोतमो नाम सत्था उप्पज्जिस्सति. त्वं तदा धुतङ्गधरानं अग्गो हुत्वा कस्स पोति पञ्ञायिस्सतीति ब्याकरण मदासि. ततो पट्ठाय सो सोमनस्सो पुञ्ञकम्मं कत्वा ततो चुतो देवमनुस्सेसु देविस्सरियं अनुभवन्तो विपस्सीसम्मासम्बुद्धकाले एकसाटको नाम ब्राह्मणो हुत्वा महादानं अदासि. ततो चुतो कस्सपसम्मासम्बुद्धे परिनिब्बुते बाराणसीनगरे बाराणसीसेट्ठि हुत्वा निब्बत्तो दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा ततो चवित्वा संसारे संसरन्तो दसवस्ससहस्सा युकेसु मनुस्सेसु बाराणसियं एको कुटुम्बिको हुत्वा निब्बत्ति. सो पनायं कुटुम्बिको अरञ्ञे जङ्घाविहारं अनुविचरन्तो पच्चन्तिमे जनपदे अरञ्ञायतने अञ्ञतरं पच्चेकबुद्धं अद्दस. सो च पच्चेकबुद्धो तत्थ चीवरकम्मं करोन्तो अनुवाते अप्पहोन्ते संहरित्वा ठपेतुं आरद्धो. कुटुम्बिको तं दिस्वा भन्ते किं करोथाति पुच्छि. सो पच्चेकबुद्धो अप्पिच्छताय तेन पुट्ठो न किञ्चि वुत्तो होति. सो चीवरदुस्सं नप्पहोतीति ञत्वा अत्तनो उत्तरसाटकं पच्चेकबुद्धस्स पादमूले ठपेत्वा अगमासि. पच्चेकबुद्धो तं गहेत्वा अनुवातकं आरोपेन्तो चीवरं कत्वा पारुपि. कुटुम्बिको जीवितपरियोसाने कालं कत्वा तावतिंसभवने निब्बत्तित्वा तत्थ यावतायुकं दिब्बसम्पत्तिं अनुभवित्वा ततो चवित्वा बाराणसितो तियोजनमत्तके ठाने अञ्ञतरस्मिं नगरे निब्बत्ति, तस्स मातापितरो नन्दियोति [नन्दीतिनामं इतिसब्बत्थ] नामं अकंसु, तस्स सत्त भातरो अहेसुं, सेसा छ भातरो नानाकम्मन्तेसु ब्यावटा मातापितुन्नं पोसेन्ति. नन्दियो पन अकम्मसीलो गेहेयेव वसति. तस्मा तस्स सेसा कुज्झन्ति. मातापितरोपि नन्दियं आमन्तेत्वा ओवदन्ति. सो तुण्ही होतेव. अथापरस्मिं समये गामे नक्खत्तं सङ्घुट्ठं, तदा सो मातरं आह. अम्म साटकं देहि, नक्खत्तं कीळिस्सामीति, सा धोत- वत्थं नीहरित्वा अदासि, अम्म थूलं इदन्ति, सा अञ्ञं नीहरित्वा अदासि, तम्पि पटिक्खिपि. अथ नं माता आह. तात यादिसे मयं गेहे जाता, नत्थि इतो सुखुमतरस्स पटिलाभाय पुञ्ञन्ति, लभनट्ठानं गमिस्सामि अम्माति. पुत्त अहं अज्जेव तव बाराणसीनगरे रज्जपटिलाभं इच्छामीति आह. सो साधु अम्माति मातरं वन्दित्वा पदक्खिणं कत्वा पक्कामि. मातुया पनस्स एवं अहोसि. कहं सो गमिस्सति, पुब्बेविय इधवा एत्थवा गेहे निसीदित्वा आगच्छतीति, सो पन पुञ्ञनियामेन चोदियमानो गामतो निक्खमित्वा बाराणसिं गन्त्वा सेनगुत्तस्स गेहे पटिवसति, अथेकदिवसं सो तस्स कम्मकारेहि सद्धिं सल्लपन्तो निसीदित्वा पचलायन्तो सुपिनं अद्दस. मुखेन अन्तं निक्खमित्वा सकलजम्बुदीपे पत्थरित्वा अन्तोकुच्छिमेव पाविसि. पबुद्धो सो भीतो महासद्दमकासि. अथ नं महासेनगुत्तो पुच्छि. नन्दियो सुपिनं अद्दसन्ति आह. अथ तेन कीदिसन्ति पुट्ठो कथेसि, ततो सेनगुत्तो तं अत्तनो कुलूपगं परिब्बाजिकं पुच्छि को तस्स विपाकोति. परिब्बाजिका यदि भो इत्थी पस्सति. सत्तदिवसब्भन्तरेयेव अभिसेकं लभति, यदि पुरिसो पस्सति, तथेव राजा होतीति कथेसि. सेनगुत्तो तस्सा तं कथं