१. तत्थ द्विपदो तुल्याधिकरणो कम्मादीसु छसु विभत्यत्थेसु भवति.
(क) तत्थ दुतियत्थे ताव-आगता समणा इमं सङ्घारामन्ति आगतसमणो सङ्घारामो. सो च दुविधो तग्गुणा+तग्गुणवसेन. वुत्तञ्हि –
तग्गुणो+तग्गुणो चे+ति,
सो समासो द्विधा मतो.
तं यथा ‘नीयतं लम्ब-
कण्णो+’ ‘यं दिट्ठसागरो’.
तेसु यत्थ विसेसनभूतो अत्थो अञ्ञपदत्थग्गहणेन गय्हति, सो तग्गुणसंविञ्ञाणो, यथा ‘लम्बकण्ण+मानया’ति. यत्थ पन न गय्हति, सो अतग्गुणसंविञ्ञाणो, यथा ‘बहुधन+मानया’ति.
इध विसेसनस्स पुब्बनिपातो. एत्थ च आगतसद्दो च समणसद्दो च अत्तनो अत्थे अट्ठत्वा दुतियाविभत्यत्थभूते सङ्घारामसङ्खाते अञ्ञपदत्थे वत्तन्ति, ततो समासेनेव कम्मत्थस्स अभिहितत्ता पुन दुतिया न होति. तथा आगतसमणा सावत्थि, आगतसमणं जेतवनं. पटिपन्ना अद्धिका यं पटिपन्नद्धिको पथो, अभिरूळ्हाव, णिजायं नावं सा अभिरूळ्हवाणिजा नावा.
(ख) ततियत्थे-जितानि इन्द्रियानि येन सो जितिन्द्रियो समणो, एवं दिट्ठधम्मो, पत्तधम्मो, कतकिच्चो. विजिता मारा अनेनाति विजितमारो भगवा, पटिविद्धसब्बधम्मो. करणत्थे-छिन्नो रुक्खो येन सो छिन्नरुक्खो फरसु.
(ग) चतुत्थियत्थे-दिन्नो सुङ्को यस्स सो दिन्नसुङ्को राजा, दिन्नं भोजनं अस्साति दिन्नभोजनो.
(घ) पञ्चमियत्थे-निग्गता जना यस्मा सो निग्गतजनो गामो, निग्गतो अयो=सुखं यस्माति निरयो, निक्किले- सो. अपेतं विञ्ञाणं अस्माति अपेतविञ्ञाणो मतकायो, अपगतभयभेरवो अरहा.
(ङ) छट्ठियत्थे-छिन्ना हत्था यस्स सो छिन्नहत्थो. एवं परिपुण्णसङ्कप्पो खीणासवो, वीतो रागो अस्साति वीतरागो. द्वे पदानि अस्साति द्विपदो, द्विहत्थो पटो. तेविज्जोति एत्थ तिविज्जो एवाति सकत्थे णो वुद्धि च. चतुप्पदो, पञ्च चक्खूनि अस्साति पञ्चचक्खु भगवा, छळभिञ्ञो, ‘‘घपस्सा’’दिना रस्सत्तं. नवङ्गं सत्थुसासनं. दसबलो, अनन्तञाणो. तीणि दस परिमाण+मेसंति तिदसा देवा, इध परिमाणसद्दसन्निमानतो दससद्दो सङ्ख्याने वत्तते. अयं पच्चयो एतेसन्ति इदप्पच्चया, उत्तरपदे ‘‘इमस्सि+दं वा’’ति इमस्स इदं. को पभवो अस्साति किं पभवो कायो. विगतं मलं अस्साति विमलो, सुन्दरो गन्धो अस्साति सुगन्धं चन्दनं, एवं सुसीलो, सुमुखो, कुच्छितो गन्धो अस्साति दुग्गन्धं कुणपं, दुम्मुखो, दुट्ठु मनो अस्साति दुम्मनो, एवं दुस्सीलो. तपो एव धनं अस्साति तपोधनो. खन्तिसङ्खातं बलं अस्साति खन्तिबलो. इन्दोति नामं एतस्साति इन्दनामो.
छन्दजातादीसु विसेसनविसेसितब्बानं यथिच्छितत्ता उभयं पुब्बं निपतति, कमातिक्कमे पयोजनाभावा. जातो छन्दो अस्साति जातछन्दो, एवं छन्दजातो. सञ्जातपीतिसोमनस्सो, पीतिसोमनस्ससञ्जातो. मासजातो, जातमासो. छिन्नहत्थो, हत्थछिन्नो.
दीघाजङ्घा अस्साति दीघजङ्घो, एत्थ पुम्भावो, ‘‘घपस्सा’’दिना रस्सो च. तथा पहूतजिव्हो. महन्ती पञ्ञा अस्साति महापञ्ञो. ‘‘इत्थियं भासितपुमि+त्थी पुमे+वे+कत्थे’’ति वीपच्चयाभावेन्तस्स टादेसो रस्सत्तञ्च. इत्थियन्ति किं, खमाधनो. भासितपुमाति किं, सद्धाधुरो. पञ्ञापकतिको, पञ्ञाविसुद्धिको, एत्थ ‘‘ल्त्वित्थियूहि को’’ति को. गण्डीवधन्वाति पकतन्तरेन सिद्धं.
