५९. तस्स भावकम्मेसुत्त+ता+त्तन+ण्य+णेय्य+णि+य+णिया
छट्ठियन्ता भावे कम्मे च त्तादयो होन्ति बहुलं. न सब्बे पच्चया सब्बतो होन्ति अञ्ञत्रत्त+ताहि. भवन्ति एतस्मा बुद्धिसद्दाति भावो सद्दपवत्तिनिमित्तं. वुत्तञ्च –
होन्त्य+स्मा सद्दबुद्धीति, भावो तं सद्दवुत्तिया;
निमित्तभूतं नामञ्च, जाति दब्बं क्रिया गुणोति.
नीलस्स पटस्स भावो नीलत्तं नीलताति गुणो भावो. एत्थ नीलगुणवसेन पटे नीलसद्दस्स वुत्तिया पटबुद्धिया निमित्तं भावो नाम. नीलस्स गुणस्स भावो नीलत्तं नीलताति नीलगुणजाति, एत्थ नीलगुणजाति निमित्तं हुत्वा नीलसद्दस्स गुणवुत्तिया नीलगुणजाति निमित्तं. गोत्तं गोताति गोजाति, एत्थ जातिसद्दानं दब्बवुत्तिया सति जाति निमित्तं. पाचकस्स भावो पाचकत्तंति क्रियासम्बन्धित्तं भावो, एत्थ पचनक्रियासम्बन्धित्तं भावो. दण्डित्तं विसाणित्तं राजपुरिसत्तंति दण्ड+विसाण+राजदब्बानं सम्बन्धित्तं भावो, दण्डीत्यादिसद्दपवत्तिया निमित्तत्ता.
देवदत्तस्स भावो देवदत्तत्तं, चन्दत्तं, सूरियत्तंति तदवत्था विसेससामञ्ञं, देवदत्तस्स बालतादिअवत्थाभेदो, चन्दस्स कलादिअवत्थभेदो च, सूरियस्स मन्दपटुतादिअवत्थाभेदो च सामञ्ञं, तदेत्थ निमित्तं. एत्थ विज्जमानपदत्थानं विसयभूतसञ्ञासद्दानं पवत्तिनिमित्तं वुत्तं. आकासत्तं अभावत्तंति, तत्थ घटाकास+पीठराकास, पटाभाव+घटाभावादिना उपचरितभेदसामञ्ञं भावो.
त्तन-पुथुज्जनत्तनं. वेदनाय भावो वेदनत्तनं, रस्सो. एवं जायत्तनं, जारत्तनं.
ण्य-अलसस्स भावो कम्मं वा आलस्यं, एत्थ ‘‘लोपो+वण्णि+वण्णानं’’ति अ-लोपे ‘‘सरान+मादिस्सा’’दिना आकारो, एव+मुपरि च. ब्राह्मणस्स भावो ब्रह्मञ्ञं, ञ्ञकारपुब्बरूपानि. चापल्यं, नेपुञ्ञं, पेसुञ्ञं, रञ्ञो भावो रज्जं, आधिपच्चं, दायज्जं, वेसम्मं, वेसमं, णपच्चयो. सखिनो भावो सख्यं, वाणिज्जं, आरोग्यं, ओदग्यं, आनण्यं, दुब्बल्यं, बल्यं, पण्डिच्चं, बाहुस्सच्चं, पोरोहिच्चं. मुट्ठस्सतिस्स भावो मुट्ठस्सच्चं, इलोपो. कोसल्लं, वेपुल्लं. समानस्स भावो सामञ्ञं, पेरिस्सं, सोमनस्सं, दोमनस्सं, सोवचस्सं, दोवचस्सं, निपकस्स भावो नेपक्कं, आधिक्कं, दुभगस्स भावो दोभग्गं, सरूपस्स भावो सारुप्पं, ओपम्मं, सोखुम्मं, तथस्स भावो तच्छं. दुम्मेधस्स भावो दुम्मेज्झं. भेसजस्स भावो भेसज्जं, ब्यावटस्स कम्मं वेय्यावच्चं यथा वेय्याकरणं.
णेय्य-सुचिनो भावो सोचेय्यं, आधिपतेय्यं, कपिस्स भावो कापेय्यं. सठस्स भावो कम्मं वा साठेय्यं.
ण-गरूनं भावो गारवं, उ अवङ. पाटवं, अज्जवं, मद्दवं, ‘‘कोसज्जा’’दिना उस्स अत्तं द्वित्तञ्च. परमानं भावो पारमी, वीपच्चयो. समग्गानं भावो सामग्गी.
इय-अधिपतिनो भावो अधिपतियं, पण्डितियं, बहुस्सुतियं, नग्गियं, सूरियं.
णिय-अलसस्स भावो कम्मं वा आलसियं, तालुसियं, मन्दियं, दक्खियं, पोरोहितियं, वेय्यत्तियं.
कथं रामणीयकंति, सकत्थे कन्ता णेन सिद्धा. कम्मं=क्रिया, तत्थ अलसस्स कम्मं अलसत्तं अलसता अलसत्तनं आलस्यं आलसियं वा.