सुत्वा इमं मम ञातिं करोमीति अत्तनो सत्त धीतरे पक्कोसित्वा पटिपाटिया पुच्छि. नन्दियस्स सन्तिके वसथाति, सेसा सब्बा न इच्छिंसु, न मयं जानाम एतं अधुनागतं कुलवन्तं वा दुक्कुलवन्तंवाति. अथ कणिट्ठिकं पुच्छि. सा यस्स मं मातापितरो दस्सन्ति. तेसं वचनं न भिन्दिस्सामीति सम्पटिच्छि, अथ सेनगुत्तो नन्दियं पक्कोसित्वा अत्तनो धीतरं दत्वा तस्स महासम्पत्ति मदासि. ततो सत्तमे दिवसे नन्दियो तत्थ तत्थ आहिण्डन्तो रञ्ञो मङ्गलुय्यानं पस्सिस्सामीति गन्त्वा धङ्गलसिलापट्टेससीसं पारुपित्वा निपज्जि, सो च बाराणसीरञ्ञो कालङ्कतस्स सत्तमो दिवसो होति. अमच्चाच पुरोहितोच रञ्ञो सरीरकिच्चं कारेत्वा राजङ्गणे निसीदित्वा मन्तयिंसु. रञ्ञो एकाव धीता अत्थि, पुत्तो पनस्स नत्थि. अराजिकं रज्जं न तिट्ठति. फुस्सरथं विस्सज्जेस्सामाति. ते कुमुदपत्तवण्णे चत्तारो सिन्धवे योजेत्वा सेतच्छत्तपमुखंपञ्चविधराजककुधभण्डं रथस्मिंयेव ठपेत्वा रथं विस्सज्जेत्वा पच्छतो तुरियानि पग्गण्हापेसुं. रथो पाचीद्वारेन निक्खमित्वा उय्यानाभिमुखो अहोसि. परिचयेन उय्यानाभिमुखो गच्छति. निवत्तेमाति केचि आहंसु. पुरोहितो मा निवारयित्थाति आह. रथो कुमारकं पदक्खिणं कत्वा आरोहणसज्जो हुत्वा अट्ठासि. पुरोहितो पारुपणकण्णं अपनेत्वा पादतलानि ओलोकेन्तो तिट्ठतु अयं दीपो. द्विसहस्सदीप परिवारेसु चतूसु महादीपेसु एकरज्जं कातुं समत्थोतिवत्वा तस्स धितिं उपधारेतुं तिक्खत्तुं तुरियानि पग्गण्हापेसि. अथ कुमारो मुखं विवरित्वा ओलोकेत्वा केन कारणेन आगतत्थाति आह, देव तुम्हाकं रज्जं पापुणातीति, राजा कहन्ति, देवत्तं गतो सामीति, कति दिवसा अतिक्कन्ताति, अज्ज सत्तमो दिवसोति. पुत्तो वा धीता वा नत्थीति, धीता अत्थि देव. पुत्तो न विज्जतीति, तेनहि करिस्सामि रज्जन्ति, ते तावदेव अभिसेकमण्डपं कारेत्वा राजधीतरं सब्बालङ्कारेहि अलङ्कारित्वा उय्यानं नेत्वा कुमारस्स अभिसेकं अकंसु, अथस्स कताभिसेकस्स सतसहस्सग्घनकं वत्थं आनेसुं, सो किमिदं ताताति आह, निवासनवत्थं देवाति, ननु ताता थूलंति, मनुस्सानं परिभोगवत्थेसु इतो सुखुमतरं नत्थि देवाति, तुम्हाकं राजा एवरूपं निवासेसीति, आम देवाति. न मञ्ञे पुञ्ञवा तुम्हाकं राजाति वत्वा हन्द सुवण्णभिङ्कारं आहरथ, लभिस्साम वत्थन्ति, ते सुवण्णभिङ्कारं आहरिंसु, सो उट्ठाय हत्थे धोवित्वा मुखं विक्खालेत्वा हत्थेन उदकं आदाय पुरत्थिमदिसाय अब्भुक्किरि, तावदेव घनपथविं भिन्दित्वा सोळसकप्परुक्खा उट्ठहिंसु, पुन उदकं हत्थेन गहेत्वा दक्खिणं पच्छिमं उत्तरन्ति एवं चतस्सोपि दिसा अब्भुक्किरि, सब्बदिसासु सोळस सोळस हुत्वा चतुसट्ठिकप्परुक्खा उट्ठहिंसु, सो एकं दिब्बदुस्सं निवासेत्वा एकं पारुपित्वा नन्दियरञ्ञो विजिते सुत्तकन्तिका इत्थियो मा सुत्तं कन्तन्तूति भेरिं चरापेथाति वत्वा छत्तं उस्सापेत्वा अलङ्कतपटियत्तो हत्थिक्खन्धवरगतो नगरं पविसित्वा पासादमभिरुय्ह महासम्पत्तिं अनुभवि. अहो तदा पच्चेकबुद्धस्स दिन्नानुवातकस्स विपाको. तेनाहु पोराणा.

