१९. चत्थे

अनेकंस्याद्यन्तं चत्थे एकत्थं वा होति. समुच्चयो अन्वाचयो इतरीतरयोगो समाहारोति चसद्दस्स अत्थो चतुब्बिधो.

तत्थ समुच्चया+न्वाचयेसु समासो न होति, क्रियासापेक्खताय नामानं अञ्ञमञ्ञं अयुत्तत्थत्ता, यथा-चीवरं पिण्डपातञ्च पच्चयं सयनासनं अदासि, दानञ्च देहि, सीलञ्चरक्खाहि. इतरीतरयोगे समाहारे च अञ्ञमञ्ञापेक्खत्ता समासो.

उभयत्थपधाने चत्थे कथ+मेकत्थीभावो सम्भवे+ति चे, वुत्तञ्हि –

सप्पधानापि यत्थ+त्था, मिथो सापेक्खता इव;

क्रियासम्बन्धसामञ्ञा, चत्थे+कत्थं त+दुच्चतेति.

यस्मा एकत्थीभावेपि सतीयसतीयत्थे पधानं, तस्मा इदं वुच्चते –

न+ञ्ञमञ्ञं विसेसेन्ति, चत्थे अत्था पदानिव;

सत्थवुत्यी अतो तेसं, पधानत्थं+भियुज्जते.

इतरीतरयोगो च, समाहारोत्य+यं द्विधा;

समासो तु इमं अञ्ञे, जानन्ते द्वन्दनामतो.

इतरीतरयोगस्मिं+वयवत्थस्स सम्भवो;

समुदायतिरोभावो, परंव लिङ्ग+मस्स च.

समुदायब्भवो यस्मिं+वयवा च तिरोहिता;

समाहारोत्य+यं चत्थो, सो च होति नपुंसके.

इतरीतरयोगो यथा-सारिपुत्तो च मोग्गल्लानो च सारिपुत्तमोग्गल्लाना, भो सारिपुत्तमोग्गल्लाना इच्चादि. अवयवपधानत्ता बहुवचनमेव. समणा च ब्राह्मणा च समणब्राह्मणा, एवं ब्राह्मणगहपतिका, खत्तियब्राह्मणा, देवमनुस्सा, चन्दिमसूरिया.