२३. स्यादीसु रस्सोति

नपुंसके वत्तमानस्स स्यादीसु रस्सो. भो छत्तुपाहन, छत्तुपाहनं, छत्तुपाहनेन इच्चादि.

ते च समाहारितरीतरयोगा बहुलंविधाना नियतविसयायेव होन्ति, तत्रा+यं विसयविभागो-निरुत्तिपिटकागतो-पाणि+तूरिय+योग्ग+सेनङ्गानं, निच्चवेरीनं, सङ्ख्यापरिमाणसञ्ञानं, खुद्दजन्तुकानं, पचनचण्डालानं, चरणसाधारणानं, एकज्झायनपावचनानं, लिङ्गविसेसानं, विविधविरुद्धानं, दिसानं, नदीनञ्च निच्चसमाहारेकत्थं भवति.

पाणङ्गानं-चक्खु च सोतञ्च चक्खुसोतं, मुखञ्च नासिका च मुखनासिकं, ‘‘स्यादीसु रस्सो’’ति नपुंसके वत्तमानस्स रस्सो. हनु च गीवा च हनुगीवं, कण्णा च नासा च कण्णनासं, पाणि च पादो च पाणिपादं, छवि च मंसञ्च लोहितञ्च छविमंसलोहितं, नामञ्च रूपञ्च नामरूपं, जरा च मरणञ्च जरामरणं.

तूरियङ्गानं-अलसो च तालम्बरो च अलसतालम्बरं, मुरजो च गोमुखो च मुरजगोमुखं, संखो च पणवो च देण्डिमो च, संखा च पणवा च देण्डिमा चाति वा संखपणवदेण्डिमं, पणवादयो द्वेपि भेरिविसेसा, मद्दविको च पाणविको च मद्दविकपाणविकं, गीतञ्च वादितञ्च गीतवादितं, सम्मञ्च ताळञ्च सम्मताळं, सम्मंति कंसतालं, ताळंति हत्थताळं.

योग्गङ्गानं-फालो च पाचनञ्च फालपाचनं, युगञ्च नङ्गलञ्च युगनङ्गलं.

सेनङ्गानं-हत्थिनो च अस्सा च हत्थिअस्सं, रथा च पत्तिका च रथपत्तिकं, असि च सत्ति च तोमरञ्च पिण्डञ्च असिसत्तितोमरपिण्डं, असि च चम्मञ्च असिचम्मं, चम्मन्ति सरवारण-फलकं. धनु च कलापो च धनुकलापं, कलापो=तुणीरं. पहरणञ्च आवरणञ्च पहरणावरणं.

निच्चवेरीनं-अहि च नकुलो च, अही च नकुला चाति वा अहिनकुलं. एवं बिळारमूसिकं, अन्तस्स रस्सत्तं. काकोलुकं, सप्पमण्डूकं, गरुळसप्पं, नागसुपण्णं.

सङ्ख्यापरिमाणसञ्ञानं-एककञ्च दुकञ्च एककदुकं. एवं, दुकतिकं, तिकचतुक्कं, चतुक्कपञ्चकं. दसकञ्च एकादसकञ्च दसेकादसकं, ‘‘तितालीस’’ इति चक-भागलोपनिद्देसेन ककारस्स लोपो.

खुद्दजन्तुकानं-कीटा च पटङ्गा च कीटपटङ्गं, कीटा=कपालपिट्ठिकपाणा. एवं कुन्थकिपिल्लिकं, डंसा च मकसा च डंसमकसं, मक्खिका च किपिल्लिका च मक्खिककिपिल्लिकं, कीटा च सरिंसपा च कीटसरिंसपं. तत्थ कुन्था=सुखुमकिपिल्लिका.

खुद्दजन्तु अनट्ठी वा, अथ खो खुद्दकोपि वा;

सतं वा पसतो येसं, केचि आनतुला इति.

पचनचण्डालानं-ओरब्भिका च सूकरिका च ओरब्भिकसूकरिकं, एवं साकुन्तिकमागविकं. सपाको च चण्डालो च सपाकचण्डालं, पुक्कुसछवडाहकं, वेनरथकारं, तत्थ वेना=तच्छका, रथकारा=चम्मकारा.

चरणसाधारणानं-अतिसो च भारद्वाजो च अतिसभारद्वाजं, कट्ठो च कपालो च कट्ठकपालं, सीलञ्च पञ्ञाणञ्च सीलपञ्ञाणं, समथो च विपस्सना च समथविपस्सनं, विज्जा च चरणञ्च विज्जाचरणं, एवं नामरूपं, हिरोत्तप्पं, सतिसम्प-जञ्ञं, लोभमोहं, दोसमोहं, अहिरिकानोत्तप्पं, थिनमिद्धं, उद्धच्चकुक्कुच्च+मिच्चादि.

एकज्झायनपावचनानं-दीघो च मज्झिमो च दीघमज्झिमं, एवं एकुत्तर संयुत्तकं, खन्धकविभङ्गं.