१२. यथा सासपमत्तम्हा, बीजा निग्रोधपादपो;

जायते सतसाखड्ढो, महानीलम्बुदोपमो.

१३. तथेव पुञ्ञकम्मम्हा, अणुम्हा विपुलं फलं;

होतीति अप्पपुञ्ञन्ति, नावमञ्ञेय्य पण्डितोति.

एवं गच्छन्ते काले एकदिवसं देवी रञ्ञो सम्पत्तिं दिस्वा अहो तपस्सीति कारुञ्ञाकारं दस्सेसि. किमिदं देवीति च पुट्ठा अतिमहती ते देव सम्पत्ति. अतीतमद्धानं कल्याणं कतत्ता. इदानि अनागतस्सत्थाय कुसलं करोथाति आह. कस्स दस्साम. सीलवन्ता नत्थीति. असुञ्ञो देव जम्बुदीपो अरहन्तेहि, तुम्हे दानं सज्जेथ, अहं अरहन्ते लच्छामीति आह. पुनदिवसे राजा महारहं दानं सज्जापेसि. देवी सचे इमिस्सा दिसाय अरहन्तो अत्थि, इधा गन्त्वा अम्हाकं भिक्खं गण्हन्तूति उत्तरहिमवन्ताभिमुखी पुप्फानि उद्धं खिपित्वा उरेन निपज्जि. अथ तानि पुप्फानि आकासतो गन्त्वा हिमवन्तपदेसे वसन्तानं पदुमवतिया पुत्तानं पञ्चसतानंपच्चेकबुद्धानं जेट्ठकमहापदुमपच्चेकबुद्धस्स पादमूले पतिंसु. तथाहि.

१४. अहो पस्सथ भो दानि, विम्हयं पुञ्ञकम्मुनो;

अचेतनापि पुप्फानि, दूतकिच्चेसु ब्यावटा.

१५. कत्तुकामेन लोकस्मिं, सकलं अत्तनो वसं;

सब्बत्थामेन कत्तब्बं, पुञ्ञं पञ्ञवता सदाति.

ततो महापदुमपच्चेकबुद्धो तं ञत्वा सेसभातरे आमन्तेसि. मारिसा नन्दियराजा तुम्हे निमन्तेसि. अधिवासेथ तस्स निमन्तनन्ति. ते अधिवासेत्वा तावदेव आकासेना गन्त्वा उत्तरद्वारे ओतरिंसु. मनुस्सा पञ्चसता देव पच्चेकबुद्धा आगताति रञ्ञो आरोचेसुं, राजा सद्धिं देविया गन्त्वा वन्दित्वा पत्ते गहेत्वा पच्चेकबुद्धे पासादं आरोपेत्वा तत्थ तेसं दानं दत्वा भत्तकिच्चावसाने राजा सङ्घत्थेरस्स देवी सङ्घनवकस्स च पादमूले निपज्जित्वा अय्या पच्चयेहि न किलमिस्सन्तु, मयं पुञ्ञेन न हायिस्साम, अम्हाकं इध वासाय पटिञ्ञं देथाति पटिञ्ञं कारेत्वा उय्याने निवासट्ठानादयो कारेत्वा यावजीवं पच्चकबुद्धे उपट्ठहित्वा तेसु परिनिब्बुतेसु साधुकीळनं कारेत्वा चन्दना गरुआदीहि सरीरकिच्चं कारेत्वा धातुयो गहेत्वा चेतियं पतिट्ठापेत्वा एवरूपानम्पि महानुभावानं महेसीनं मरणं भविस्सति, किमङ्गं पन मादिसानन्ति संवेगजातो जेट्ठपुत्तं रज्जे पतिट्ठापेत्वा सयं पब्बजं पब्बजि, देवीपि रञ्ञे पब्बजिते अहं किंकरिस्सामीति पब्बजित्वा द्वेपि उय्याने वसन्ता झानाभिञ्ञं निब्बत्तेत्वा झानसुखेन वीतिनामेन्ता आयुपरियोसाने ब्रह्मलोके निब्बत्तिंसु. ते अम्हाकं भगवतो काले ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा बुद्धसासने पब्बजिंसु, तदा नन्दियराजा धुतङ्गधरानं अग्गो महाकस्सपत्थेरोनाम हुत्वा चन्दो विय सुरियो वियच लोके पाकटो हुत्वा भगवति परि- निब्बुते बुद्धसासनं अतिविय सोभेति. भरियापिस्स भद्दकापिळानी नाम अहोसीति.

१६. दत्वा पुरेको विपिने चरन्तो,

पच्चेकबुद्धस्सनुवातमत्तं;

कत्वा सरट्ठं कुरुदीपसोभं,

महानुभावो वसुधा धिपोसि.

१७. तुम्हेच भोन्तो खलु सीलवन्ते,

ददाथ दानानि अनप्पकानि;

तं वो पतिट्ठाच भवन्तरस्मिं,

चिन्तामणिं कप्पतरुंव सारन्ति.

नन्दियराजस्स वत्थुं पथमं.