नाना=प्पकारा दुमा नानादुमा, नानादुमेहि पतितानि नानादुमपतितानि, नानादुमपतितानि च तानि पुप्फानि चेति नानादुमपतितपुप्फानि, तेहि वासिता नानादुमपतितपुप्फवासिता, नानादुमपतितपुप्फवासितासानुयस्ससो नानादुमपतितपुप्फवासितसानु पब्बतो, अयं विसेसन+अमादिसमासगब्भो तुल्याधिकरणअञ्ञपदत्थो.
(च) सत्तम्यत्थे-सम्पन्नानि सस्सानि यस्मिं सो सम्पन्नसस्सो जनपदो. सुलभो पिण्डो इमस्मिन्ति सुलभपिण्डो देसो. आकिण्णा मनुस्सा यस्सं सा आकिण्णमनुस्सा राजधानी. बहवो तापसा एतस्मिन्ति बहुतापसो अस्समो. उपचितं मंसलोहितं अस्मिन्ति उपचितमंसलोहितं सरीरं. बहवो सामिनो अस्मिन्ति बहुसामिकं नगरं, बहू नदियो अस्मिन्ति बहुनदिको, ईकारन्तत्ता कपच्चयो. एवं बहुजम्बुकं वनं, बहवो कत्तारो अस्मिं अस्स वाति बहुकत्तुको देसो, एवं बहुभत्तुको, ‘‘ल्त्वित्थियूहि को’’ति को.
२. भिन्नाधिकरणो यथा-एकरत्तिं वासो अस्साति एकरत्तिवासो, समानेन जनेन सद्धिं वासो अस्साति समानवासो पुरिसो. उभतो ब्यञ्जन+मस्साति उभतोब्यञ्जनको, विभत्यलोपो ‘‘वा+ञ्ञतो’’ति को च, छत्तं पाणिम्हि अस्साति छत्तपाणि, एवं दण्डपाणि, सत्थपाणि, वजिरपाणि, खग्गहत्थो, पत्तहत्थो, दाने अज्झासयो अस्साति दानज्झासयो दानाधिमुत्तिको, बुद्धभत्तिको, सद्धम्मगारवो इच्चादि.
३. तिपदो यथा-परक्कमेना+धिगता सम्पदा येहि ते परक्कमाधिगतसम्पदा महापुरिसा. एवं धम्माधिगतभोगा. ओनीतो पत्ततो पाणि येन सो ओनीतपत्तपाणि. सीहस्स पुब्बद्धमिव कायो अस्साति सीहपुब्बद्धकायो. मत्ता बहवो मातङ्गा अस्मिन्ति मत्तबहुमातङ्गं वनं.
४. न-निपातपुब्बपदो यथा-नत्थि एतस्स समोति अस्समो, ‘‘ट नञस्सा’’ति नस्स टो. एवं अप्पटिपुग्गलो, अपुत्तको, अहेतुको, कपच्चयो, एव+मुपरिपि ञेय्यं. नत्थि संवासो एतेनाति असंवासो, न विज्जते वुट्ठि एत्थाति अवुट्ठिको जनपदो, अभिक्खुको विहारो. एवं अनुत्तरो ‘‘अन सरे’’ति अन, एवं अनन्तं, अनासवो.
५. पठमात्थे सहपुब्बपदो यथा-सह हेतुना वत्तति सो सहेतुको सहेतु वा, ‘‘सहस्स सो+ञ्ञत्थे’’ति सहस्स सो, एवं सप्पीतिका, सप्पच्चया, सकिलेसो, सउपादानो, सपरिवारो सहपरिवारो वा, सह मूलेन उद्धटो समूलुद्धटो रुक्खो.
६. उपमानोपमेय्यजोतकइवयुत्तो उपमानपुब्बपदो पठमाय यथा-निग्रोधो इव परिमण्डलो यो सो निग्रोधपरिमण्डलो. सङ्खो विय पण्डरो अयन्ति सङ्खपण्डरो, काको विय सूरो अयन्ति काकसूरो. चक्खु इव भूतो अयं परमत्थदस्सनतोति चक्खुभूतो भगवा. एवं अत्थभूतो, धम्मभूतो, ब्रह्मभूतो, अन्धभूतो. मुञ्जपब्बजमिव भूता अयं मुञ्जपब्बजभूता कुदिट्ठि. तन्ताकुलमिव जाता अयंति तन्ताकुलजाता.
छट्ठ्यत्थे-सुवण्णस्स वण्णो विय वण्णो यस्स सो सुवण्णवण्णो भगवा, मज्झपदलोपो. नागस्स गति विय गति अस्साति नागगति. एवं सीहगति, नागविक्कमो, सीहविक्कमो, सीहहनु. एणिस्स विय जङ्घा अस्साति एणिजङ्घो. ब्रह्मुनो विय सरो अस्साति ब्रह्मस्सरो.
७. वासद्दत्थे सङ्ख्याउभयपदो यथा-द्वे वा तयो वा द्वत्ति, द्वत्तयो च ते पत्ता चेति द्वत्तिपत्ता, ‘‘तिस्व’’इति तिसद्दे परे द्विस्स अत्तं. द्वीहं वा तीहं वा द्वीहतीहं, छ वा पञ्च वा वाचा छप्पञ्चवाचा, एवं सत्तट्ठमासा, एकयोजनद्वियोजनानि.
८. दिसन्तरालत्थो यथा-पुब्बस्सा च दक्खिणस्सा च दिसाय यदन्तरालं सा पुब्बदक्खिणा विदिसा. एत्थ –