लिङ्गविसेसानं-इत्थी च पुमा च इत्थिपुमं, दासी च दासो च दासिदासं, चीवरञ्च पिण्डपातो च सेनासनञ्च गिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारो च चीवरपिण्डपातसेनासनगिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारं, तिणञ्च कट्ठो च साखा च पलासञ्च तिणकट्ठसाखापलासं. ‘‘लाभी होति चीवरपिण्डपातसेनासनगिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारानं’’तिपि दिस्सति.

विविधविरुद्धानं-कुसलञ्च अकुसलञ्च कुसलाकुसलं, एवं सावज्जानवज्जं, हीनपणीतं, कण्हसुक्कं, छेकपापकं, सुखदुक्खं, अधमुत्तमं, पटिघानुनयं, छायातपं, आलोकन्धकारं. रत्तिञ्च दिवा च रत्तिन्दिवं, ‘‘रत्तिन्दिवदारगवचतुरस्सा’’ति अपच्चये कते नुमआगमो. अहो च रत्ति च अहोरत्तं, ‘‘दीघा+होवस्सेकदेसेहि च रत्या’’ति अपच्चये कते ‘‘मनाद्यापादीन+मो मये चे’’ति ओकारो.

दिसानं-पुब्बा च अपरा च पुब्बापरं, एवं पुरत्थिमपच्छिमं, दक्खिणुत्तरं, पुब्बदक्खिणं, पुब्बुत्तरं, अपरदक्खिणं, अपरुत्तरं.

नदीनं-गङ्गा च यमुना च गङ्गायमुनं, एवं महीसरभू.

तिण+रुक्ख+पसु+सकुण+धन+खञ्ञ+ब्यञ्जन+जनपदानं वा. तिणविसेसानं-उसीरानि च बीरणानि च उसीरबीरणं उसीरबीरणानि वा. एवं मुञ्जपब्बजं मुञ्जपब्बजानि वा, कासकुसं कासकुसा वा.

रुक्खविसेसानं-अस्सत्था च कपिट्ठा च अस्सत्थकपिट्ठं अस्सत्थकपिट्ठा वा, एवं अम्बपनसं अम्बपनसा, खदिरपलासं खदिरपलासा, धवास्सकण्णं धवास्सकण्णा, पिलक्खनिग्रोधं पिलक्खनिग्रोधा, साकसालं साकसाला.

पसुविसेसानं-गजा च गवजा च गजगवजं गजगवजा वा, अजा च एळका च अजेळकं अजेळका, हत्थी च गावो च अस्सा च वळवा च हत्थीगवस्सवळवं हत्थीगवस्सवळवा, रस्सत्तं. एवं गोमहिसं गोमहिसा, एणेय्यवराहं एणेय्यवराहा, सीहब्यग्घतरच्छं सीहब्यग्घतरच्छा, कुक्कुटसूकरं कुक्कुटसूकरा, एणेय्यगोमहिसं एणेय्यगोमहिसा.

सकुणविसेसानं-हंसा च बका च हंसबकं हंसबका. एवं कारण्डवचक्कवाकं कारण्डवचक्कवाका, मयूरकोञ्चं मयूरकोञ्चा, सुकसालिकं सुकसालिका, बकबलाकं बकबलाका.

धनानं-हिरञ्ञञ्च सुवण्णञ्च हिरञ्ञसुवण्णं हिरञ्ञसुवण्णानि. एवं जातरूपरजतं जातरूपरजतानि, मणिसङ्खमुत्तवेळुरियं मणिसङ्खमुत्तवेळुरिया.

धञ्ञानं-साली च यवा च सालियवं सालियवा वा. एवं तिलमुग्गमासं तिलमुग्गमासानि, निप्पावकुलत्थं निप्पावकुलत्था.

ब्यञ्जनानं-साको च सुवा च साकसुवं साकसुवा. एवं गब्यमाहिसं गब्यमाहिसा, एणेय्यवराहं एणेय, वराहा. मिगमयूरं मिगमयूरा.

जनपदानं-कासि च कोसला च कासिकोसलं कासिकोसला, वज्जी च मल्ला च वज्जिमल्लं वज्जिमल्ला, अङ्गा च मगधा च अङ्गमगधं अङ्गमगधा, एवं चेतिवंसं चेतिवंसा, मच्छसूरसेनं मच्छसूरसेना, कुरुपञ्चालं कुरुपञ्चाला. नामञ्च रूपञ्च नामरूपञ्च नामरूपनामरूपन्ति चतुरेकपञ्चवोकारवसेन वत्तब्बे बहुलाधिकारा सरूपेकसेसं कत्वा नामरूपन्ति वुत्तं.

एतस्मिं एकत्थीभावकण्डे यं वुत्तं पुब्बं, तदेव पुब्बं निपतति, कमातिक्कमे पयोजनस्सा+भावा. क्वचि विपल्लासोपि होति, बहुलाधिकारतो, दन्तानं राजा राजदन्तो. चत्थे समाहारे ‘‘सभापरिसाया’’ति ञापका क्वचि नपुंसकलिङ्गं न भवति, आधिपच्चञ्च परिवारो च आधिपच्चपरिवारो. एवं छन्दपारिसुद्धि, पटिसन्धिपवत्तियं.