१२. नञ
नऊच्चेतं स्याद्यन्तं स्याद्यन्तेन सहे+कत्थं होति. ञ्ञकारो ‘‘ट नञस्सा’’ति विसेसनत्थो ‘पामनपुत्तादीसु नस्स टो मा होतू’ति. न ब्राह्मणो अब्राह्मणो, ‘‘ट नञस्सा’’ति नस्स टादेसो. ञ्ञ-कारो एत्थेव विसेसनत्थो.
न-निसेधो सतो युत्तो, देसादिनियमं विना;
असतो वा+फलो तस्मा, कथ+मब्राह्मणोतिचे.
निसेधत्थानुवादेन, पटिसेधविधि क्वचि;
परस्स मिच्छाञाणत्ता+ख्यापनायो+पपज्जते.
दुविधो च+स्स नस्स अत्थो पसज्जपटिसेध+परियुदासवसेन. तत्थ यो ‘‘असूरिकपस्साराजदारा’’तिआदीसु विय उत्तरपदत्थस्स सब्बदा अभावं दीपेति, सो पसज्जपटिसेधवाची नाम. यो पन ‘‘अब्राह्मण+मानया’’तिआदीसु विय उत्तरपदत्थं परियुदासित्वा पटिक्खिपित्वा तंसदिसे वत्थुम्हि कारियं पटिपादयति, सो परियुदासवाची नाम. वुत्तञ्च –
पसज्जपटिसेधस्स, लक्खणं वत्थुनत्थिता;
वत्थुतो+ञ्ञत्र या वुत्ति, परियुदासलक्खणं.
यत्र अब्राह्मणादीसु, वत्थुं परियुदस्सति;
तक्रियायुत्तराजादिं, वदे सो परियुदासको.
पसज्जपटिसेधो तु, वत्थन्तर+मनादिय;
किञ्चिवत्थुनिसेधस्स, पसङ्गो न भवेय्य सो.
तदञ्ञो च तंविरुद्धो,
तदभावो च नञ्ञत्थो.
तदञ्ञत्थे – अब्राह्मणो, ब्राह्मणतो अञ्ञो तंसदिसोति वुत्तं होति. एवं अमनुस्सो, अस्समणो, न ब्याकता अब्याकता धम्मा. तब्बिरुद्धत्थे-न कुसला अकुसला, कुसलपटिपक्खाति अत्थो. एवं अलोभो, अमित्तो, अयं परियुदासनयो. तदभावे-न कत्वा अकत्वा, अकातुन पुञ्ञं, अकरोन्तो, अभावो भवति. अयं पसज्जपटिसेधनयो.
एत्थ च उभोसु परियुदासे ब्राह्मणा अञ्ञो ब्राह्मणधम्मे अप्पतिट्ठितो खत्तियादि ब्राह्मणसदिसोव अब्राह्मणोति वुत्ते पतीयते. इतरस्मिं पन पक्खे केनचि संसयनिमित्तेन खत्तियादो ब्राह्मणोति वुत्तस्स मिच्छाञाणनिवुत्ति करीयति ‘‘ब्राह्मणो+यं न भवति अब्राह्मणो’’ति, ब्राह्मणत्तज्झासितो न भवतीत्यत्थो. तत्थ सदिसत्तं विना मिच्छाञाणासम्भवा पयोगसामत्थिया च सदिसपटिपत्ति, तग्गता च लिङ्ग+सङ्ख्या भवन्ति. अतोयेव उच्चते ‘‘नञ्ञिवयुत्त+मञ्ञसदिसाधिकरणे, कथा हि अत्थसम्पच्चयो’’ति.